Nhật Ký Và Thư Của Madame D'arblay — Tập 1

Lượt đọc: 2781 | 0 Đánh giá: 0/10 Sao
★★★★★★★★★★
★★★★★★★★★★
« Lùi Tiến »
Chú Thích

❊ ❊ ❊

1 (trở lại) [ Tiến sĩ Arne.—Biên tập viên.]

2 (trở lại) [ Họ thời con gái của người phụ nữ ấy là Esther Sheepe. Về đằng ngoại, bà có gốc gác Pháp, xuất thân từ dòng họ Dubois—một cái tên sẽ được nhớ đến như là nhân vật trong cuốn tiểu thuyết đầu tay “Evelina” của cô con gái Fanny.—Biên tập viên.]

3 (trở lại) [ Bà sinh ngày 13 tháng 6 năm 1752.—Biên tập viên.]

4 (trở lại) [ Học vị này được phong cho ông vào thứ Sáu, ngày 23 tháng 6 năm 1769.—Biên tập viên.]

5 (trở lại) [ Cuốn “Nhật ký thời trẻ của Frances Burney, từ năm 1768 đến 1778” mới được xuất bản gần đây đã rọi một luồng ánh sáng mới vào nền giáo dục của bà. Theo chính lời bà kể, thư viện của cha bà chỉ có duy nhất một cuốn tiểu thuyết—“Amelia”; thế nhưng, từ khi còn là một thiếu nữ, ta đã thấy bà quen thuộc với các tác phẩm của Richardson và Sterne, của Marivaux và Provost, cùng với “Rasselas” và “Vicar of Wakefield.” Hơn nữa, về lịch sử và thơ ca, bà tỏ ra là người đọc khá rộng, và bà tìm thấy công việc văn chương thường xuyên với tư cách là thư ký riêng cho cha mình. Về phần Voltaire, bà ghi chép lại vào ngày sinh nhật thứ hăm mốt của mình rằng bà vừa đọc xong “Henriade”; nhưng những nhận xét của bà về cuốn sách ấy chứng tỏ bà ít hiểu biết nhường nào về tác giả. Bà nghĩ rằng ông “đã quá bạo dạn với tôn giáo khi đặt những lời nói vào cửa miệng Đấng Toàn Năng. Nhưng ngài Voltaire, theo như tôi hiểu, không phải là người có nguyên tắc quá khắc kỷ—ít nhất là không phải trong tôn giáo” (!).—Biên tập viên.]

6 (trở lại) [ Điều này không hoàn toàn chính xác. Burney đã lấy được di vật đó theo cách đã miêu tả, tuy nhiên không phải để thỏa mãn sự nhiệt tình của chính mình, mà là để làm theo lời thỉnh cầu của người bạn ông là ông Bewley ở Massingham, Norfolk, rằng ông hãy kiếm giùm cho mình một kỷ vật nào đó của Tiến sĩ Johnson vĩ đại. Túm lông bàn chải lò sưởi của Tiến sĩ mà Burney gửi cho ông, một nửa là nói đùa, đã được người nhận vô cùng vui sướng cất giữ cẩn thận. “Ông ấy trân trọng nó hơn cả ngọc trai,” Fanny đã viết. (“Nhật ký thời trẻ,” tập i, tr. 169.) Sự việc này diễn ra vào năm 1760.—Biên tập viên.]

7 (trở lại) [ Tuy nhiên, “Nhật ký thời trẻ” chứng minh rằng, bất chấp sự e thẹn của mình, Fanny vẫn rất thoải mái trong chốn thượng lưu rực rỡ tụ hội tại nhà cha cô, và thỉnh thoảng cũng góp phần trọn vẹn vào các cuộc trò chuyện. Ta cũng không hề thấy cô né tránh những trò tiêu khiển vốn quen thuộc với các tiểu thư ở độ tuổi và địa vị của cô. Cô đi dự khiêu vũ, đi xem kịch, đi Nhà hát lớn, đến Ranelagh, và thậm chí, trong một dịp đáng nhớ nọ, còn đến một buổi tiệc hóa trang—tuy nhiên là “một buổi tiệc rất riêng tư.”—Biên tập viên.]

8 (trở lại) [ Bà Stephen Allen, một góa phụ ở Lynn. Bà kết hôn với Tiến sĩ Burney (lúc đó chưa phải là Tiến sĩ) vào tháng 10 năm 1767. Người vợ đầu tiên của ông qua đời vào ngày 28 tháng 9 năm 1761.—Biên tập viên.]

9 (trở lại) [ Ở đây có chút khó khăn về mặt niên đại. “Sự hy sinh này,” người biên tập cuốn “Nhật ký” cho biết, “được thực hiện vào năm thiếu nữ ấy mười lăm tuổi.” Điều này không thể xảy ra; bởi vì sự hy sinh đó là kết quả, theo chính lời người biên tập trưng ra, từ những lời can ngăn của người vợ thứ hai của ông Burney; và Frances đang ở tuổi mười sáu khi cuộc hôn nhân thứ hai của cha cô diễn ra.]

10 (trở lại) [ Chesington, nằm giữa Kingston và Epsom.—Biên tập viên.]

11 (trở lại) [ Bức tranh do Macaulay vẽ về lòng kiêu hãnh bị tổn thương và tính chán ghét loài người hệ quả của nó ở ông Crisp là sự phóng đại một cách lố bịch. Trước hết, vở kịch “Virginia” của ông, được công diễn lần đầu tại Drury Lane vào ngày 25 tháng 2 năm 1754, thực chất đã đạt được một thành công vang dội mang tính khích lệ (succes d'estime). Nó được diễn liền mười một đêm, một thời gian không hề tồi đối với những ngày đó; được dựng lại cả ở Drury Lane lẫn Covent Garden; được in đi in lại; và tất cả những điều này đều diễn ra khi ông còn sống. Thực tế là nó đã gặt hái ít nhất là sự thành công xứng đáng, mặc dù chắc chắn là quá ít ỏi để thỏa mãn tham vọng của tác giả. Thứ hai, hoàn toàn không có bất kỳ bằng chứng nào cho thấy cuộc đời ông bị đầu độc lâu dài bởi sự thất vọng liên quan đến thảm kịch của mình. Rõ ràng từ cuốn “Hồi ký về Tiến sĩ Burney” của Madame D'Arblay rằng việc ông Crisp lui về Chesington, nhiều năm sau khi vở “Virginia” ra đời, chủ yếu là do túng thiếu tài chính và bệnh gút. Sự ẩn dật của ông cũng không phải là tẻ nhạt không có tình bạn. Nhà Burney, đặc biệt, thường xuyên đến thăm ông; và Fanny đã để lại cho chúng ta những mô tả về những cảnh tượng vui nhộn đến náo động, được diễn ra tại Chesington bởi vị ẩn sĩ ảm đạm này cùng những người bạn trẻ của ông. Nhưng chúng ta sẽ còn nghe thêm về Chesington và những con người nơi đây sau này.—Biên tập viên.]

12 (trở lại) [ Hầu như không phải vậy, theo chúng tôi nghĩ; khi danh tiếng ở thời kỳ đỉnh cao, Fanny Burney chỉ nhận được vỏn vẹn 250 bảng cho cuốn tiểu thuyết thứ hai của mình, “Cecilia.” Xem “Nhật ký thời trẻ,” tập ii, tr. 307.—Biên tập viên.]

13 (trở lại) [ Christopher Anstey, tác giả của tác phẩm châm biếm bằng thơ đầy thú vị và dí dỏm, “New Bath Guide.”—Biên tập viên.]

14 (trở lại) [ John Wilson Croker.—Biên tập viên.]

15 (trở lại) [ Danh tiếng của Richard Cumberland với tư cách là nhà viết kịch và tiểu thuyết gia có lẽ khó có thể coi là đã tồn tại đến tận ngày nay. Sheridan đã châm biếm ông qua nhân vật Sir Fretful Plagiary trong vở “Critic.” Chúng ta sẽ gặp lại ông trong “Nhật ký.”—Biên tập viên.]

16 (trở lại) [ Xem chú thích ở đoạn trên, tr. xxiv.]

17 (trở lại) [ “Những bài thơ ca tụng để ứng thí cho chức danh Thơ sĩ Hoàng gia,” một tập thơ châm biếm sinh động được xuất bản sau khi Sir Thomas Warton được bổ nhiệm vào chức vụ đó nhân cái chết của William Whitehead vào năm 1785.—Biên tập viên.]

18 (trở lại) [ Xem “Cecilia,” Quyển V, chương 6.—Biên tập viên.]

19 (trở lại) [ Trong “Cecilia.”—Biên tập viên.]

20 (trở lại) [ “Ông Fairly” trong “Nhật ký.”—Biên tập viên.]

21 (trở lại) [ Macaulay đã nhầm. Fanny thực sự đã nhận được chiếc áo đầm ấy, một chiếc áo bằng lụa vân sọc màu tử đinh hương (“lilac tabby”), và đã mặc nó vào ngày sinh nhật của vương tôn nữ trưởng, ngày 29 tháng 9 năm 1786.—Biên tập viên.]

22 (trở lại) [ Tập thứ năm của “Nhật ký” khép lại bằng cuộc hôn nhân của Fanny với M. d'Arblay. Bảy tập của ấn bản gốc được xuất bản cách quãng từ năm 1842 đến năm 1846.—Biên tập viên.]

23 (trở lại) [ Lời đồn đại đó có lẽ không sai lệch bao nhiêu. “Camilla” được xuất bản theo hình thức đặta mua dài hạn trước, với giá một đồng gine cho một bộ, và số lượng người đặt mua vượt quá một ngàn một trăm người. Bốn ngàn bản đã được in, và ba ngàn rưỡi bản đã được bán sạch trong vòng ba tháng. Trong vòng sáu tuần sau khi xuất bản, Tiến sĩ Burney đã nói với Lãnh chúa Orford rằng khoảng hai ngàn bảng Anh đã thực thu về.—Biên tập viên.]

24 (trở lại) [ Vở bi kịch “Edwy and Elgiva” của Fanny, được viết trong thời gian cô chịu cảnh nô lệ chốn hoàng cung, đã được Sheridan cho công diễn tại Drury Lane vào tháng 3 năm 1795. Nó đã thất bại, mặc dù các vai chính do Kemble và bà Siddons thủ diễn. Vở bi kịch này, chưa từng được xuất bản, thỉnh thoảng được nhắc đến trong các bức thư của cô viết vào năm đó. Xem thêm bài viết của ông E. S. Shuckburgh trên tạp chí “Macmillan's Magazine” số ra tháng 2 năm 1896.—Biên tập viên.]

25 (trở lại) [ Chúng tôi thấy khó mà hiểu nổi sự đánh giá của Macaulay dành cho “The Wanderer.” Các nhà phê bình hậu thế dường như nhìn chung đã lặp lại Macaulay mà chẳng buồn nhọc công đọc qua cuốn sách. Nếu nó không có sự tươi mới ngây thơ của “Evelina,” hay sự xuất sắc liền mạch về văn phong của “Cecilia,” thì “The Wanderer” cũng chẳng hề kém cạnh tác phẩm nào trong việc “thể hiện những cảm xúc và tính thất thường của con người.” Cốt truyện rất thú vị và đầy ắp những biến hóa; các nhân vật có sức sống riêng, theo cách mà chỉ những tiểu thuyết gia vĩ đại nhất mới biết cách thổi hồn vào họ. Ở nhân vật Juliet, Fanny đã cống hiến cho chúng ta một trong những nữ anh hùng quyến rũ nhất của cô, trong khi những bức tranh về xã hội thượng lưu tại Brighthelmstone của cô lại nổi bật bởi sức mạnh và sự sống động của ngòi bút châm biếm mà hiếm khi cô vượt qua được. Đúng là ở cả “The Wanderer” và “Camilla,” đôi chỗ chúng ta vẫn bắt gặp những nét kỳ quặc đặc thù về văn phong làm mất đi vẻ đẹp của “Hồi ký về Tiến sĩ Burney,” thế nhưng những đoạn văn ấy trong các tiểu thuyết lại tương đối vô hại, và chìm khuất gần như hoàn toàn bởi sức mạnh cũng như sức hút chung của cốt truyện, đến mức ta hầu như chẳng màng bận tâm coi chúng là những tì vết nghiêm trọng.—Biên tập viên.]

26 (trở lại) [ Lời chỉ trích này đối với Madame D'Arblay dường như hơi vơ đũa cả nắm đối với chúng tôi. Cần phải nhớ rằng những nhân vật mang “một tính cách duy nhất” mà Macaulay đưa ra làm ví dụ đều là những nhân vật phụ trong tiểu thuyết của bà. Hơn thế nữa, hoàn cảnh họ xuất hiện thường khiến cho việc bộc lộ những thói kỳ quặc riêng biệt ấy không chỉ có thể châm chước được mà còn rất tự nhiên. Thế nhưng chắc chắn ở những sáng tạo khác của bà, đặc biệt là các nữ anh hùng, bà hoàn toàn xứng đáng nhận được lời ca ngợi vì đã khắc họa nên “những nhân vật không có bất kỳ nét đơn lẻ nào bị phóng đại quá mức.”—Biên tập viên.]

27 (trở lại) [ Giả thuyết này có thể coi như đã được dập tắt hoàn toàn bởi lời tuyên bố rõ như ban ngày của Tiến sĩ Burney rằng ông chưa từng nhìn thấy dù chỉ một từ trong “Cecilia” trước khi nó được in ra.—Biên tập viên.]

28 (trở lại) [ Những “bông hoa tu từ” kể trên được trích từ cuốn “Hồi ký về Tiến sĩ Burney,” xuất bản năm 1832; nhưng việc gộp chung “Camilla” và “The Wanderer” vào chung một lời quở trách với cuốn sách đó là điều thiếu công bằng—thậm chí là hoàn toàn bất công. Văn phong của cuốn “Hồi ký” càng gây kinh ngạc hơn nữa khi vào năm 1815, chính Madame D'Arblay lại đang uốn nắn cho con trai mình chính cái lỗi mà bà đã thả lỏng đến mức đáng tiếc trong tác phẩm ấy. Bà viết thư cho con:—“Mẹ xin con, khi con viết thư cho mẹ, hãy để cây bút phác họa những suy nghĩ của con khi chúng tuôn trào, chứ đừng như con tìm kiếm hay nhọc công tô vẽ cho chúng. Mẹ nhớ có lần con đã viết cho mẹ một bức thư từ Cambridge bóng bẩy đến mức nếu nó không làm mẹ cười thì chắc nó đã làm mẹ phát ốm rồi.”—Biên tập viên.]

29 (trở lại) [ “The Female Quixote” là tựa đề một cuốn tiểu thuyết của Charlotte Lenox, xuất bản năm 1752. Nó được viết như một tác phẩm châm biếm dòng tiểu thuyết lãng mạn anh hùng từng rất thịnh hành ở nước Anh trong thế kỷ 17 và nửa đầu thế kỷ 18; và hầu như không nhận mình là bức tranh phản ánh đời sống và phong tục. Tuy nhiên, đây là một cuốn sách vô cùng thú vị, và nhân vật nữ chính Arabella được khoác lên một sức hút chưa bao giờ phai nhạt, ngay cả giữa những sự kỳ quặc ngút ngàn của nàng.—Biên tập viên.]

30 (trở lại) [ Tác giả của cuốn sách nổi tiếng “Quan điểm ngắn gọn về sự vô luân và bất kính của sân khấu Anh,” xuất bản năm 1698; một cuốn sách không nghi ngờ gì đã giáng đòn vào một cái ác có thật, nhưng lại được viết bằng một tinh thần bạo lực và cố chấp, chuốc lấy sự giải trí nhiều hơn là sự tâm phục khẩu phục. Tuy nhiên, nó đã tạo ra một chấn động khủng khiếp vào thời điểm bấy giờ, và ảnh hưởng của nó đối với kịch nghệ Anh là vô cùng đáng kể; dẫu vậy đó cũng chẳng phải là một phước lành trọn vẹn.—Biên tập viên.]

31 (trở lại) [ Mẹ kế của Fanny Burney.—Biên tập viên.]

32 (trở lại) [ Con gái của Tiến sĩ Burney với người vợ thứ hai.]

33 (trở lại) [ “Evelina; hoặc Cuộc bước chân vào đời của một tiểu thư.—Cuốn tiểu thuyết này mang lại cho chúng ta rất nhiều niềm vui khi đọc, đến mức chúng ta không ngần ngại tuyên bố nó là một trong những tác phẩm sinh động, giải trí và dễ chịu nhất thuộc thể loại này vừa lọt vào tầm mắt chúng ta. Sự đa dạng lớn lao của các tình huống tự nhiên, một số mang âm hưởng hài hước, khiến cho câu chuyện trở nên vô cùng hấp dẫn. Các nhân vật, được đa dạng hóa một cách dễ chịu, được hình thành và phác họa một cách đúng mực, đồng thời được nâng đỡ với đầy khí thế. Toàn bộ tác phẩm được viết với sự uyển chuyển và làm chủ ngôn từ tuyệt vời. Tuy nhiên, ngoại trừ lời ca ngợi này, chúng ta phải loại trừ nhân vật đứa con trai của thần Neptune, kẻ có phong thái giống một gác-sê nhà quê thô lỗ, thất học hơn là một vị thuyền trưởng thực thụ.” Tạp chí Monthly Review, tháng 4 năm 1778.]

34 (trở lại) [ “Evelina.—Câu chuyện về một tiểu thư phải đối mặt với những hoàn cảnh vô cùng ngặt nghèo. Có rất nhiều giá trị, cả về mặt văn phong lẫn nhân vật và tình huống, vượt trội hơn hẳn những gì thường thấy ở các tiểu thuyết hiện đại.” Tạp chí London Review, tháng 2 năm 1778.]

35 (trở lại) [ Fanny không phải là bậc thầy về thi ca; nhưng sự chân thành và tình cảm nồng ấm được thể hiện trong từng dòng của bài Thơ đề từ cho “Evelina” đủ để tha thứ cho những vần thơ yếu ớt hơn nhiều. Chúng tôi xin trích dẫn trọn vẹn.

“Ôi Đấng sinh thành ban sự sống đời con!—thiết tha hơn vạn lần

Ánh sáng, nguồn dưỡng chất, hay giấc ngủ bình yên,

Hơn ơn phúc Hygeia, giọt lệ cuồng nhiệt của ngây ngất ngời,

Hay dòng máu nóng đang cuộn chảy trong lồng ngực con!

Nếu trong tim con tình yêu Đức hạnh vẫn bùng cháy,

Thì ngọn lửa ấy đã được gieo trồng theo chuẩn mực không sai lệch:

Ngọn lửa thuần khiết ấy nảy nở từ tấm gương của người,

Cuộc đời Người là huấn lệnh của con,—việc thiện của Người là mái trường của con.

Ví như sức lực yếu ớt của con có thể lần theo vô vàn đức tính của Người,

Thì tình yêu phụ tử sẽ trấn áp mọi nỗi sợ hãi trong con;

Con sẽ xua tan đi thẹn thùng của sự bất tài,

Và ngẩng cao đầu thừa nhận là người ghi chép công trạng của Người!

Nhưng vì các vì sao keo kiệt từ chối ban cho con món quà ấy,

Sự ẩn mình là đặc ân duy nhất con dám cầu xin:

Nguyện cho Nữ thần Thơ thất bại mãi mãi chìm trong khuất tất,

Người chẳng thể nâng danh tiếng Người lên, nhưng cũng quyết chẳng dìm nó xuống.

Ôi, nguồn cội và niềm vui cuộc đời con trong cùng một khoảnh khắc!

Nếu đôi mắt Người thoáng đọc qua những dòng thơ yếu ớt này,

Xin chớ để sự vụng về của chúng làm vấy bẩn dụng ý của con;

Hãy nhận lấy khúc tưởng niệm này—nhưng xin hãy quên đi những vần thơ.”]

—Biên tập viên.]

36 (trở lại) [ Lệnh bà Hales là thân mẫu của cô Coussmaker, từng qua hai lần đò, lần thứ hai kết hôn với Sir Thomas Pym Hales, Nam tước, người qua đời năm 1773. Họ là những người bạn thân thiết của gia đình nhà Burney.—Biên tập viên.]

37 (trở lại) [ Tiến sĩ Burney đã đưa tác phẩm này đến sự chú ý của bà Thrale. Bà Cholmondeley là chị gái của nữ diễn viên nổi tiếng Peg Woffington. Chồng bà, Thượng tọa kiêm Vinh danh Robert Cholmondeley, là con trai thứ hai của Bá tước Cholmondeley và là cháu trai của Horace Walpole.—Biên tập viên.]

38 (trở lại) [ Số tiền ban đầu trả cho “Evelina” là hai mươi bảng Anh, sau đó mười bảng nữa được cộng thêm sau lần tái bản thứ ba. “Evelina” đã trải qua bốn lần tái bản chỉ trong vòng một năm.—Biên tập viên.]

39 (trở lại) [ Bà Greville, vợ của người bạn kiêm ân nhân thuở hàn vi của Tiến sĩ Burney, ông Fulke Greville, là mẹ đỡ đầu của Fanny, đồng thời là tác giả của bài thơ “Ode to Indifference” rất được ngưỡng mộ.—Biên tập viên.]

40 (trở lại) [ Người anh họ của cô, Charles Rousseau Burney—chồng của Hetty.—Biên tập viên.]

41 (trở lại) [ Một nữ văn sĩ người Pháp, viết văn vào khoảng giữa thế kỷ 18. Các tiểu thuyết của bà, theo như Dunlop trong “Lịch sử Tiểu thuyết” (chương xiii), “nổi bật bởi sự tinh tế và khí chất.” Những tác phẩm hay nhất của bà là: “Tiểu thư Jenny Salisbury,” “Hầu tước de Cressy,” “Những bức thư của Lệnh bà Catesby,” v.v.—Biên tập viên.]

42 (trở lại) [ Bà Williams, nữ thi sĩ mù cư ngụ tại nhà Tiến sĩ Johnson. Bà đã viết thư cho Tiến sĩ Burney, xin mượn một bản “Evelina.”—Biên tập viên.]

43 (trở lại) [ William Seward, “một người rất được sủng ái tại Streatham,” là con trai của một nhà sản xuất bia nổi tiếng, ông Seward thuộc công ty Calvert and Seward, sinh năm 1747. Ông chưa phải là một “ngôi sao văn chương” vào lúc ấy, nhưng sau này ông đã cho xuất bản một vài tập sách—mang tựa đề “Giai thoại về những nhân vật lỗi lạc.” Ông qua đời năm 1799.—Biên tập viên.]

44 (trở lại) [ Tiểu thư Frances Reynolds—cô “Renny” của Tiến sĩ Johnson—là em gái của ngài Joshua vĩ đại, đồng thời là một họa sĩ tranh tiểu họa có chút tài năng.—Biên tập viên.]

45 (trở lại) [ Anh trai cô.—Biên tập viên.]

46 (trở lại) [ Bennet Lampton, thuộc vùng Langton ở Lincolnshire, là một người bạn lâu năm rất được Tiến sĩ Johnson yêu quý, và thường xuyên được nhắc đến trong cuốn “Cuộc đời” của Boswell. Ông sinh khoảng năm 1737, học tại Oxford, là một học giả tiếng Hy Lạp cừ khôi và, theo Boswell, là “một quý ông nổi tiếng không chỉ vì đức hạnh, học thức mà còn vì một kho tàng trò chuyện giải trí bất tận.” Ông kế nhiệm Johnson, sau khi vị sau qua đời, giữ chức Giáo sư Lịch sử Cổ đại tại Viện Hàn lâm Hoàng gia, và qua đời năm 1801. Boswell đã cho in một bức thư vô cùng dễ thương do Johnson viết vài tháng trước khi qua đời gửi cho cô con gái nhỏ Jane của Langton, khi đó mới lên bảy tuổi.—Biên tập viên.]

47 (trở lại) [ “Chủ nhân của tôi” là một cách gọi thông thường dành cho ông Thrale—và có vẻ như ông hoàn toàn xứng đáng với danh hiệu đó trong thực tế. “Tôi không biết một người đàn ông nào,” Johnson nói, “lại nắm quyền chủ gia đình và vợ con mình triệt để hơn Thrale; ông ấy chỉ cần giơ một ngón tay lên là mọi người phải tuân theo.” (Boswell.)—Biên tập viên.]

48 (trở lại) [ Suspirius con Cú Mèo. Xem tờ “Rambler” số ra ngày 9 tháng 10 năm 1750. (Điều này có phần bất công với Goldsmith. Ý tưởng chung về nhân vật Croaker, không nghi ngờ gì nữa, rất giống với Suspirius, và có lẽ được mượn từ Johnson; nhưng các chi tiết khiến nhân vật trở nên vô cùng thú vị đó lại hoàn toàn là sản phẩm sáng tạo của Goldsmith, như bất kỳ ai cũng có thể thấy khi so sánh “The Good-natured Man” với “The Rambler.”)—Biên tập viên.]

49 (trở lại) [ Bà Thrale kể một câu chuyện hay về sự ác cảm phi lý của Johnson đối với người Scotland. Một quý ông người Scotland ở Luân Đôn, “khi trở về từ vùng Hebrides, đã hỏi ông bằng một giọng chắc nịch rằng, 'ông nghĩ thế nào về quê hương của tôi?' 'Rằng đó quả là một xứ sở rất tồi tệ, thưa ngài,' Tiến sĩ Johnson đáp lại. 'Ồ thưa ngài!' người kia đáp lời, có phần cụt hứng, 'Chúa đã tạo ra nó mà!' 'Đương nhiên Ngài đã làm thế,' ông Johnson lại đáp, 'nhưng chúng ta phải luôn ghi nhớ rằng Ngài tạo ra nó là dành cho người Scotland; và—những sự so sánh thật khập khiễng.' Ông S.—'nhưng Chúa đã tạo ra địa ngục!'—(Giai thoại về Tiến sĩ Johnson)—Biên tập viên.]

50 (trở lại) [ Mẹ kế của Fanny.—Biên tập viên.]

51 (trở lại) [ Boswell in lại những dòng thơ này như sau:

“Khi lần đầu tiên tôi cất tiếng khóc chào đời,

Một sinh linh bé xíu tôi đặt chân lên mặt đất

Và rồi tôi rời bỏ một chốn tối tăm,

Bước vào thế giới rực rỡ và phô trương này,”—Biên tập viên,]

52 (trở lại) [ Malone cung cấp thêm một vài chi tiết về Bet Flint trong một chú thích ở cuốn “Cuộc đời Johnson” của Boswell. Bà bị đưa ra xét xử và được tha bổng tại Old Bailey vào tháng 9 năm 1758, khi nguyên đơn là Mary Walthow không thể chứng minh được rằng “những món đồ bị cáo buộc là đã đánh cắp (một tấm khăn trải giường, một chiếc thìa bạc, hai chiếc khăn ăn, v.v.) là tài sản của cô ta. Có vẻ như vào thời điểm đó Bet không sống theo một phong cách quá quyền quý; bởi vì giá thuê căn phòng có sẵn đồ đạc tại Meard's-court, phố Dean, Soho—nơi những món đồ này bị cáo buộc là đã bị đánh cắp—của bà chỉ có năm shilling một tuần.”—Biên tập viên.]

53 (trở lại) [ Margaret Caroline Rudd trở nên vô cùng tai tiếng vào khoảng năm 1776 bởi danh tiếng về khả năng thu hút của bà, mà người ta đồn đại rằng đã đẩy một người đàn ông lên đoạn đầu đài. Người đàn ông đó, tình nhân của bà, đã bị treo cổ vào tháng 1 năm 1776 vì tội làm giả giấy tờ, và người phụ nữ quyến rũ Margaret xuất hiện với tư cách là nhân chứng chống lại anh ta. Boswell đã đến thăm bà vào năm đó, và khi một quý bà bày tỏ sự không đồng tình với những hành động như vậy, Johnson đã nói: “Không đâu thưa phu nhân, Boswell nói đúng: chính tôi cũng sẽ đến thăm bà ta, ngặt nỗi họ có cái thói quen đưa mọi thứ lên báo chí rồi.”—Biên tập viên.]

54 (trở lại) [ Kitty Fisher—chính xác hơn là Fischer, vì cha cô là người Đức—một kỹ nữ còn nổi tiếng hơn thế, vinh dự từng được Sir Joshua Reynolds vẽ chân dung hai lần.—Biên tập viên.]

55 (trở lại) [ Nữ thi sĩ mù, và là người cư ngụ trong nhà Tiến sĩ Johnson.—Biên tập viên.]

56 (trở lại) [ Michael Lort, Tiến sĩ Thần học, Nghiên cứu sinh Đại học Trinity, Cambridge, và sau đó là Giáo sư tiếng Hy Lạp. Ông sinh năm 1725 và qua đời năm 1799.—Biên tập viên.]

57 (trở lại) [ “Tôi chúc cho người đàn ông đó có được bữa tối và cứ ngồi yên ở đấy.”—Pope.]

58 (trở lại) [ Các tiểu thư nhà Palmer là cháu gái của ngài Joshua Reynolds. Mary, người chị, kết hôn vào năm 1792 với Bá tước Inchiquin, sau này được phong làm Hầu tước Thomond; người em, Theophila (“Offy”), kết hôn với Robert Lovell Gwatkin, Esq. Một trong những bức tranh quyến rũ nhất của ngài Joshua (“Sức hút nguyên sơ”) được vẽ vào năm 1788 từ cô con gái nhỏ của Offy. Lệnh bà Ladd là chị gái của ông Thrale.—Biên tập viên.]

59 (trở lại) [ Tiểu thư Thrale.—Biên tập viên.]

60 (trở lại) [ Edmund Burke, “con người vĩ đại nhất của chúng ta kể từ thời Milton,” như cách gọi của Macaulay.—Biên tập viên.]

61 (trở lại) [ Tại dinh thự trong thành phố của ngài Joshua, ở Quảng trường Leicester. Ngôi nhà hiện do hãng đấu giá Puttick and Simpson sử dụng.—Biên tập viên.]

62 (trở lại) [ “de Mullin” là bà Desmoulins, con gái đỡ đầu của Tiến sĩ Swinfen, một bác sĩ ở Lichfield. Rơi vào cảnh cùng đinh do cái chết của cha và chồng, bà đã tìm được nơi nương náu trong nhiều năm tại nhà Tiến sĩ Johnson, người mà bà sống thọ hơn.—Biên tập viên.]

63 (trở lại) [ Macbean từng có thời gian làm thư ký cho Johnson. Cuốn “Từ điển Địa lý Cổ đại” của ông được xuất bản năm 1773, với lời tựa do Johnson viết.—Biên tập viên.]

64 (trở lại) [ Robert Levett—không phải Lovat như cách viết của Fanny—là một người dân Lichfield, “một thầy thuốc vô danh hành nghề chữa bệnh cho tầng lớp lao động nghèo,” và là một người bạn lâu năm của Tiến sĩ Johnson, người mà trong nhà ông đã được đùm bọc trong nhiều năm trời cho đến khi qua đời vào tuổi cao vào năm 1782. “Cuộc đời dài lâu của một con người rất đỗi hữu ích và vô cùng vô tội đã khép lại như thế,” Johnson đã viết khi báo tin này cho Tiến sĩ Lawrence.—Biên tập viên.]

65 (trở lại) [ Boswell không cho chúng ta biết điều gì về Poll, ngoại trừ việc cô là một tiểu thư tên Carmichael. Sự bất hòa trong gia đình dường như là quy luật đối với đại gia đình hạnh phúc này, nhưng lòng kiên nhẫn của Johnson là vô tận. Có lần ông viết cho bà Thrale: “Williams căm ghét tất cả mọi người; Levett ghét Desmoulins, người vốn chẳng ưa gì Williams; Desmoulins ghét cả hai người bọn họ; còn Poll chẳng yêu ai trong số họ cả.”—Biên tập viên.]

66 (trở lại) [ Cuộc đời của Cowley và Waller, trích từ cuốn “Cuộc đời các nhà thơ” của Johnson. Chúng chưa được xuất bản cho đến năm 1781, nhưng đã được in sẵn từ trước.—Biên tập viên.]

67 (trở lại) [ “Lý thuyết và Quy luật của Tình yêu: Một tiểu luận luân lý.” Tác giả: Mục sư John Norris, Oxford, 1688.—Biên tập viên.]

68 (trở lại) [ Tiểu thư Gregory là con gái của một bác sĩ người Scotland. Bà kết hôn với Mục sư Archibald Alison, và là thân mẫu của Sir Archibald Alison, nhà sử học.—Biên tập viên.]

69 (trở lại) [ Ngôi nhà nơi bà qua đời, ở Quảng trường Portman.—Biên tập viên.]

70 (trở lại) [ Không nghi ngờ gì nữa, đó là Simon Nicolas Henri Linguet, một tác giả người Pháp đã xuất bản nhiều tác phẩm lịch sử và chính trị trước và sau thời điểm này.—Biên tập viên.]

71 (trở lại) [ Trong ấn bản gốc: có lẽ từ “sự phiền muộn” (“vexation”) là từ được ngụ ý.—Biên tập viên.]

72 (trở lại) [ Sir John Ladd, con trai của chị gái ông Thrale, một thanh niên ăn chơi trác táng sau này kết hôn, không phải với tiểu thư Burney, mà là với một người đàn bà lầu xanh! Những vần thơ châm biếm của Tiến sĩ Johnson về việc cậu ta đến tuổi trưởng thành được in ở gần cuối cuốn “Cuộc đời” của Boswell.—Biên tập viên.]

73 (trở lại) [ Đây không phải là triết gia kiêm chính trị gia nổi tiếng, mà là Mục sư Thomas Franklin, Tiến sĩ Thần học, sinh năm 1721 và mất năm 1784. Ông đã xuất bản nhiều bản dịch từ các tác phẩm cổ điển, cũng như các vở kịch và tác phẩm hỗn hợp; nhưng được biết đến nhiều nhất nhờ bản dịch vở Sophocles xuất bản năm 1759.—Biên tập viên.]

74 (trở lại) [ “Warley: một bài thơ châm biếm,” lúc đó vừa được xuất bản bởi một ông Huddisford. Tên của “cô bé Burney đáng yêu” được ghép chung trong đó với tên của ngài Joshua Reynolds, theo một cách dường như ngụ ý rằng ngài Joshua có những lý do đặc biệt khi mong muốn có được sự tán thành của cô. Cần nhớ rằng, trước khi biết tiểu thư Burney chính là tác giả của “Evelina,” ngài Joshua từng đùa cợt nhận xét rằng nếu tác giả hóa ra là một phụ nữ, ông chắc chắn sẽ tán tỉnh cô ấy. Xem đoạn trên, tr. 94.—Biên tập viên.]

75 (trở lại) [ Bà Horneck và bà Bunbury (con gái lớn của bà) từng tuyên bố rằng họ sẽ đi bộ một trăm sáu mươi dặm chỉ để được diện kiến tác giả của “Evelina.”—Biên tập viên.]

76 (trở lại) [ Xem chú thích 37 ở trên.—Biên tập viên,]

77 (trở lại) [ Một họ hàng của ngài Edmund Burke vĩ đại, và cũng giống như ông, là một chính trị gia kiêm nghị sĩ Quốc hội. Goldsmith đã phác họa tính cách của ông trong tác phẩm “Sự trả đũa.”

“Nằm nơi đây là William chân chất, người có trái tim tựa xưởng đúc tiền,

Trong khi chủ nhân chưa bao giờ biết hết một nửa phần tốt đẹp ẩn giấu bên trong;

Học trò của sự bốc đồng, nó đẩy anh ta tiến bước,

Hành vi vẫn đúng đắn, dẫu lý lẽ của anh ta có phần sai trật.

Vẫn luôn hướng tới danh dự, dẫu sợ hãi bước lãng du,

Người đánh xe say khướt, chiếc xe ngựa tự phóng về nhà;

Bạn muốn hỏi về công trạng của anh ta ư? Than ôi, anh ta chẳng có gì;

Những gì tốt đẹp đều đến tự nhiên, còn lỗi lầm là của riêng anh ta.”—Biên tập viên.]

78 (trở lại) [ Henry Temple, Tử tước Palmerston thứ hai, và là thân phụ của Lãnh chúa Palmerston nổi tiếng.—Biên tập viên.]

79 (trở lại) [ Bà Cholmondeley bắt chước ngôn ngữ của Madame Duval, người phụ nữ Pháp trong “Evelina.”—Biên tập viên.]

80 (trở lại) [ Một nhân vật trong “Evelina.”—Biên tập viên.]

81 (trở lại) [ Ngài Joshua Reynolds, sinh ra tại Plympton, hạt Devonshire, vào năm 1723.—Biên tập viên.]

82 (trở lại) [ Ông Qwatkin sau đó đã kết hôn với tiểu thư Offy Palmer.—Biên tập viên.]

83 (trở lại) [ Sau này là Lệnh bà Crewe; con gái của ông bà Greville, và là một mỹ nhân chính trị nổi tiếng. Tại một bữa tiệc tối sau cuộc bầu cử Westminster, khi Hoàng tử xứ Wales nâng ly chúc mừng “Màu xanh trung thực và Lệnh bà Crewe,” bà đã đáp lại rằng: “Màu xanh trung thực và tất cả các vị.”—Biên tập viên.]

84 (trở lại) [ Một danh ca người Ý nổi tiếng và là bạn thân thiết của gia đình Burney.—Biên tập viên.]

85 (trở lại) [ Xem chú thích [15: đoạn trên, tr. xxvi]. Cuộc hôn nhân dự kiến được đề cập ở trên cuối cùng chẳng đi đến đâu, khi tiểu thư Cumberland, con gái lớn của nhà soạn kịch, sau đó đã kết hôn với Lãnh chúa Edward Bentinck, con trai của Công tước xứ Portland.—Biên tập viên.]

86 (trở lại) [ Tiểu thư Hannah More, nữ nhà văn.—Biên tập viên.]

87 (trở lại) [ Hannah More từng mang lại cho Tiến sĩ Johnson, ngay lần đầu diện kiến ông, một lượng lời nịnh hót quá tải đến mức cuối cùng, mất hết kiên nhẫn, ông quay sang nhìn bà và nói: “Thưa phu nhân, trước khi nịnh bợ một người quá trơ trẽn ngay trước mặt họ, cô nên cân nhắc xem liệu lời nịnh hót của mình có đáng để người đó đón nhận hay không.”—Biên tập viên.]

88 (trở lại) [ Bà Vesey là người phụ nữ mà tại tư gia của bà đã diễn ra những buổi tụ hội làm xuất hiện lần đầu tiên thuật ngữ “tất xanh” (blue-stocking). (Xem phần trước.) Fanny viết về bà vào năm 1779: “Bà ấy là một phụ nữ cực kỳ tao nhã, có phong thái dễ chịu; nhưng tôi nghĩ toàn bộ danh tiếng của bà trên đời này hẳn phải được đổi lấy bằng sự khéo léo và tài năng trong việc tuyển chọn khách khứa, cũng như sự uyển chuyển khi khiến họ cảm thấy thoải mái bên nhau—tuy nhiên, đó là một nghệ thuật dường như không ngầm chỉ sự hiểu biết tầm thường.”—Biên tập viên.]

89 (trở lại) [ Joseph Warton, tác giả của “Tiểu luận về Thiên tài và Tác phẩm của Pope.”—Biên tập viên.]

90 (trở lại) [ Sheridan vào lúc này là giám đốc Nhà hát Drury Lane.—Biên tập viên.]

91 (trở lại) [ Dự luật của Sir P. J. Clerke được đưa ra vào ngày 12 tháng 2. Nó đã vượt qua lần đọc thứ nhất và thứ hai, nhưng sau đó đã bị bác bỏ trong cuộc bỏ phiếu chuyển sang giai đoạn thảo luận tại ủy ban. Nó mang tựa đề “Dự luật hạn chế bất kỳ cá nhân nào, với tư cách là nghị sĩ Hạ viện, không được tự mình hoặc thông qua bất kỳ người đại diện nào tham gia vào bất kỳ hợp đồng nào do các ủy viên Kho bạc của Bệ hạ, các ủy viên Hải quân, ban Pháo binh, hoặc bởi bất kỳ cá nhân hay nhóm cá nhân nào khác ký kết vì lợi ích công cộng, trừ khi hợp đồng nói trên được thực hiện thông qua đấu giá công khai.”—Biên tập viên.]

93 (trở lại) [ Arthur Murphy, nhà soạn kịch nổi tiếng, một người bạn rất thân của gia đình Thrale. Ông sinh ra ở Ireland năm 1727 và qua đời tại Knightsbridge vào năm 1805. Những vở kịch thành công nhất của ông bao gồm “Mồ côi xứ Trung Hoa” và “Cách để giữ chân chàng.”—Biên tập viên.]

94 (trở lại) [ “The Good-natured Man.”—Biên tập viên.]

95 (trở lại) [ Sophy Streatfield, một tiểu thư hiểu biết về tiếng Hy Lạp và do đó được xem là một kỳ quan học thức. Bà Thrale có vẻ hơi ghen tị với cô ấy vào khoảng thời gian này, dù không có nguyên nhân nghiêm trọng. Vào tháng 1 năm 1779, bà viết (trong cuốn “Thraliana”): “Ông Thrale đã thực sự đem lòng yêu Sophy Streatfield; nhưng điều đó chẳng có gì là lạ; cô ấy rất xinh đẹp, rất dịu dàng, mềm mỏng và có sức lay động; cứ quấn quýt bên ông ấy, nhảy múa xung quanh ông ấy, khóc lóc khi chia tay, lén lút siết chặt tay ông ấy và với đôi mắt ngọt ngào ngấn lệ nhìn đắm đuối vào mặt ông ấy—và tất cả đều vì tình yêu dành cho tôi, theo như cô ấy giả vờ, đến mức đôi khi tôi suýt phì cười ngay vào mặt cô ấy. Một con người không thể là một con người, mà phải là một cỗ máy vô tri, mới có thể chống lại thứ vũ khí lợi hại đó.”—Biên tập viên.]

96 (trở lại) [ Các nhân vật trong vở hài kịch mà Fanny lúc đó đang chấp bút.—Biên tập viên.]

97 (trở lại) [ Sir Philip Jennings Clerke.—Biên tập viên.]

98 (trở lại) [ Mục sư John Delap, Tiến sĩ Thần học, sinh năm 1725, mất năm 1812. Ông là một người “uyên bác thâm sâu, nhưng hoàn toàn mù tịt về cuộc đời và thói đời,” đã viết vài vở bi kịch, hai hoặc ba trong số đó đã được công diễn nhưng nhìn chung đều không thành công.—Biên tập viên.]

99 (trở lại) [ Bà Piozzi (lúc bấy giờ là bà Thrale) kể câu chuyện này trong cuốn “Giai thoại về Tiến sĩ Johnson.” “Tôi bước vào phòng một buổi tối nọ, nơi ông [Johnson] và một quý ông [Seward]—người mà năng lực của hắn chúng ta đều hết sức nể trọng—đang ngồi. Một phu nhân [tiểu thư Streatfield], người bước vào trước tôi hai phút, đã thổi bùng cả hai người họ thành một ngọn lửa bằng cách thì thầm điều gì đó với ông S—d, kẻ đang cố gắng tìm cách thanh minh để không mạo phạm đến vị tiến sĩ, người lúc này đang dấy lên đầy rẫy sự hoài nghi. 'Và hãy cất nhắc lấy ngài, thưa ngài,' ông vừa nói đúng lúc tôi vừa bước vào, 'Sư tử Già sẽ không chịu để người ta cù lét đâu.' Người kia tái mặt đi vì giận dữ, vị phu nhân khóc nức nở vì sự hỗn loạn do mình gây ra, và tôi chỉ có thể thốt lên bằng lời của phu nhân Macbeth—'Chà! Các người đã phá hỏng niềm vui, làm gián đoạn buổi tụ họp tốt đẹp bằng một sự hỗn loạn đầy vẻ khâm phục lắm thay.'”—Biên tập viên.]

100 (trở lại) [ Chú thích sau đây là bút tích của tiểu thư Burney viết vào một thời điểm sau đó. Sự phản đối của ông Crisp đối với bản thảo vở kịch 'The Witlings' chính là sự tương đồng của nó với vở 'Femmes Savantes' của Moliere và do đó thua kém hơn rất nhiều về mặt chất lượng. Tuy nhiên, một thực tế kỳ lạ, và cũng là một niềm an ủi đối với tác giả, là cô hoàn toàn chưa từng đọc 'Femmes Savantes' khi cô sáng tác 'The Witlings.']

101 (trở lại) [ Ông Rose Fuller.—Biên tập viên.]

102 (trở lại) [ Anthony Chamier, Nghị sĩ đại diện cho Tamworth, và là một người bạn thân thiết của Tiến sĩ Burney. Ông giữ chức Thứ trưởng Bộ Ngoại giao từ năm 1775 cho đến khi qua đời vào năm 1800. Ta bắt gặp ông tại một trong những bữa tiệc âm nhạc nổi tiếng của Tiến sĩ Burney vào năm 1775. Fanny viết về ông lúc bấy giờ như “một người vô cùng dễ chịu và là biểu tượng của sự hào hoa lịch thiệp.” (“Nhật ký thời trẻ,” tập ii, tr. 106.)—Biên tập viên.]

103 (trở lại) [ Sau này là Sir William Weller Pepys, Chánh án Tòa án Phạt tạ, và là anh trai của vị bác sĩ Sir Lucas Pepys. Ông là một người say mê văn chương cháy bỏng, và từng tổ chức những buổi tiệc “tất xanh” mà Tiến sĩ Burney thường xuyên tham dự. Fanny ca ngợi sự lịch thiệp và lòng nhân ái của ông. Xem “Hồi ký về Tiến sĩ Burney,” tập ii, tr. 285.—Biên tập viên.]

104 (trở lại) [ Con chó của ông ấy.—Biên tập viên.]

105 (trở lại) [ Bà Pleydell là bạn của Tiến sĩ Burney, và rất được ngưỡng mộ vì nhan sắc cũng như tính tình ngọt ngào. Bà là con gái của Thống đốc Holwell, một trong những người sống sót sau thảm kịch Hầm ngục Calcutta.—Biên tập viên.]

106 (trở lại) [ Ông Thrale là Nghị sĩ Quốc hội đại diện cho Southwark.—Biên tập viên.]

107 (trở lại) [ Samuel Foote, nam diễn viên kiêm nhà soạn kịch hề nổi tiếng.—Biên tập viên.]

108 (trở lại) [ Lệnh bà Diana Spencer, con gái lớn của Charles, Công tước thứ hai xứ Marlborough. Bà sinh năm 1734, kết hôn năm 1760 với Tử tước Bolingbroke, ly hôn năm 1768, và kết hôn không lâu sau đó với bạn của Tiến sĩ Johnson, Topham Beauclerk. Lệnh bà Di là một họa sĩ nghiệp dư, và các tác phẩm hội họa của bà rất được Horace Walpole cùng giới thượng lưu ngưỡng mộ. Elizabeth, Nữ bá tước xứ Pembroke, là em gái của Lệnh bà Di Beauclerk, đồng thời là con gái thứ hai của Công tước xứ Marlborough.—Biên tập viên.]

109 (trở lại) [ Xem chú thích 15 ở trên.—Biên tập viên.]

110 (trở lại) [ Cumberland trẻ, con trai của tác giả.—Biên tập viên.]

111 (trở lại) [ Tướng quân Blakeney.—Biên tập viên.]

112 (trở lại) [ Một nhân vật trong vở hài kịch bị cấm đoán của Fanny, “The Witlings.”—Biên tập viên.]

113 (trở lại) [ Không phải George Selwyn nổi tiếng, mà là một chủ ngân hàng giàu có mang tên đó.—Biên tập viên.]

114 (trở lại) [ Lucrezia Agujari là một trong những nữ danh ca người Ý được ngưỡng mộ nhất thời bấy giờ. Bà qua đời tại Parma vào năm 1783.—Biên tập viên.]

115 (trở lại) [ Mục sư Henry Bate, sau này là Sir Henry Bate Dudley, tổng biên tập tờ “Morning Post” từ khi nó thành lập năm 1772 cho đến năm 1780—năm mà mối quan hệ của ông với tờ báo đó chấm dứt do một trận cãi vã với các cộng sự. Vào ngày 1 tháng 1 năm 1780, ông cho ra mắt tờ “Morning Herald” nhằm đối trọng lại tờ báo cũ của mình, “Post.” Ông lấy họ Dudley năm 1784, được phong tước nam tước năm 1813, và qua đời năm 1824. Gainsborough đã vẽ chân dung vị chức sắc Giáo hội này—người khét tiếng trong những năm tháng tuổi trẻ bởi thể lực vượt trội, và cũng khét tiếng không kém bởi cách sử dụng thể lực đó hoàn toàn phi tôn giáo. Ông được công chúng biết đến với biệt danh “Mục sư Thượng đài.”—Biên tập viên.]

116 (trở lại) [ Ông Smelt là bạn của Tiến sĩ Burney, và rất được Fanny kính trọng cả về nhân phẩm lẫn tài năng. Ông từng là gia sư cho Hoàng tử xứ Wales (sau này là George IV.). Chúng ta sẽ gặp lại ông sau.—Biên tập viên.]

117 (trở lại) [ Cậu bé này sau này chính là họa sĩ lừng danh Sir Thomas Lawrence, Chủ tịch Viện Hàn lâm Hoàng gia.—Biên tập viên.]

118 (trở lại) [ Constantine John Phipps, Nam tước Mulgrave thứ hai thuộc tầng lớp quý tộc Ireland. Ông sinh năm 1744; phục vụ xuất sắc trong hải quân, và thực hiện chuyến thám hiểm khám phá Bắc Cực năm 1773. Bản tường thuật về chuyến đi này của ông được xuất bản vào năm sau. Ông trở thành Nam tước Mulgrave sau cái chết của cha mình, vị Nam tước đời thứ nhất, vào năm 1775; được phong tước quý tộc Anh với tước hiệu Lãnh chúa Mulgrave năm 1790, và qua đời năm 1792.—Biên tập viên.]

119 (trở lại) [ Bà Byron là vợ của Đô đốc Thượng danh John Byron (“Gió bão Jack”), và là bà nội của nhà thơ. Con gái bà là Augusta sau này kết hôn với Phó đô đốc Parker, và qua đời năm 1824.—Biên tập viên.]

120 (trở lại) [ Bà Dobson là tác giả của một bản dịch rút gọn cuốn “Cuộc đời Petrarch” và “Lịch sử các nhà thơ ca tụng xứ Provence.”—Biên tập viên.]

121 (trở lại) [ Tiến sĩ Harrington là một bác sĩ, và là bạn của Tiến sĩ Burney. Con trai ông, “anh Henry”—Mục sư Henry Harrington—là người biên tập cuốn “Nugae Antiquae.”—Biên tập viên.]

122 (trở lại) [ Vị thuyền trưởng tàu biển thô lỗ, cục cằn trong “Evelina.”—Biên tập viên.]

123 (trở lại) [ Lệnh bà Miller, ở Bath Easton—nữ chủ nhân của Chiếc bình. Horace Walpole đưa ra một mô tả thú vị về những lời tán tụng sáo rỗng diễn ra mỗi tuần tại Bath Easton dưới sự chủ trì của bà. “Bạn phải biết rằng, gần Bath có dựng một ngọn Parnassus mới, bao gồm ba nhành nguyệt quế, một cây sim, một cây liễu rủ, và một góc nhìn hướng ra sông Avon—nơi nay đã được rửa tội thành suối Helicon. Mười năm trước ở đó có sống một mụ [Briggs], một ả hề già thô lỗ từng được coi là người có óc hài hước; con gái mụ, kẻ chẳng được tích sự gì, kết hôn với một vị đại úy [Miller] đầy lòng nhiệt tình nhưng vô cùng sốt sắng thái quá. Những con người tốt bụng này là bạn của tiểu thư Rich, người đã dẫn tôi đi ăn tối cùng họ tại Bath Easton, nay là núi Pindus. Họ nhiễm một chút cái gọi là gu thẩm mỹ thời bấy giờ, xây cất, trồng cây và sinh con đẻ cái, cho đến khi cả đoàn người bị buộc phải ra nước ngoài để cứu vãn gia sản. Hỡi ôi, bà Miller đã trở lại với tư cách là một mỹ nhân, một thiên tài, một nàng Sappho, một nàng thơ thứ mười, lãng mạn như tiểu thư Scuderi và trưởng giả học làm sang như bà Vesey. Những ngón tay của vị đại úy trĩu nặng nhẫn ngọc, miệng ông ta tuôn trào những thuật ngữ nghệ thuật; và để cả hai có thể góp phần cải thiện chính đất nước mình, họ đã giới thiệu trò chơi làm thơ theo vần bắt buộc (bouts-rimes) như một phát minh mới. Họ tổ chức một phiên chợ Parnassus vào thứ Năm hàng tuần, phát ra các vần và chủ đề, và toàn bộ giới thượng lưu trôi nổi tại Bath cùng tranh giành giải thưởng. Một chiếc bình La Mã, trang trí bằng ruy băng hồng và lá sim, tiếp nhận những vần thơ được rút ra trong mỗi dịp lễ hội: sáu vị giám khảo của các đại hội Olympic này lui về tuyển chọn những sáng tác rực rỡ nhất, được những người chiến thắng tương ứng đến nhận, quỳ gối trước bà Calliope (Miller), hôn lên bàn tay ngọc ngà của bà, và được bà đội vòng nguyệt quế lên đầu.” Tác phẩm, tập v, tr. 183.—Biên tập viên.]

124 (trở lại) [ Không phải người quen cũ của chúng ta, bà Cholmondeley, mà là một quý bà được Fanny gặp lần đầu tiên trong mùa này tại Bath.—Biên tập viên.]

125 (trở lại) [ Xem chú thích 121 ở trên.—Biên tập viên.]

126 (trở lại) [ Cuốn “Tiểu luận về Chân lý” của Beattie, xuất bản năm 1770, chứa đựng một đòn tấn công yếu ớt nhằm vào Hume. Dù cuốn sách tầm thường đến thế nào đi nữa, nó vẫn được phái chính thống đón nhận với sự phấn khích tột độ, và Reynolds đã vẽ một bức tranh đẹp về Beattie, đứng với cuốn “Tiểu luận” kẹp dưới nách, trong khi thiên thần Chân lý bên cạnh ông xua đuổi ba hình thù ác quỷ mà trên khuôn mặt chúng ta phảng phất nét giống với chân dung của Hume, Voltaire và Gibbon. Đối với món quà nịnh hót này, người họa sĩ đã bị Goldsmith quở trách một cách thích đáng—vốn là người có sự đồng cảm hoàn toàn không đứng về phe vô thần. “Thật là bất xứng đối với một con người có tầm vóc và danh tiếng như anh,” nhà thơ nói, “khi hạ thấp một thiên tài cao cả như Voltaire trước một cây bút tầm thường như Beattie. Beattie và cuốn sách của hắn sẽ bị quên lãng trong mười năm nữa, trong khi danh tiếng của Voltaire sẽ trường tồn mãi mãi. Hãy cẩn thận kẻo anh lại bất tử hóa bức tranh này, làm ô danh một con người như anh.”—Biên tập viên.]

127 (trở lại) [ Charlotte Lewis.—Biên tập viên.]

128 (trở lại) [ Sir Clement Willoughby, một tên nam tước trăng hoa trong “Evelina.”—Biên tập viên.]

129 (trở lại) [ Cuộc tán tỉnh này chẳng đi đến đâu, vì Đại úy Brisbane hóa ra là một kẻ phụ tình. Tháng tiếp theo, tiểu thư Burney đã viết thư cho bà Thrale như sau:—“Tin tức của cô về việc tiểu thư M— bị lừa gạt, lại bị lừa gạt bởi Đại úy Brisbane, làm tôi kinh ngạc! Chắc chắn một nửa những gì chúng ta từng nghe về những kẻ ái mộ hay tài năng của cô ấy không thể nào là sự thật được. Bà Byron mất đi quá ít để mà phải tiếc nuối điều gì, ngoại trừ, quả thực là khoảng thời gian bà đã hy sinh cho những cuộc trò chuyện ngớ ngẩn, và sự lịch thiệp bà đã ném đi vì một đối tượng vô tích sự nhường ấy. Augusta chẳng có gì phải trách cứ bản thân cả, và sự giàu sang cùng trí tuệ quả thật phải hiếm có lắm nếu cô ấy không gặp may với cả hai, như cách cô ấy có thể gặp phải với một kẻ phiêu lưu mà túi tiền xem ra cũng rỗng tuếch như cái đầu của hắn.”—Biên tập viên.]

130 (trở lại) [ Sir John Fielding, vị thẩm phán; anh trai của nhà văn tiểu thuyết.—Biên tập viên.]

131 (trở lại) [ Xưởng bia của ông Thrale ở Southwark. Ngôi nhà trong thành phố của ông ở Quảng trường Grosvenor bị đám đông đe dọa, nhưng may mắn thoát khỏi sự phá hủy.—Biên tập viên.]

132 (trở lại) [ Quản lý xưởng bia của ông Thrale.—Biên tập viên.]

133 (trở lại) [ James Harris ở Salisbury và gia đình ông. Ông Harris là tác giả của cuốn “Hermes, một Nghiên cứu về Ngữ pháp Phổ quát,” và được Tiến sĩ Johnson mô tả là một “học giả vững vàng, uyên bác.” Ông là một người nhiệt thành với âm nhạc, và đã làm quen với Tiến sĩ Burney tại nhà hát opera vào năm 1773.—Biên tập viên.]

134 (trở lại) [ Em gái út của Fanny, một số bức thư sinh động, thú vị cùng các đoạn nhật ký của cô được in trong cuốn “Nhật ký thời trẻ.” Không giống như Fanny, cô có chút máu lẳng lơ, và có vẻ hoàn toàn là một thiếu nữ vô cùng duy trì trọn vẹn tiếng tăm về sự lanh lợi và tính hài hòa của dòng họ Burney.—Biên tập viên.]

135 (trở lại) [ Bức thư này được viết để đáp lại vài lời từ bà Thrale, trong đó, khi ám chỉ đến cái chết đột ngột của chồng mình, bà nài nỉ tiểu thư Burney hãy “viết cho tôi—cầu nguyện cho tôi!” Bức thư vội vã từ bà Thrale được tiểu thư Burney ghi chú ở mặt sau như sau:—“Viết vài giờ sau cái chết của ông Thrale, xảy ra do một cơn đột quỵ bất ngờ vào buổi sáng của một ngày mà một nửa giới thượng lưu Luân Đôn đã được mời đến dự buổi tụ hội dự kiến tổ chức tại dinh thự của ông ở Quảng trường Grosvenor.” [Ông Thrale, người đã lâu mang trọng bệnh, vốn đang ấp ủ một chuyến đi đến Spa và từ đó sang Ý. Tuy nhiên, các bác sĩ của ông lại kịch liệt phản đối kế hoạch này, và Fanny viết, ngay trước khi ông qua đời, rằng mọi việc đã được định đoạt là một cuộc gặp gỡ lớn của những người bạn ông sẽ diễn ra, và họ sẽ cố gắng thuyết phục ông từ bỏ nó; mà trong đó cô ít nghi ngờ về việc họ sẽ thành công.]—Biên tập viên.]

136 (trở lại) [ Sir Philip Jennings Clerke.—Biên tập viên.]

137 (trở lại) [ Mauritius Lowe, con trai ngoài giá thú của Lãnh chúa Southwell. Ông gửi một bức tranh lớn vẽ cảnh Đại hồng thủy tới Viện Hàn lâm Hoàng gia vào năm 1783, và vô cùng suy sụp khi nó bị từ chối, đến mức Johnson đã trắc ẩn viết thư cho ngài Joshua Reynolds để biện hộ cho ông, nài nỉ xem xét lại phán quyết. Lời khẩn cầu của ông đã thành công, và bức tranh được chấp nhận. Chúng ta chẳng biết gì về tác phẩm của ông Lowe.—Biên tập viên.]

138 (trở lại) [ Sau này là Sir William P. Weller Pepys. Xem chú thích 103, ở trên.—Biên tập viên.]

139 (trở lại) [ “Ngay khoảnh khắc ông ấy vừa bước đi, 'Bây giờ,' Tiến sĩ Johnson nói, 'Pepys đã ra về trong lòng căm ghét ta, người mà ta yêu quý hơn trước nữa. Ông ấy đã lên tiếng bênh vực người bạn quá cố của mình; nhưng dẫu ta hy vọng mình đã nói hay hơn, kẻ đứng lên phản bác ông ta, thì tất cả tài hùng biện của ta cũng chẳng mang lại cho ta điều gì ngoài một người quân tử làm kẻ thù!'” (Cuốn “Giai thoại về Johnson” của bà Piozzi.)—Biên tập viên.]

140 (trở lại) [ Nữ công tước xứ Devonshire lừng danh Georgiana, nổi tiếng đồng thời về nhan sắc cuốn hút lẫn sự nhiệt tình chính trị vì lợi ích của đảng Whig. Hoạt động vận động tranh cử của bà, và người ta đồn rằng cả những nụ hôn của bà, đã góp phần to lớn vào chiến thắng của Charles James Fox trong cuộc bầu cử Westminster năm 1784. Bà là con gái của John, Bá tước Spencer thứ nhất; sinh năm 1757; kết hôn năm 1774 với William, Công tước xứ Devonshire đời thứ năm; và qua đời năm 1806. Chân dung của bà được vẽ bởi cả Reynolds lẫn Gainsborough. Mary Isabella, Nữ công tước xứ Rutland, là con gái út của Công tước xứ Beaufort, kết hôn năm 1775 với Charles Manners, Công tước xứ Rutland đời thứ tư. Bà qua đời năm 1831.—Biên tập viên.]

141 (trở lại) [ Susan và Sophy là những cô con gái nhỏ của bà Thrale.—Biên tập viên.]

142 (trở lại) [ Người quản lý xưởng bia của ông Thrale.—Biên tập viên.]

143 (trở lại) [ Tức là về Streatham: Fanny đã về nhà trong khoảng thời gian giữa hai chuyến đi.—Biên tập viên.]

144 (trở lại) [ Của Bath Easton: chồng của nữ chủ nhân “Chiếc bình.” Xem chú thích [123], ở trên, tr. 174.—Biên tập viên.]

145 (trở lại) [ Đại úy Molesworth Phillips, người vừa mới kết hôn với Susan Burney.—Biên tập viên.]

146 (trở lại) [ Gasparo Pacchierotti, một danh ca người Ý nổi tiếng và là người bạn rất thân của gia đình Burney.—Biên tập viên.]

147 (trở lại) [ “Variety,” một vở hài kịch, được công diễn tại Drury Lane vào ngày 25 tháng 2 năm 1782, và trụ vững được chín đêm. Genest gọi đó là một vở kịch tẻ nhạt, cốt truyện nghèo nàn hoặc hầu như không có. Tác giả vẫn là một ẩn số.—Biên tập viên.]

148 (trở lại) [ Tiến sĩ Jonathan Shipley.—Biên tập viên.]

149 (trở lại) [ Chồng của em gái Fanny Burney, Susan.—Biên tập viên.]

150 (trở lại) [ Tội nghiệp Lệnh bà Di suốt cuộc đời gặp nhiều bất hạnh trong hôn nhân. Người chồng đầu tiên của bà, Lãnh chúa Bolingbroke, người mà bà kết hôn năm 1757, đã đối xử tàn nhẫn với bà và đẩy bà đi tìm kiếm ở nơi khác thứ tình cảm mà ông ta không tài nào ban phát. Bà ly hôn với ông ta vào năm 1768, và kết hôn ngay sau đó với Topham Beauclerk—người mà đến lượt mình lại tiếp tục đối xử tệ bạc với bà. Ông Beauclerk qua đời vào tháng 3 năm 1780. Ông rất được Johnson kính trọng nhưng những phẩm chất tốt đẹp của ông xem ra thuộc về lý trí nhiều hơn là trái tim.—Biên tập viên.]

151 (trở lại) [ Người anh họ Edward Burney, họa sĩ. Bản sao bức chân dung Fanny do anh vẽ được dùng làm trang tranh minh họa ở mặt trước của tập sách này.—Biên tập viên.]

152 (trở lại) [ Pasquale Paoli, vị tướng quân kiêm nhà ái quốc nổi tiếng xứ Corsica. Ông đã bảo vệ nền độc lập của đất nước mình chống lại người Genova suốt gần mười năm. Vào năm 1769, khi Corsica đầu hàng nước Pháp—nơi mà người Genova đã nhượng lại lãnh thổ này cho—Paoli định cư tại Anh, nơi ông nhận được khoản lương hưu 1200 bảng một năm từ Chính phủ Anh. Thêm nhiều chi tiết liên quan đến cuộc gặp gỡ thú vị này giữa Fanny và vị Tướng quân được ghi lại trong cuốn “Hồi ký về Tiến sĩ Burney” (tập ii, tr. 255), từ đó chúng tôi xin trích dẫn các đoạn sau:—

“Ông ấy là một người vô cùng dễ mến; cao ráo và lịch lãm, vô cùng chu đáo, ân cần và lịch sự; lời ăn tiếng nói mềm mại và dịu dàng cứ như thể ông đến từ việc chăn cừu ở xứ Corsica với tư cách một mục tử, hơn là từ giã chiến trường nơi ông từng dẫn dắt các đạo quân xung trận.

Khi bà Thrale xướng tên tôi, ông giật mình lùi lại, dẫu miệng vẫn mỉm cười, và nói: 'Tôi rất đỗi vui mừng được tận mắt nhìn thấy cô, tiểu thư Evelina, điều mà tôi đã mong mỏi từ lâu lắm rồi. Ôi cuốn sách tuyệt diệu làm sao! Tôi xin hiến danh dự rằng tôi đã đọc nó đủ nhiều lần. Đó là cuốn sách gối đầu giường ưa thích của tôi để nắm bắt thứ tiếng Anh vốn thường khó nhọc. Tôi cầu xin cô, tiểu thư Evelina, hãy viết thêm vài tập nhỏ nữa cho thật nhanh vào.'

Tôi chối bỏ cái tên đó và định bước đi; nhưng ông đuổi theo tôi với lời xin lỗi. 'Tôi xin lỗi cô, Thưa tiểu thư. Ý nghĩ trong đầu tôi thường hay lộn xộn. Tiểu thư Borni mới là cái tên tôi muốn nhấn trọng âm, tôi thành thật xin lỗi, tiểu thư Evelina.'”—Biên tập viên.]

153 (trở lại) [ “Hồi ký về Tiến sĩ Burney,” tập ii, tr. 110.]

154 (trở lại) [ Vị bác sĩ, sau này là Sir Lucas Pepys.—Biên tập viên.]

155 (trở lại) [ Một nhân vật trong “Cecilia.”—Biên tập viên.]

156 (trở lại) [ Người quản xướng buổi tiệc.]

157 (trở lại) [ Philip Metcalf, được bầu làm nghị sĩ Quốc hội đại diện cho Horsham, cùng với ông Crutchley, vào năm 1784.—Biên tập viên.]

158 (trở lại) [ Tiểu thư Burney từng gặp quý ông này vài ngày trước đó và đã ca ngợi ông trong “Nhật ký” của mình.—“Ông Kaye thuộc trung đoàn Long Mã—con trai một nam tước, và là một thanh niên rất cao ráo, đẹp trai, diện mạo dễ chịu; và, như người ta vẫn nói, chính anh ta là kẻ khiến tất cả các giai nhân ở đây phải thở dài thườn thượt. Tôi rất vui khi thấy anh ta hoàn toàn phóng khoáng, không hề vướng chút vẻ thờ ơ hay xấc láo của thời đại.”—Biên tập viên.]

159 (trở lại) [ Sau này là Nữ bá tước Cork và Orrery.]

160 (trở lại) [ Nhà Thrale và Fanny lúc này đã trở lại Luân Đôn, nơi họ quay về từ Brighton vào ngày 20 tháng 11. Bà Thrale đã thuê một ngôi nhà ở phố Argyle.—Biên tập viên.]

161 (trở lại) [ Lệnh bà Margaret Cavendish Harley, con gái của Robert Harley, Bá tước xứ Oxford; kết hôn năm 1734 với Công tước xứ Portland đời thứ hai. Bà thừa hưởng từ cha mình khiếu thẩm mỹ văn chương. Bà là người bạn đồng hành thường trực của bà Delany và là bạn cũ của ông Crisp. Về bà Delany chúng tôi sẽ thuật lại một số điều sau đây.—Biên tập viên.]

162 (trở lại) [ Họ thời con gái của bà Greville là Frances Macartney.—Biên tập viên.]

163 (trở lại) [ Người giám hộ keo kiệt của Cecilia trong tiểu thuyết của Fanny. Trong số “Các đoạn nhật ký của Charlotte Anne Burney” được đính kèm theo “Nhật ký thời trẻ” có xuất hiện đoạn văn sau, viết vào cuối năm 1782. “Cuốn Cecilia của Fanny đã ra mắt vào mùa hè năm ngoái, và tôi tin là nó được yêu thích và đón đọc nhiều như bất kỳ cuốn sách nào từng có. Cô ấy nhận được 250 bảng Anh từ Payne và Cadell cho nó. Hầu hết mọi người đều nói lẽ ra cô ấy phải nhận được một ngàn bảng. Nó hiện đang bước vào lần tái bản thứ ba, mặc dù Payne thừa nhận rằng họ đã in 2.000 bản cho lần in đầu tiên, và Lowndes nói với tôi năm trăm là số lượng thông thường cho một cuốn tiểu thuyết.” (“Nhật ký thời trẻ,” tập ii, tr. 307.)—Biên tập viên.]

164 (trở lại) [ Richard Burke, người con trai duy nhất của ngài Edmund vĩ đại. Ông qua đời năm 1794, trước cả cha mình.—Biên tập viên.]

165 (trở lại) [ Ngài Joshua Reynolds lúc bấy giờ đang ở tuổi sáu mươi; ông sinh năm 1723.—Biên tập viên.]

166 (trở lại) [ Bà sao chép tranh rất cừ khôi và vẽ chân dung.—Biên tập viên.]

167 (trở lại) [ Có lẽ là Thượng danh Thomas Erskine, sau này là Đại Chưởng quan.—Biên tập viên.]

168 (trở lại) [ Richard Owen Cambridge, một quý ông được ngưỡng mộ vì sự dí dỏm trong trò chuyện và được kính trọng như một nhà văn. “Ông đã viết một bài thơ trào phúng mang tên 'The Scribleriad,' và là một cộng sự chủ chốt của tờ báo định kỳ mang tên 'The World.'” Ông qua đời năm 1802 tại biệt thự của mình bên bờ sông Thames, gần Twickenham, thọ tám mươi lăm tuổi.—Biên tập viên.]

169 (trở lại) [ Bà Ord là một nhà tổ chức tiệc tùng văn chương và là một quý cô tất xanh nổi tiếng, đồng thời là người bạn gắn bó lâu năm của Fanny.—Biên tập viên.]

170 (trở lại) [ Mục sư George Owen Cambridge, con trai thứ hai của Richard Owen Cambridge, người đã biên tập các tác phẩm và viết tiểu sử cho cha mình. Ông qua đời tại Twickenham vào năm 1841.—Biên tập viên.]

171 (trở lại) [ John Hoole, dịch giả của tác giả Tasso.—Biên tập viên.]

172 (trở lại) [ Frances Reynolds, nữ họa sĩ tiểu họa—em gái của ngài Joshua.—Biên tập viên.]

173 (trở lại) [ Soame Jenyns là một trong những “bậc thầy trào phúng kỳ cựu” nổi tiếng nhất. Ông sinh năm 1704; làm nghị sĩ Quốc hội đại diện cho Cambridgeshire suốt hai mươi lăm năm; qua đời năm 1787. Các tác phẩm chính của ông là “Một cuộc điều tra tự do về Nguồn gốc của Cái ác” và “Cái nhìn về Bằng chứng Nội tại của Tôn giáo Cơ Đốc.” Boswell viết về ông: “Jenyns sở hữu tài năng sinh động, văn phong vô cùng thuần khiết và 'thoải mái,' có thể đùa giỡn một cách vui vẻ với một chủ đề nhẹ nhàng, dù bằng văn xuôi hay văn vần; nhưng khi ông suy ngẫm về câu hỏi hóc búa và đầy đau đớn nhất ấy, 'Nguồn gốc của Cái ác,' ông đã bước đi quá xa khả năng của mình, và do đó đã bị Johnson phơi bày [trên tờ 'Tạp chí Văn học'], bằng cả lập luận sắc bén lẫn sự thông minh rực rỡ.”—Biên tập viên.]

174 (trở lại) [ “Hồi ký về Tiến sĩ Burney,” tập iii, tr. 169.]

175 (trở lại) [ Hester Mulso sinh năm 1727; bà kết hôn vào năm 1760 với một luật sư tên là Chapone, người qua đời chỉ trong vòng một năm sau hôn lễ. Trong số rất nhiều thiếu nữ vây quanh và thư từ qua lại với Samuel Richardson, Hester là người được sủng ái hàng đầu. Những bức thư của nhà tiểu thuyết vĩ đại gửi cho “tiểu thư Mulso thân yêu” rất thú vị để đọc. Bà Chapone tận hưởng sự kính trọng đáng kể với tư cách là một nữ nhà văn. Cuốn “Những bức thư về sự cải thiện tâm trí,” dâng tặng bà Montagu, đã trải qua nhiều lần tái bản. Chúng ta rất muốn khen ngợi chúng, nhưng sự thật phải được thừa nhận—chúng hoàn toàn tầm thường và mang tính “giáo điều đạo đức.” Dù vậy, chúng được viết bằng một tinh thần chân thành dịu dàng, làm dâng lên sự kính trọng của chúng ta dành cho tác giả, dẫu không đủ sức làm chúng ta hòa giải với cuốn sách. Bà Chapone qua đời vào ngày Lễ Giáng sinh năm 1801.—Biên tập viên.]

176 (trở lại) [ Quả đúng như vậy, “tiểu thư Mulso thân yêu của tôi,” nhưng nếu họ không thể cảm nhận được vẻ kỳ diệu và chân thực đến kinh ngạc của “Clarissa” ngay ở tập đầu tiên, họ tốt hơn nên bỏ qua nó.—Biên tập viên.]

177 (trở lại) [ Ở một góc gian giữa của ngôi nhà thờ nhỏ cổ kính tại Chesington có một tấm bia đá cẩm thạch lớn màu trắng, đánh dấu nơi ông Crisp được chôn cất. Những dòng thơ sau đây từ ngòi bút của thân phụ Fanny khắc trên đó, thú vị thay phải thừa nhận, không hề phô bày tài năng thi ca của vị tiến sĩ dưới một góc độ khả quan nào.

“Tưởng nhớ SAMUEL CRISP, Esq., người qua đời ngày 24 tháng 4 năm 1783, thọ 76 tuổi.

Hỡi người đọc, chốn lạnh lẽo và khiêm nhường này dung chứa

Phần di hài vô cùng tiếc thương, vô cùng kính ngưỡng

Của một con người có trí tuệ, học thức, gu thẩm mỹ và ý thức,

Sự dí dỏm nhã nhặn cùng lòng nhân ái bao la

Đã sưởi ấm và soi rọi khắp chốn xóm làng này,

Bất cứ nơi nào thiên tài, đức hạnh hay sự nghèo khó ngự trị.

Chẳng mấy ai được thiên đường hào phóng ban phát

Độ sâu sắc của tri thức, và gu thẩm mỹ nghệ thuật nhường ấy,

Sự thấu thị sắc bén, và quyền năng mê hoặc

Làm bừng sáng những giờ phút giao lưu và tiệc tùng xã giao.

Ví như suốt cuộc đời, ông được tự nhiên nhân hậu ban tặng

Một thể lực cường tráng từ thân xác lẫn trí tuệ,

Cùng tài năng phục vụ và quyến rũ nhân loại vĩ đại nhường nào

Trong nghệ thuật, khoa học, văn chương, giáo hội hay chính trị,

Tên tuổi của ông đã được biên niên sử quốc gia khắc ghi

Và những đức tính được truyền tụng đến muôn đời hậu thế.”

“C. BURNEY.”]

[ Ông Gibbon, “khi bước quá nhẹ nhàng từ hoặc lên chiếc thuyền của ông Cambridge, đã trượt chân ngã xuống sông Thames; dẫu vậy, nhờ một thành viên dũng cảm và không hề sợ hãi thuộc cái giống loài lưỡng cư được ông Gibbon gọi là gia đình lưỡng cư nhà Cambridge, ông đã được cứu vớt ngay lập tức một cách táo bạo và không màng hiểm nguy, chẳng chịu tổn thất nào khác ngoài một chiếc áo ướt sũng.” (“Hồi ký về Tiến sĩ Burney,” tập ii, tr. 341.)—Biên tập viên.]

178 (trở lại) [ Câu lạc bộ “Essex Head,” vừa được thành lập bởi Tiến sĩ Johnson. Các buổi họp diễn ra ba lần một tuần tại Essex Head, một quán rượu nằm trên phố Essex, khu Strand, do Samuel Greaves—một cựu gia nhân của ông Thrale—làm chủ. Trong số các quy tắc của câu lạc bộ, do Tiến sĩ Johnson soạn thảo, chúng ta tìm thấy điều luật sau: “Mỗi thành viên có mặt tại câu lạc bộ phải chi ít nhất sáu xu; và bất kỳ thành viên nào vắng mặt sẽ bị phạt ba xu.” Lẽ ra ông nên bổ sung thêm: “để nhóm người cùng uống punch.” (Xem bài tiểu luận thú vị của Goldsmith về các câu lạc bộ ở Luân Đôn.)—Biên tập viên.]

179 (trở lại) [ Gia đình Locke ở Norbury Park, hạt Surrey, là bạn của em gái Fanny, bà Phillips, và sau đó trở thành một trong những người bạn gắn bó và thân thiết nhất của chính Fanny.—Biên tập viên.]

180 (trở lại) [ Cần phải ghi nhớ rằng cuốn “Nhật ký” được gửi tặng cho em gái của Fanny là Susan (bà Phillips).—Biên tập viên.]

181 (trở lại) [ Bà Locke.—Biên tập viên.]

182 (trở lại) [ Bà Phillips gần đây đã đến sinh sống tại Boulogne vì lý do sức khỏe.—Biên tập viên.]

183 (trở lại) [ Bà Phillips trở về chưa đầy một năm sau từ Boulogne, sức khỏe đã hồi phục đáng kể, và định cư cùng chồng con trong một ngôi nhà ở Mickleham, dưới chân núi Norbury Park.]

184 (trở lại) [ Fanny đã đến thăm Tiến sĩ Johnson cùng ngày hôm đó, nhưng ông quá mệt để có thể tiếp cô.—Biên tập viên.]

185 (trở lại) [ Chủ nhật, ngày 12 tháng 12.—Biên tập viên.]

186 (trở lại) [ Frank Barber, người hầu da đen của Tiến sĩ Johnson.—Biên tập viên.]

187 (trở lại) [ Mary Bruce Strange, con gái của Sir Robert Strange, nhà khắc họa tiếng tăm. Cô qua đời, như Fanny đã kể cho chúng ta, vào đúng ngày Tiến sĩ Johnson mất, ngày 13 tháng 12 năm 1784, thọ ba mươi lăm tuổi. Nhà Strange là những người bạn lâu năm và vô cùng thân thiết của gia đình Burney.—Biên tập viên.]

188 (trở lại) [ Anh trai cô.—Biên tập viên.]

189 (trở lại) [ “Hồi ký về Tiến sĩ Burney,” tập iii, tr. 87. Tuy nhiên, Fanny đã phải phụ giúp việc mặc y phục cho hoàng hậu. Xem phần sau, tr. 345.]

190 (trở lại) [ Cái chết của Nữ công tước góa phụ xứ Portland.]

191 (trở lại) [ Tiểu thư Planta là giáo viên tiếng Anh cho hai vị vương tôn nữ lớn nhất.—Biên tập viên.]

192 (trở lại) [ Một trong các nữ gia sư dạy các vị vương tôn nữ.—Biên tập viên.]

193 (trở lại) [ Georgina Mary Anne Port, cháu gái gọi bà Delany bằng bà cô, người được bà nuôi dưỡng từ năm bảy tuổi cho đến khi bà Delany qua đời. Cô sinh năm 1771, và kết hôn vào năm 1789 với ông Waddington, sau này là Lãnh chúa Llanover. Cô đã có mối thâm tình với Fanny trong nhiều năm, nhưng sau cái chết của Madame D'Arblay, Lệnh bà Llanover đã chớp lấy cơ hội xuất bản trong ấn bản Thư tín của bà Delany một bài công kích nhằm vào người bạn cũ của mình, mà sự thiếu giáo dục trong đó chỉ tương đương với sự thiếu chính xác. Quan điểm mà bà thể hiện đối với Fanny ở đó bị ông Shuckburgh đánh giá một cách xác đáng là “quan điểm của người hầu phòng của nữ quan thị vệ.” (Xem tạp chí Macmillan's Magazine số ra tháng 2 năm 1890.)—Biên tập viên.]

194 (trở lại) [ Joseph Baretti, tác giả của cuốn Từ điển Ý - Anh và các tác phẩm khác; người bạn của Johnson, rất quen thuộc với những độc giả của Boswell. Ông đã quen biết nhà Burney từ lâu. Fanny viết trong cuốn “Nhật ký thời trẻ” (tháng 3 năm 1773): “Ông Baretti tỏ ra rất dí dỏm; ông ấy tự cười đùa rất nhiều với Charlotte, người mà ông gọi là Churlotte, và hôn cô bé bất kể cô có muốn hay không, luôn điềm đạm nói rằng, 'Hôn tôi đi, Churlotte!'” Charlotte Burney lúc đó khoảng mười bốn tuổi; sau này cô được gọi trong gia đình là bà Baretti.—Biên tập viên.]

195 (trở lại) [ Một nhân vật trong “Cecilia.”—Biên tập viên.]

196 (trở lại) [ Bà Phillips (Susan).—Biên tập viên.]

197 (trở lại) [ Madame de Genlis đã đến thăm nước Anh vào mùa xuân năm 1785, và làm quen với Tiến sĩ Burney cùng cô con gái Fanny của ông. Vào tháng 7, Fanny viết về bà như “người phụ nữ Pháp ngọt ngào nhất cũng như tài năng nhất mà tôi từng gặp,” và trong cùng tháng đó, Madame de Genlis viết cho Fanny: “Je vous aime depuis l'instant ou j'ai lu Evelina et Cecilia, et le bonheur de vous entendre et de vous conneitre personellement a rendu ce sentiment aussi tendre qu'il est bien fonde.” Tuy nhiên, mối quan hệ quen biết đó đã không được duy trì.—Biên tập viên.]

198 (trở lại) [ Nữ diễn viên nổi tiếng Kitty Clive. Bà đã giã từ sân khấu vào năm 1760. Genest nói về bà rằng, “Nếu từng có một Thiên tài Hài kịch thực thụ, thì bà Clive chính là một người như thế.”—Biên tập viên.]

199 (trở lại) [ John Henderson được nhiều người coi là chỉ đứng sau Garrick, đặc biệt là trong các vai diễn của Shakespeare. Ông ấy cũng mới qua đời gần đây, khi vừa có lần xuất hiện cuối cùng trên sân khấu vào ngày 8 tháng 11 năm 1785, chưa đầy một tháng trước khi qua đời.—Biên tập viên.]

200 (trở lại) [ “Adele et Theodore, ou Lettres sur l'education” của Madame de Genlis, được xuất bản lần đầu năm 1782.—Biên tập viên.]

201 (trở lại) [ Chúng ta sẽ còn nghe lại về ông bà Hastings, và về vụ bê bối do sự đón tiếp vị phu nhân này tại Hoàng cung gây ra. Bà đã được Hastings mua lại từ người chồng trước với giá 10.000 bảng Anh. Câu chuyện tóm tắt như sau:—

Trong số những hành khách cùng đi với Hastings trên con tàu đưa ông sang Ấn Độ năm 1769 có một họa sĩ chân dung người Đức tên là Imhoff và vợ ông ta, những người đang đi ra Madras với hy vọng cải thiện hoàn cảnh sống. Trong chuyến hải trình, một tình cảm mạnh mẽ đã nảy nở giữa Hastings và người phụ nữ này, người đã chăm sóc ông qua một trận ốm. Người chồng, có vẻ như, chẳng có chút tình cảm nào với vợ mình cũng như cô ấy dành cho anh ta, và đã dễ dàng bị thuyết phục để đi đến một thỏa thuận dàn xếp êm thấm, theo đó Madame Imhoff tiến hành các thủ tục ly hôn với anh ta tại các tòa án Đức. Trong lúc chờ đợi kết quả, gia đình Imhoff vẫn tiếp tục sống chung bề ngoài như vợ chồng để tránh điều tiếng. Các thủ tục kéo dài đằng đẵng, nhưng cuối cùng sắc lệnh ly hôn cũng được ban hành vào năm 1772, khi Hastings kết hôn với người phụ nữ đó và trả cho người chồng dễ dãi một khoản tiền, theo lời đồn, vượt quá 10.000 bảng Anh.

Sự tiếp đón niềm nở mà hoàng hậu dành cho bà Hastings khi bà trở lại Anh vào năm 1784 với tư cách là vợ của Toàn quyền Bengal đã vấp phải những bàn tán của công chúng. Tuy nhiên, chồng bà lại rất được trọng dụng tại Hoàng cung nhờ những công lao to lớn của ông, và bà còn có thêm một điểm tựa để được hoàng hậu sủng ái nhờ tình bạn với bà Schwellenberg, nữ quan trông nom y phục, người mà bà từng quen biết trước chuyến đi Ấn Độ.—Biên tập viên.]

202 (trở lại) [ Em gái của Fanny là Charlotte, kết hôn với Clement Francis vào ngày 11 tháng 2 năm 1786. Lúc này họ đã định cư tại Aylesham, hạt Norfolk, nơi ông Francis đang hành nghề bác sĩ phẫu thuật.—Biên tập viên.]

203 (trở lại) [ Con gái của Tiến sĩ Burney với người vợ thứ hai.—Biên tập viên.]

204 (trở lại) [ Sir Thomas Clarges, có người vợ là bạn thân thiết của Susan Burney. Sir Thomas qua đời vào tháng 12 năm 1782. Trong “Nhật ký thời trẻ,” ông được nhắc đến một hoặc hai lần với tư cách là khách đến thăm nhà Tiến sĩ Burney. Fanny viết về ông vào tháng 5 năm 1775 như “một vị nam tước trẻ tuổi, người trước đây từng say đắm tiểu thư Linley—nay là bà Sheridan—đến mức bạn bè anh ta phải bắt anh ta ra nước ngoài để bình tâm lại: anh ta vừa mới trở về từ Ý, và tôi hy vọng đã được chữa khỏi. Anh ta vẫn giữ nguyên vẻ e thẹn ngượng ngùng (mauvaise honte) mang phong cách học sinh người Anh; hầu như chẳng cất lời trừ khi để trả lời, và rụt rè hệt như thể nơi ở cuối cùng của anh ta là Eton chứ không phải Paris.”—Biên tập viên.]

205 (trở lại) [ Thật là kinh ngạc khi những con người khôn ngoan lại có thể viết ra những điều ngớ ngẩn đến thế, khi đầu óc họ bị quay cuồng bởi những suy tính về tước vị và những lời nịnh hót sáo rỗng!—Biên tập viên.]

206 (trở lại) [ Vợ của Warren Hastings. Fanny đã làm quen với ông bà Hastings thông qua người bạn của cô là ông Cambridge, từ vài tháng trước đó. (Xem chú thích [201], ở trên, tr. 327).—Biên tập viên.]

207 (trở lại) [ Tên của người phụ nữ tội nghiệp đó là Margaret Nicholson. Dĩ nhiên là bà ta bị tâm thần, và vài ngày trước đó, bà ta đã đệ trình một bản thỉnh nguyện—có lẽ đã bị bỏ xó không được đọc lúc bấy giờ, nhưng sau khi điều tra lại hóa ra đầy ắp những lời vô nghĩa không đầu không cuối. Khi bị thẩm vấn trước Hội đồng Cơ mật, bà ta tuyên bố rằng “chiếc vương miện thuộc về bà ta, và nếu bà ta không đòi lại được quyền lợi của mình, nước Anh sẽ chìm trong biển máu.” Cuối cùng bà ta đã được tống vào nhà thương điên Bedlam.—Biên tập viên.]

208 (trở lại) [ Trải nghiệm cay đắng của Fanny với bà Schwellenberg lúc này đang bắt đầu.—Biên tập viên.]

209 (trở lại) [ Vợ và con gái của Tiến sĩ William Heberden, một y sĩ nổi tiếng kiêm tác giả cuốn “Bình luận Y khoa về Lịch sử và Cách chữa trị Bệnh.” Fanny vừa mới gặp những vị phu nhân này tại nhà bà Delany.—Biên tập viên.]

210 (trở lại) [ “Đại tá Fairly” là cái tên được dùng trong “Nhật ký” để gọi Thượng danh Stephen Digby. Người vợ đầu tiên của ông, Lệnh bà Lucy Strangwayes Fox, con gái út của Lãnh chúa Ilchester, qua đời năm 1787. Ông kết hôn vào năm 1790 với tiểu thư Gunning, nhân vật “Tiểu thư Fuzilier” trong “Nhật ký.”—Biên tập viên.]

211 (trở lại) [ Tức là nhà hát của trường đại học.—Biên tập viên.]

212 (trở lại) [ Đại tá Digby, người kể từ thời điểm này luôn được gọi là ông Fairly thay vì Đại tá Fairly trong “Nhật ký.”—Biên tập viên.]

213 (trở lại) [ Tiến sĩ Joseph Warton, tác giả cuốn “Tiểu luận về Thiên tài và Tác phẩm của Pope.” Ông là hiệu trưởng trường Winchester.—Biên tập viên.]

214 (trở lại) [ Jacob Bryant, học giả cổ điển kiêm tác giả lỗi lạc; sinh năm 1715; mất năm 1804. Tác phẩm chính của ông là “Hệ thống Mới hoặc Phân tích về Thần thoại Cổ đại,” xuất bản năm 1774. Trong giai đoạn cuối đời, ông cư ngụ tại Cypenham thuộc Farnham Royal, gần Windsor. Một người bạn của Bryant đã nhận xét về ông rằng “ông ấy là một học giả rất uyên bác, biết mọi thứ ngược về tận thời Noah, nhưng lại chẳng biết mảy may một điều gì trên đời này vượt qua khỏi trận Đại hồng thủy!”—Biên tập viên.]

215 (trở lại) [ Aime Argand, nhà phát chế ra ngọn đèn argand.—Biên tập viên.]

216 (trở lại) [ Madame de Genlis là nữ gia sư cho các con của Công tước xứ Orleans (Philippe Egalite), và không còn nghi ngờ gì nữa, chính là nhân tình của ông ta. Nàng Pamela xinh đẹp—người kết hôn với Lãnh chúa Edward Fitzgerald—thường được cho là con gái chung của bà ta với công tước, nhưng điều này dường như vẫn còn là một dấu hỏi.—Biên tập viên.]

217 (trở lại) [ William Herschel, nhà thiên văn học lừng danh. Ông là con trai của một nhạc sĩ người Đức, và trong những năm đầu đời từng theo đuổi nghề nghiệp của cha mình trước khi từ bỏ để chuyển sang nghiên cứu thiên văn học. Ông nhận được sự khích lệ lớn từ George III, được phong tước nam tước năm 1816, và qua đời tại Slough, gần Windsor, vào năm 1822. Chiếc kính viễn vọng khổng lồ của ông được nhắc đến trong văn bản đã hoàn thành vào năm 1787, dài tới bốn mươi bộ.—Biên tập viên.]

218 (trở lại) [ Maria Sophie de la Roche là một nữ nhà văn người Đức chuyên viết tiểu thuyết tình cảm, có chút tên tuổi vào thời đại của bà, nhưng nay chủ yếu được nhớ đến như là bạn của Wieland và Goethe. Câu chuyện tình cảm giữa bà và Wieland vô cùng đẹp đẽ, mang đậm chất điền viên và rất đậm chất Đức. Sophie sinh năm 1731, và mối tình điền viên bắt đầu khi bà mới mười chín tuổi còn Wieland mới mười bảy. Nó kéo dài một thời gian khá lâu đối với một mối tình quá đỗi dịu dàng và đẫm lệ; nhưng số phận, và cụ thể hơn là các bậc phụ huynh, lại không ủng hộ, và sau khoảng ba năm thì nó khép lại, nàng Sophie đau khổ tột cùng đã tự an ủi mình bằng cách kết hôn với M. de la Roche không lâu sau đó. Tuy nhiên, tình bạn của bà với Wieland vẫn được duy trì cho đến cuối đời, ông chính là người biên tập tác phẩm mở đầu và khép lại sự nghiệp cầm bút của bà—cuốn “Lịch sử Tiểu thư von Sternheim” xuất bản năm 1771, và “Melusinens Sommerabende” năm 1806. Madame de la Roche qua đời năm 1807.—Biên tập viên.]

219 (trở lại) [ Tuy nhiên, Madame de la Fite từng dịch cuốn “Lịch sử Tiểu thư von Sternheim” của bạn mình sang tiếng Pháp, và bản dịch đó đã được xuất bản vào năm 1773.—Biên tập viên.]

220 (trở lại) [ “Clelia” và “Cassandra” là những tiểu thuyết lãng mạn anh hùng nổi tiếng của thế kỷ 17, cuốn trước (gồm mười tập) do tiểu thư Scuderi viết, cuốn sau do Sieur de la Calprende chắp bút. Một trong những đặc điểm kiên trì và mệt mỏi nhất của các anh hùng và nữ anh hùng trong dòng tiểu thuyết này chính là sự sẵn sàng chớp lấy mọi cơ hội để kể lại, hoặc sai các cận thần tâm phúc của họ kể lại, những cuộc phiêu lưu của mình, thường là với sự tỉ mỉ đến từng chi tiết.—Biên tập viên.]

221 (trở lại) [ Xem tr. 434.—Biên tập viên.]

222 (trở lại) [ Bà Schwellenberg cảm thấy sức khỏe ở Luân Đôn tốt hơn và do đó đang kéo dài thời gian lưu trú tại đây.—Biên tập viên.]

223 (trở lại) [ Độc giả hầu như không cần phải được nhắc nhở rằng ngụ ý ở đây chính là Hoàng tử xứ Wales, sau này là George IV.—Biên tập viên.]

224 (trở lại) [ Hầu như chẳng đáng để ghi nhớ ngoại trừ vì lợi ích của Fanny; tuy nhiên, nó có ưu điểm là ngắn gọn, và nó đây.

“CHIẾC ÁO CHOÀNG LỚN.

Hỡi Chiếc áo khoác vinh danh gấp bội! ngươi có nhận ra

Hình bóng ban ơn phô bày giá trị của ngươi;

Nghe giọng nói dịu êm, ngắm ánh mắt tinh anh,

Đã cất lời ca ngợi ngươi thắm thiết;

Ngươi há chẳng phình to vì niềm kiêu hãnh hão huyền?

Ngạo nghễ buông lơi lướt đi trong kiêu hãnh?

Và tự cho mình vĩ đại và rực rỡ hơn

Bất cứ thứ gì tồn tại trong thi ca cổ đại,

Hơn chiếc đai lưng của Venus, mão của Diana,

Mũ sắt của Minerva, hung hãn và bạo tàn,

Hay tất cả những biểu tượng lộng lẫy khoác lên mình

Những vị nữ thần thất thường thuở xưa?

Những vinh dự lớn lao hơn vẫn đang chờ đợi ngươi:—

Mau lên, hãy chuẩn bị sẵn sàng cho chiến thắng,

Giương cao chiến lợi phẩm trong tư thế kiêu kỳ,

Càn quét mặt đất, và khinh miệt gió ngàn.

À không!—hãy rút lại!—lùi bước!—hãy dừng chân!

Khôn ngoan hơn, hãy học xem từ đâu ngươi cất bước;

Người mà sắc lệnh tạo ra bài thơ này

Chẳng hề bị che mờ bởi những màu sắc giả dối.

Thật đủ cho giới sân khấu bi kịch

Những lời ca tụng giành được nhờ phô trương và lộng lẫy;

Họ tìm kiếm sự giản dị và nét duyên dáng

Những kẻ có phẩm giá bắt nguồn từ nội tâm.

Những lo âu, hay niềm vui, nàng cất cánh bay cao

Vượt qua những bổn phận bám víu chốn trang điểm;

Những bận tâm khác lay động lồng ngực nàng,

Những niềm vui khác xoa dịu những bận tâm ấy.

Y phục vương quyền nàng thầm khinh bỉ,

Vui sướng vì được giải thoát khỏi những xiềng xích trang hoàng,

Nàng thấy ngươi khiêm nhường, không tô vẽ,

Nhanh nhẹn trong trang phục,—một đứa con của tốc độ.

Vậy nên, hỡi Chiếc áo khoác vinh danh gấp bội! hãy giữ lấy

Vẻ ngoài khiêm nhường, nét thoải mái đoan trang;

Và chớ để ân sủng biến thành tai họa

Bằng cách quay lưng khỏi làn gió chở che.

Nàng ngắm nhìn ngươi bằng con mắt tâm trí,

Và rút ra từ ngươi kết luận luân lý này:—

Vì những giờ khắc đều được ghi nhận chốn thiên đình,

Bạn của Thời gian chính là bạn của Đức hạnh.”]

Đối với sản phẩm quý giá này, Fanny nhận được phần thưởng hoàn toàn xứng đáng với giá trị của nó—lời cảm ơn từ hoàng hậu, người đã bổ sung thêm rằng, “Quả thật nó rất đẹp—chỉ là! Ta không xứng đáng với nó.”—Biên tập viên.]

225 (trở lại) [ Đại úy James Burney đã kết hôn vào ngày 6 tháng 9 năm 1785 với tiểu thư Sally Payne, con gái của ông Thomas Payne, nhà buôn sách.—Biên tập viên.]

226 (trở lại) [ “Ông Turbulent” là cái tên được dùng trong “Nhật ký” để gọi Mục sư Charles de Guiffardiere, một mục sư Tin lành người Pháp, người giữ chức vụ đọc sách tiếng Pháp cho hoàng hậu và các vương tôn nữ.—Biên tập viên.]

227 (trở lại) [ Bà Delany có một chút không khỏe trong một thời gian ngắn.—Biên tập viên.]

228 (trở lại) [ Hoàng hậu từng ca ngợi bà Hayes là “một phụ nữ tử tế rất xinh đẹp,” và muốn Fanny mời bà ấy đến dùng trà.—Biên tập viên.]

229 (trở lại) [ Herschel đã phát hiện ra hành tinh này vào năm 1781 và đặt tên nó để vinh danh nhà vua.—Biên tập viên.]

Nguồn: Việt Nam Thư Quán dịch từ Project Gutenberg
Được bạn: Mọt Sách đưa lên
vào ngày: 16 tháng 11 năm 2026

« Lùi Tiến »

💬 Thảo luận

Chưa có bình luận nào — hãy là người đầu tiên chia sẻ cảm nhận của bạn!

Đăng nhập để tham gia bình luận.