Quán rượu nổi tiếng Quả táo bà Ève ở trong khu đại học, nơi góc phố Rondelle và phố Bâtonnier. Quán ở một phòng của tầng trệt, khá rộng và rất thấp, vòm trần rủ xuống ở giữa, chống trên chiếc cột gỗ lớn thếp vàng, bàn bày khắp nhà, cốc vại thiếc bóng loáng treo trên tường, lúc nào cũng đông khách uống, vô số gái điếm, cửa kính trông ra phố, trước cửa có giàn nho và trên cửa là tấm bảng tôn sặc sỡ, vẽ hình quả táo cùng người đàn bà, han gỉ vì mưa nắng, lắc lư trước gió trên gióng sắt. Loại chong chóng nhìn xuống đường đó chính là biển hàng.

Đêm xuống. Ngã tư tối om. Quán rượu sáng rực ánh đèn, trông xa như bễ lò rèn trong đêm. Nghe tiếng chạm cốc, tiếng ăn uống, chửi rủa, cãi cọ lọt qua ô kính vỡ. Qua màn sương do khí nóng trong phòng tỏa lan trên mặt cửa hàng lắp kính thấy lố nhố hàng trăm khuôn mặt mờ tỏ, rồi thỉnh thoảng bật lên tiếng cười vang. Khách qua đường bận việc chẳng nhìn ngó tới khung kính ồn ào. Chỉ đôi lúc có đứa trẻ nhỏ rách rưới cố kiễng chân tới thành cửa rồi thét vọng vào trong quán tiếng reo chế nhạo xưa nay vẫn đuổi theo người say: - Kìa chất cay, hỡi thằng say, say, say!

Trong khi đó, một người đàn ông thản nhiên đi bách bộ trước quán rượu ồn ào, luôn nhìn vào trong như người lính gác không chịu xa rời chòi canh nửa bước. Hắn mặc áo choàng kéo lên tận mũi. Chiếc áo hắn vừa mua ở cửa hàng áo cũ gần quán Quả táo bà Ève chắc để chống cái rét đêm tháng ba, mà cũng có thể cốt che giấu bộ quần áo mặc trong. Thỉnh thoảng, dừng lại trước cửa kính mờ che lưới chì, hắn nghe ngóng, nhìn ngó và giậm chân.

Cuối cùng, cửa quán mở ra. Hình như hắn đang chờ việc này. Hai gã say bước ra. Tia sáng từ khung cửa hắt tới, nhuộm đỏ chốc lát hai khuôn mặt tươi cười. Kẻ khoác áo choàng đến nấp dưới cổng căn nhà bên kia đường để quan sát.

- Sừng đâm sét đánh! - Một gã say nói. - Sắp bảy giờ rồi. Giờ hẹn của tôi đấy.

- Tôi đã bảo anh, - gã bạn hắn nói ríu cả lưỡi, - là tôi không ở phố xấu nói, indignus qui inter mala verba habitat. Tôi ở phố Jean bánh mì mềm, in vico Johannis-Pain-Mollet. Nếu anh nói ngược lại, anh còn nhiều sừng hơn cả con độc sừng. Ai cũng biết, đã một lần cưỡi gấu thì không bao giờ biết sợ, nhưng anh chỉ được cái thích chè chén, như Saint-Jacques-de l’Hôpital.

- Anh bạn Jehan ơi, anh say rồi, - người kia nói.

Gã này bước loạng choạng, lại bảo:

- Phoebus, anh chỉ nói cho sướng miệng, nhưng chứng cớ rõ ràng là mặt Platon trông nghiêng giống hệt chó săn.

Chắc bạn đọc đã nhận rõ hai người bạn đáng quý của chúng ta, viên đại úy và cậu học trò. Người nấp rình trong bóng tối hình như cũng nhận ra họ, vì hắn thong thả bước theo chặng đường ngoắt ngoéo do cậu học trò lôi viên đại úy đi theo, ông này uống rượu tài hơn nên vẫn tỉnh táo như thường. Người khoác áo choàng thâm chăm chú lắng nghe họ và đã nắm được toàn bộ câu chuyện thú vị như sau:

- Mẹ kiếp! Này ông tú ơi, cố mà đi cho ngay ngắn. Tôi sắp phải chia tay với anh thôi. Đã bảy giờ rồi. Tôi có hẹn với một cô.

- Thì cứ mặc tôi, anh bạn ơi! Tôi thấy toàn là tinh tú lẫn tia lửa. Anh giống tòa lâu đài Dampmartin đang tức cười đến vỡ bụng.

- Mả mẹ nó chứ, này Jehan, anh điên rồ quá lắm rồi đấy. À này, Jehan, còn tiền không?

- Thưa ông hiệu trưởng, chẳng hề gì, hàng thịt bò nhỏ, parva boucheria.

- Jehan, này anh bạn Jehan! Anh cũng biết tôi có hẹn gặp con bé ở đầu cầu Saint-Michel, tôi chỉ có thể dẫn nó đến nhà mụ Falourdel, một mụ nhà chứa ở trên cầu và phải trả tiền phòng. Con mẹ điếm già mọc ria bạc đó không cho tôi chịu. Jehan, hãy giúp mình! Ta uống sạch túi tiền của cha xứ chưa? Anh còn sót đồng nào không?

- Biết mình đã tận dụng mọi thời giờ còn lại là một món gia vị đúng và ngon ở bàn ăn.

- Tiên sư khỉ! Thôi đừng lè nhè nữa! Này Jehan quỷ sứ, anh còn tí tiền nào không? Đéo mẹ, đưa đây, nếu không tôi lục túi cho mà xem, dù anh hủi như Giốp và ghẻ như César!

- Thưa ông, phố Galiache là dãy phố một đầu nối với phố Hàng Thủy tinh, còn đầu kia là phố Hồng Dệt.

- Thì xin vâng, anh bạn Jehan đáng quý, anh bạn tội nghiệp của tôi, phố Galiache, đúng thế, đúng lắm. Nhưng trời ơi, anh hãy tỉnh lại đi. Tôi chỉ cần một xu tiền Paris thôi, để tiêu lúc bảy giờ.

- Chung quanh hãy im lặng mà lắng nghe điệp khúc:

Khi nào chuột ăn thịt mèo,

Vua sẽ thành lãnh chúa ở Arras,

Khi nào biển to rộng,

Đóng băng, vào ngày lễ Saint-Jean,

Ta sẽ thấy trên lớp băng dân Arras ra khỏi nhà

- Này, thằng học trò trường Phản Chúa, lấy ruột mẹ mày mà thắt cổ chết đi! - Phoebus chửi, xô mạnh gã học trò say ngã lộn nhào vào tường, nằm lăn trên mặt đường Philippe-Auguste.

Vì còn sót lại chút đồng bệnh tương liên không bao giờ hết hẳn trong lòng người say, Phoebus lấy chân đạp cho Jehan lăn tới chiếc gối của kẻ nghèo mà Tạo hóa vẫn dành sẵn ở cạnh mỗi cột mốc vệ đường Paris, mà kẻ giàu khinh bỉ gọi là đống rác. Viên đại úy gối đầu Jehan lên đống cuống cải bắp thoai thoải, cậu học trò lập tức ngáy o o nghe thật du dương. Nhưng đại úy vẫn chưa nguôi giận trong lòng.

- Kệ xác mày, mặc cho cái xe bò quái quỷ nào đi qua hốt luôn mày đi! - Chàng rủa gã giáo sinh tội nghiệp đang nằm đó ngủ, rồi đi thẳng.

Kẻ khoác áo choàng, từ nãy vẫn theo sau, dừng lại giây lát trước gã học trò nằm lăn dưới đất, có vẻ băn khoăn bứt rứt! Rồi hắn thở dài thườn thượt và cũng bỏ đi, đuổi theo đại úy.

Nếu bạn đọc vui lòng, ta cũng đành như họ, để mặc Jehan nằm ngủ dưới con mắt thương yêu của bầu trời sao và cùng đi theo họ.

Lúc rẽ vào phố Saint-André-des-Arcs, đại úy Phoebus thấy có người đi theo. Tình cờ quay lại nhìn, chàng thấy một bóng đen men dọc dãy tường len lén bám sau. Chàng dừng, nó cũng dừng. Chàng đi, bóng đen cũng đi. Điều đó chẳng đáng lo ngại.

- Úi chao! - Chàng thầm nhủ, - mình không có lấy một xu. - Tới trước cửa trường trung học Autun, chàng dừng lại, chính trường này tạm gọi là nơi chàng đã tập tành theo một thói quen học sinh nghịch ngợm còn lại, chàng không bao giờ đi ngang qua cửa trường mà lại không xúc phạm pho tượng hồng y giáo chủ Pierre Bertrand, tạc ở bên phải cổng, như Priape từng bị nhục mạ như vậy, đã than vãn chua chát trong bài thơ phúng thích của Horace Olim truncus eram ficulnus*. Chàng từng xúc phạm hăng hái đến mức dòng chữ Eduensis episcopus* gần như bị xóa bỏ. Chàng bèn dừng lại trước pho tượng như thường lệ. Phố xá vắng tanh. Lúc chàng hững hờ buộc lại các sợi tua, mũi hếch lên trời, thì thấy bóng đen thong thả bước lại gần, bước chậm đến mức chàng đủ thời giờ nhận thấy hắn khoác áo choàng, đội mũ. Tới gần chàng, hắn dừng lại. Nhưng hắn đăm đăm nhìn Phoebus bằng cặp mắt đầy thứ ánh sáng mơ hồ phát ra từ mắt mèo ban đêm.

Xưa kia, tôi là thân cây vả.

Giám mục Autun.

Đại úy vốn gan dạ và sẽ chẳng thèm bận tâm đến một thằng ăn cắp thủ sẵn dao. Nhưng pho tượng biết đi, con người hóa đá đó làm chàng lạnh toát. Hồi đó, thiên hạ đang đồn không thiếu gì chuyện về con ma đội lốt thầy tu, đêm đêm vẫn lảng vảng trên đường phố Paris, làm chàng chợt mơ hồ nhớ tới nó. Chàng sững sò mấy phút, rồi gượng cười, phá tan bầu im lặng.

- Này ông, nếu ông là kẻ cắp, chắc tôi đoán đúng, trông ông giống hệt cái vẻ con cò mổ vỏ quả hạnh nhân. Tôi là con cái một gia đình bị sa sút, ông bạn ạ. Mời ông đi kiếm ăn nơi khác. Trong nhà nguyện của trường trung học này có thứ gỗ của cây thánh giá chính thống, đựng trong một thứ bằng bạc.

Bàn tay bóng đen thò ra khỏi áo choàng và nắm lấy cánh tay Phoebus chặt như móng vuốt diều hâu. Đồng thời hắn bảo:

- Đại úy Phoebus de Châteauper!

- Ma quỷ! Sao ông lại biết tên tôi, - Phoebus hỏi.

- Tôi không phải chỉ biết tên ông mà thôi, - kẻ khoác áo choàng nói, giọng như từ dưới mồ. - Tối nay, ông có một cuộc hò hẹn.

- Phải, - Phoebus kinh ngạc, đáp.

- Lúc bảy giờ.

- Khoảng mười lăm phút nữa.

- Ở nhà mụ Falourdel.

- Đúng thế.

- Cái mụ nhà chứa ở trên cầu Saint-Michel.

- Saint-Michel thượng đẳng thiên sứ, như kinh Chúa nhật từng nói.

- Đồ vô đạo! - Bóng ma càu nhàu mắng. - Hẹn với một người đàn bà phải không?

- Confiteor!

- Tên là...

- Esmeralda, - Phoebus vui vẻ nói. - Chàng dần dần trở lại hết sức vô tâm.

Nghe cái tên đó, móng vuốt bóng đen liền giận dữ lay mạnh cánh tay Phoebus.

- Đại úy Phoebus de Châteauper, mi nói dối!

Lúc đó, nếu ai trông thấy khuôn mặt bừng bừng của đại úy, thấy chàng nhảy lùi phắt lại sau, thoát khỏi gọng kìm đang kẹp chặt cánh tay, thấy nét mặt hiên ngang khi chàng đặt tay lên chuôi gươm cùng vẻ im lìm buồn thảm của kẻ khoác áo choàng trước cơn thịnh nộ, có ai trông thấy cảnh tượng đó mới biết khiếp sợ. Tựa hồ cuộc xung đột giữa Don Juan và pho tượng.

- Đồ ôn dịch. - Viên dại úy quát to. - Đó là lời nói ít kẻ dám thốt vào tai một người dòng họ Châteauper! Mày thử nhắc lại xem.

Viên đại úy nghiến răng kèn kẹt. Dù là ma đội lốt thầy tu, quỷ dữ, dị đoan, lúc đó chàng đều quên hết. Chỉ còn trông thấy một người, nghe thấy một lời nhục mạ.

- Chà! Được rồi, mày biết tay tao! - Chàng nói lắp bắp, giọng uất nghẹn vì tức giận. Chàng rút gươm, nói líu cả lưỡi, vì tức giận cũng làm giọng run lên như sợ hãi: - Lại đây! Lại ngay đây! Nào! Tuốt gươm ra! Tuốt gươm đi! Máu phải đổ trên lề đường này!

Nhưng người kia không động đậy. Khi thấy địch thủ đã thủ thế và sẵn sàng chém xả, hắn mới nói, giọng vang lên chua chát:

- Đại úy Phoebus, ông quên mất cuộc hẹn hò rồi đấy.

Cơn giận của loại người như Phoebus giống hệt như cháo sữa, chỉ cần đổ nước lạnh vào là hết sôi ngay. Câu nói bình thường đó đủ khiến cây gươm sáng quắc trong tay đại úy hạ xuống. Người kia nói tiếp:

- Đại úy, ngày mai, ngày kia, một tháng, hoặc mười năm sau, ông sẽ thấy tôi sẵn sàng tới cắt cổ ông, nhưng bây giờ ông hãy đi tới chỗ hẹn đi.

- Quả thực, - Phoebus nói như muốn kiếm cớ đầu hàng với chính mình, - tới nơi hẹn để gặp một thanh gươm và một cô gái là hai điều thú vị; nhưng tôi không hiểu tại sao lại phải bỏ điều này để chọn điều kia, trong khi tôi có thể có cả hai.

Chàng tra gươm vào vỏ. Kẻ lạ mặt nói tiếp:

- Hãy tới chỗ hẹn đi.

- Thưa ông, xin rất cảm ơn về thái độ lịch sự của ông, - Phoebus đáp, hơi lúng túng. - Đúng là ngày mai ta vẫn còn đủ thời giờ để băm vằm mổ xẻ cái tấm thân của ông lão Adam. Xin đa tạ ông đã giúp tôi có được một chốc lát vui thú. Vừa rồi tôi rất có thể chém gục ông xuống rãnh mà vẫn đủ thời giờ tới gặp người đẹp, nhất là cũng nên đàng hoàng để người đẹp chờ đợi một chút trong những trường hợp như thế này. Nhưng xem ra ông cũng là tay khá, cho nên tốt hơn hết ta nên để dành cuộc đọ sức tới ngày mai. Vậy tôi tới chỗ hẹn trước. Vào hồi bảy giờ, như ông biết đấy. - Nói tới đây, Phoebus gãi tai. - Ồ, bỏ mẹ rồi, quên mất! Tôi chẳng còn xu nào trả tiền phòng, mà mụ già lại đòi tiền trước. Con mụ sợ tôi quịt.

- Tiền đây.

Phoebus cảm thấy bàn tay lạnh toát của kẻ lạ mặt nhét vào tay mình một đồng tiền to. Chàng không thể không cầm lấy tiền và nắm chặt bàn tay đó, rồi reo lên:

- Lạy Chúa! Ông thực là người tốt bụng!

- Với một điều kiện, - người kia nói. - Hãy chứng minh tôi nhầm, còn ông nói đúng. Ông hãy giấu tôi vào nơi nào đó, để tôi có thể thấy đúng là người đàn bà ông nói tên.

- Ồ! Cái tên đó dễ lắm, - Phoebus đáp. - Ta sẽ thuê căn phòng Sainte-Marthe. Đứng ở chuồng chó ngay cạnh, ông có thể tha hồ nhìn.

- Vậy ta đi thôi, - bóng đen nói.

- Xin hầu ông, - đại úy nói. - Không biết ông có phải quỷ sứ hiện thân hay không. Nhưng tối nay, ta cứ là bạn tốt với nhau đã. Ngày mai tôi sẽ trả sạch nợ cho ông, cả nợ tiền lẫn nợ gươm.

Hai người rảo bước. Vài phút sau, tiếng nước róc rách báo cho họ biết đã tới cầu Saint-Michel, trên cầu san sát nhà cửa. Phoebus bảo người cùng đi:

- Trước hết, tôi đưa ông vào nhà, sau đó tôi đi đón người đẹp đang chờ ở gần cung Tiểu Châtelet.

Gã cùng đi không nói gì. Hắn lặng thinh từ lúc hai người đi bên nhau. Phoebus dừng lại trước một khung cửa thấp, gõ mạnh. Ánh sáng lọt qua khe cửa. Một giọng phều phào hỏi:

- Ai đó?

- Mình Chúa! Đầu Chúa! Bụng Chúa! - Viên đại úy chửi đổng.

Cửa lập tức mở, họ trông thấy một mụ già và chiếc đèn cũ, cả hai cùng run rẩy. Mụ già lưng còng, quần áo rách rưới, cái đầu lắc lư, cặp mắt ti hí, đầu quấn cái khăn tã, da mặt, da cổ, da tay nhăn nheo hết; đôi môi thụt vào trong lợi; quanh miệng mọc từng túm lông trắng trông như mõm mèo. Trong nhà cũng tồi tàn không kém gì bà lão. Tường bằng phấn vôi, xà kèo đen nhẻm trên trần, lò sưởi hỏng nát, mạng nhện giăng khắp nơi giữa một dãy lủng lẳng những bản khập khiễng, ghế gãy chân, một đứa trẻ bẩn thỉu ngồi lên trên đống tro, trong cùng là cầu thang hoặc đúng hơn chỉ là chiếc thang gỗ dẫn lên lỗ hổng trên trần. Vào tới cái hang này, kẻ đồng hành bí mật của Phoebus liền kéo cổ áo choàng lên tận mắt. Trong lúc đó, đại úy vẫn lèm bèm văng tục, vội làm mặt trời lóe sáng trong đồng écu, như Régnier tuyệt diệu của chúng ta từng nói, chàng bảo:

- Căn phòng Sainte-Marthe.

Mụ già gọi chàng là đức ông và cất tiền vào ngăn kéo. Đồng tiền là của người mặc áo choàng thâm đưa cho Phoebus. Mụ già vừa quay lưng đi, thằng bé tóc bù đang chơi trên đống tro đã khéo sán lại gần ngăn kéo, cầm lấy đồng tiền rồi thay vào đó là chiếc lá khô nó vừa bứt trong bó củi.

Mụ già ra hiệu cho hai vị quý tộc, mụ gọi họ như vậy, đi theo mình và leo lên chiếc thang trước mặt. Lên tới gác trên, mụ đặt đèn trên chiếc hòm, còn Phoebus vốn là khách quen, liền mở chiếc cổng thông sang một buồng xép tối om. Chàng bảo người cùng đi:

- Mời bạn vào đây.

Người mặc áo choàng làm theo, chẳng nói nửa lời. Cánh cửa khép lại sau lưng. Hắn nghe thấy Phoebus cài then lại và lát sau, cùng xuống thang với mụ già. Ánh đèn mất hút.