Nihao lần này không để cho bất cứ ai bước vào trong Xilengchu kia, bà đã khó nhọc thế nào khi mặc lên mình bộ thần y nặng nề, buộc chiếc váy thần, đội chiếc mũ thần, không ai hay biết. Khi tiếng trống vang lên, bóng đêm thực sự đã buông xuống. Những dải sáng màu cam từng xuất hiện ở chân trời đều biến mất sạch, chúng bị bóng đêm nuốt chửng hoàn toàn. Chúng tôi đứng trên bãi cắm trại đầy kinh hãi, vây quanh Runi và Belna ở chính giữa, giống như nước vây quanh hòn đảo nhỏ. Runi nói với Belna rằng, không sao đâu, em không cần phải sợ. Chúng tôi cũng nói với Belna, không sao đâu, em không cần phải sợ. Chỉ có Vaxia, con bé nói với Belna rằng: "Tôi nghe nói, hễ mẹ chị làm lễ nhảy thần là sẽ có một đứa trẻ phải chết. Chị sợ chết, sao không bỏ trốn đi? Chị thật ngốc!" Belna vốn đã run rẩy, những lời của Vaxia làm chị càng run hơn nữa. Tôi bế An Thảo Nhi từ trong lòng Vaxia ra, nói với con bé, xin hãy rời khỏi đây. Vaxia nói, tôi nói sai gì à? Tôi lớn tiếng nói, đi đi, ngay lập tức! Vaxia lẩm bẩm rồi quay người bỏ đi. Con bé vừa đi, Andaoer cũng đi theo.
Một lát sau, chúng tôi không còn nghe thấy tiếng trống của Nihao và tiếng "xào xạc" phát ra từ các mảnh kim loại va chạm trên thần y của bà nữa, bởi tiếng khóc và tiếng mắng chửi của Vaxia đã át mất chúng. Viktor đến nói với chúng tôi rằng, Andaoer đã trói Vaxia vào một cái cây, đang dùng cành bạch dương quất con bé. Cha mẹ Vaxia đồng thanh nói "Đáng đời", còn chúng tôi thì không ai bước tới can ngăn. Sau khi Vaxia gào khóc lớn tiếng suốt nửa tiếng đồng hồ, tiếng khóc và tiếng chửi mắng của con bé dần yếu đi. Tiếng khóc và tiếng chửi mắng giống như những đám mây đen, một khi bị xua tan, tiếng trống trong trẻo như ánh trăng kia liền trở nên sáng rõ. Nhịp trống dồn dập, có thể tưởng tượng Nihao đã nhảy một cách kích động và mạnh mẽ đến nhường nào! Cơ thể bà nhỏ nhắn như vậy, lại đang mang theo một đứa trẻ sắp chào đời, sao bà có thể chịu đựng nổi! Tiếng trống đối với chúng tôi giống như ngọn gió bắc gào thét trong luồng khí lạnh, khiến người ta run lên vì lạnh. Ánh trăng đã ở trên không trung, đó là nửa vầng trăng. Tuy khiếm khuyết nhưng trông rất thanh khiết. Tiếng trống đã ngừng, xem ra điệu nhảy cũng đã dừng. Belna vẫn được Runi ôm trọn trong lòng, chúng tôi đều thở phào nhẹ nhõm. Tôi nói với Belna, em nghe đi, tiếng trống không còn vang nữa, em không sao rồi. Belna òa lên khóc nức nở, như thể phải chịu nỗi oan ức tày đình. Chúng tôi an ủi Belna, đợi Nihao bước ra. Thế nhưng, ngay cả khi tiếng khóc của Belna đã dứt, Nihao vẫn chưa bước ra. Tôi và Runi lo lắng, khi chúng tôi đang định vào xem Nihao thế nào thì từ trong Xilengchu vọng ra tiếng hát thần của bà. Tiếng hát ấy làm tôi nhớ đến một loại ánh sáng – ánh trăng trên mặt băng.
Hỡi đứa trẻ, hãy quay về đi,
Con còn chưa nhìn thấy ánh sáng của thế giới này
Đã hướng về bóng tối mà đi.
Mẹ con đã chuẩn bị găng tay da cho con,
Cha con đã chuẩn bị ván trượt tuyết cho con,
Hỡi đứa trẻ, hãy quay về đi.
Lửa trại đã nhóm, nồi treo đã đặt.
Con không về,
Họ ngồi bên đống lửa,
Cũng sẽ thấy lạnh lẽo.
Họ canh giữ nồi thịt đầy ắp,
Cũng sẽ thấy đói khát.
Hỡi đứa trẻ, hãy quay về đi,
Cưỡi ván trượt tuyết đi đuổi theo đàn hươu đi,
Không có con, sói sẽ làm tổn thương,
Những cặp sừng hươu xinh đẹp kia.
Cả tôi và Runi đều hiểu ra, thần ca của Nihao là hát cho đứa trẻ sắp chào đời kia. Chúng tôi không tin đứa trẻ chưa sinh đã chết. Tôi và Runi chạy vào trong Xilengchu. Không khí thật khó ngửi, vừa có mùi tanh tưởi, lại vừa có mùi máu tanh. Ngọn lửa trong bếp lò sắp tắt ngóm. Runi thắp sáng đèn mỡ gấu, chúng tôi nhìn thấy thiếu niên hồi sinh đang co ro trong góc tối khẽ khóc, bên cạnh nó vương vãi những đống chất nôn thối rữa. Nihao ôm một đứa trẻ sơ sinh đã chết, cúi đầu ngồi cạnh bếp lò. Bà đã tháo mũ thần xuống, mái tóc ướt đẫm mồ hôi dính bết như những nhành liễu rủ, mảnh mai đung đưa trên mái tóc của đứa trẻ đã mất. Thần y và váy thần của bà vẫn còn trên người, có lẽ bà đã không còn sức để cởi chúng ra nữa. Chiếc váy thần bị máu tươi nhuộm bẩn, còn những mảnh kim loại trên thần y của bà thì vẫn lấp lánh tỏa sáng.
Đứa trẻ chết yểu đó là con trai, nó còn chưa nhìn thấy bất kỳ tia sáng nào của thế giới này đã chìm vào bóng tối. Nó thậm chí còn chưa có cơ hội được đặt tên, là đứa trẻ duy nhất trong số những đứa con đã mất của Nihao không có tên.
Tôi và Varocha lại một lần nữa nâng chiếc túi vải trắng lên, đi chôn cất đứa con của Runi và Nihao. Lần này chúng tôi không vứt bỏ nó một cách tùy tiện, mà dùng ngón tay đào một cái hố cho nó, chôn cất nó. Trong mắt chúng tôi, nó giống như một hạt giống, vẫn sẽ nảy mầm, lớn thành cây đại thụ. Ánh nắng tháng Tám rực rỡ đến vậy, nó làm nóng cả mặt đất. Trong mắt tôi, trên sườn núi đón nắng ngoài những hàng cây xum xuê, còn mọc lên một loại thực vật nồng nhiệt, đó chính là ánh mặt trời. Khi tôi và Varocha dùng ngón tay đào mộ, móng tay đầy ắp bùn đất ấm áp, thứ bùn đất thơm hương ấy. Có một khoảnh khắc, tôi đào thấy một con giun đất màu hồng phấn, vô ý làm nó đứt, nó chia làm hai nhưng thân mình vẫn có thể cử động tự nhiên, chui rúc trong đất. Sức sống của giun đất thật mãnh liệt, trên thân một con giun có thể ẩn chứa vài cái mạng, điều này làm tôi vô cùng cảm khái. Giá như con người cũng có sức sống như thế thì tốt biết mấy.
Runi đốt bỏ cái Yatazhu mà Nihao đã dựng lên, cái Yatazhu không có sản phụ nào vào ở, cũng không có đứa trẻ nào chào đời. Nó giống như một đám mây đặc quánh, vốn tưởng sẽ mang lại mưa móc và sự mát mẻ cho Runi và Nihao đang khô hạn, ngờ đâu nó lại tự sinh tự diệt.
Chúng tôi cuối cùng đã thả ba kẻ trộm tuần lộc. Varocha nói, cái trộm nảy sinh vì đói khát là có thể tha thứ được. Khi họ rời khỏi bãi cắm trại, Runi đau buồn còn mang cho họ một ít thịt khô để họ ăn trên đường. Họ quỳ rạp dưới đất không ngừng dập đầu với chúng tôi, rơi nước mắt nói rằng, có ngày nhất định sẽ báo đáp ân cứu mạng của chúng tôi.
Nihao nghỉ dưỡng trong Xilengchu một tuần mới có sức bước ra. Bà càng ngày càng gầy, má hóp lại, môi trắng bệch, trong những sợi tóc lại điểm thêm vài sợi bạc. Bà dường như rất sợ ánh mặt trời, vừa bước ra đã run bắn người. Bà giống như một người từng rất giàu có sở hữu một kho lương lớn, giờ đây kho lương ấy vì nạn đói của chúng sinh mà trống không, bụng bà đã xẹp lép. Chúng tôi ngửi thấy trên người bà có một mùi hương kỳ lạ, đó là mùi xạ hương.
Con hươu xạ là loài vật xấu xí nhất trong rừng, nó màu nâu vàng, lông thô ráp, nhưng ở phần ngực có một vệt trắng, trông như thể nó luôn tự chuẩn bị một chiếc khăn mặt trắng để chờ lau mồ hôi. Dù hình dáng hươu xạ giống hươu, nhưng không mọc sừng. Đầu nó nhỏ và nhọn, nhăn nheo, vô cùng xấu xí. Hươu xạ đực vô cùng quý giá, bởi giữa rốn và bộ phận sinh dục của nó có một túi tuyến tiết dịch, lấy nó xuống đem sấy khô, nó sẽ tỏa ra mùi hương đặc biệt, đó chính là xạ hương. Vì vậy chúng tôi còn gọi hươu xạ là hương hươu.
Xạ hương là dược liệu quý hiếm, mỗi lần săn được hương hươu chính là ngày lễ của Ulikeng chúng tôi. Xạ hương có thể trị trúng độc, có tác dụng tỉnh não, thông khiếu. Ngoài ra, nó còn có thể làm thuốc tránh thai, chỉ cần ngửi thấy mùi vị của nó là có thể đạt được hiệu quả tránh thai. Nếu một người phụ nữ lúc nào cũng giấu xạ hương trong túi áo, cô ấy sẽ không bao giờ có thai.
Ai cũng hiểu tại sao Nihao lại để xạ hương trong túi áo. Người phụ nữ nào mà chẳng thích mang thai chứ? Nhưng việc mang thai của Nihao luôn gắn liền với tai họa, bà tựa như một chú chim vất vả xây tổ, đợi tổ xây xong thì luôn có gió mưa bất ngờ đánh rơi nó xuống.
Mùi xạ hương thường thúc giục nước mắt của người phụ nữ, như thể mùi hương làm cay mắt chúng tôi. Runi không trách móc gì hành động của Nihao, nhưng tận đáy lòng anh lại tuyệt vọng. Những ngày Nihao giấu xạ hương trong túi, từ mùa hè sang mùa thu, Runi thường xuyên bất ngờ rơi nước mắt trước mặt mọi người. Mỗi khi anh luống cuống lau nước mắt, luôn nói rằng có mùi vị nào đó làm cay mắt mình. Tôi biết, Runi khao khát có một đứa con trai đến nhường nào. Guogeli và Ye'ernisi'nie giống như hai ngôi sao băng, xẹt qua bầu trời tâm hồn Runi rồi biến mất không dấu vết.
Đầu mùa đông, mùi xạ hương trên người Nihao tan biến. Tôi nghĩ nước mắt của Runi đã xua đuổi mùi hương đó. Luồng hương thơm ấy là sương mù, còn nước mắt của Runi là ánh mặt trời của Nihao, đã soi rọi làm tan biến nó.
Sau năm 1962, nạn đói ngoài núi có phần giảm bớt, nhưng nguồn cung lương thực vẫn còn căng thẳng. Ivan trở về vào mùa thu, chân ông vẫn đi lại bất tiện, ông thuê hai con ngựa, mang về cho chúng tôi rượu, khoai tây và pho mát ông mua được từ người Mông Cổ. Đôi bàn tay to lớn của ông đã biến dạng, các khớp xương nhô lên, cong queo. Đôi tay từng có thể bóp nát đá đó, giờ đây bóp nát một quả trứng quạ cũng thấy khó khăn. Ivan nói với chúng tôi rằng ông nghe nói chính phủ đang ấp ủ một việc lớn, muốn thành lập lại một thôn xóm, để những người thợ săn sống trên núi như chúng tôi dời xuống dưới chân núi cư trú. Hashe nói, mấy căn nhà ở Uqiluofu còn chưa ở kín người, xây thêm một nơi nữa tôi thấy cũng chỉ bỏ không! Daci nói, xuống núi rồi thì tuần lộc sống thế nào? Lạp Cát Mễ phụ họa, đúng thế, tôi thấy vẫn ở trên núi tốt hơn! Dưới núi loạn đói, có kẻ trộm, còn có lưu manh, ở dưới núi chẳng khác nào sống trong hang ổ của trộm cướp! Lạp Cát Mễ không muốn rời núi cũng là vì Mai Kan. Ông chưa bao giờ đưa Mai Kan ra ngoài, ông lo cha mẹ đẻ của con bé sẽ tìm đến cửa đòi lại con gái. Mai Kan xinh đẹp đến thế, vẻ đẹp của con bé thực sự có thể làm hoa nhường nguyệt thẹn. Hễ trại có tiếng vó ngựa vang lên, Lạp Cát Mễ sẽ dựng đứng đôi tai lên như chó săn, vô cùng cảnh giác, tưởng rằng người đến đón Mai Kan.
Ngày Ivan trở về, mọi người uống rất nhiều rượu. Đêm đó tôi khao khát được ở bên Varocha biết bao. Tatiana đã là thiếu nữ lớn rồi, tôi sợ tiếng gió mà chúng tôi tạo ra trong đêm khuya sẽ làm con bé sợ, mặc dù nó lớn lên cùng với những tiếng gió như vậy. Nhưng đêm đó không giống, vì rượu giống như ngọn lửa, đốt cháy sự cuồng nhiệt của tôi và Varocha, tiếng gió va chạm đầy nhiệt huyết chắc chắn sẽ dữ dội hơn ngày thường. Tôi nép vào lòng Varocha, chúng tôi cố gắng dùng những câu chuyện để kìm nén đam mê. Tôi hỏi anh, anh có muốn định cư dưới núi không? Varocha nói, việc đó phải hỏi đám tuần lộc, chúng có muốn xuống núi không? Tôi nói, tuần lộc chắc chắn sẽ không muốn. Varocha nói, vậy chúng ta phải phục tùng tuần lộc. Nhưng sau khi nói xong anh thở dài, nói rằng, cây cối trên núi nếu cứ chặt như thế này, sớm muộn gì cũng có ngày, chúng ta không xuống núi cũng phải xuống. Tôi nói, cây trên núi nhiều lắm, chặt không hết đâu! Varocha lại thở dài, nói, sớm muộn gì chúng ta cũng phải rời khỏi đây. Tôi hỏi anh, nếu em ở lại núi, tuần lộc xuống núi, anh làm thế nào? Varocha dịu dàng nói, đương nhiên anh phải ở lại cùng em rồi. Tuần lộc là của mọi người, em là duy nhất của anh! Lời nói của anh càng kích thích khát khao của tôi, chúng tôi ôm chặt lấy nhau, chúng tôi hôn nhau, đam mê cuối cùng cũng như tiếng sấm sau đám mây dày đặc nổ vang ầm ầm. Varocha phủ phục trên người tôi, anh giống như một tia nắng xuân say đắm, làm tan chảy tôi. Tôi phải cảm ơn tiếng gió của thiên nhiên đêm đó, khi chúng tôi bắt đầu dạo chơi trong dòng sông sinh mệnh bí ẩn, tận hưởng niềm vui độc nhất vô nhị đó, bên ngoài Xilengchu nổi lên một trận cuồng phong. Tiếng gió vang dội, như thể cố ý làm lớp ngụy trang và đệm nhạc cho sự đam mê của chúng tôi. Khi tôi bị niềm vui thấm đẫm, mềm nhũn nằm trong vòng tay Varocha, tôi cảm thấy Varocha chính là ngọn núi của tôi, là một ngọn núi thẳng đứng; còn bản thân tôi nhẹ bẫng như một đám mây, một đám mây mãi mãi bay dưới chân anh.
Chúng tôi đã trải qua hai năm tương đối bình yên. Đến mùa hè năm 1964, Nihao sinh thêm một bé trai, Runi đặt tên cho thằng bé là Maksim. Nó có khuôn mặt vuông vức, trán rộng, miệng rộng, tay to chân cũng to, tiếng khóc khi nó chào đời làm rung chuyển cả bãi cắm trại, tựa như hổ gầm. Evelyn đã nghễnh ngãng, nhưng tiếng khóc lúc đứa trẻ này chào đời bà vẫn nghe thấy, bà nói, tiếng khóc của đứa trẻ này vang thế này, xem ra gốc rễ của nó ở nhân gian rất sâu, gió bão cũng không thổi bay được! Lời của bà khiến Runi cảm động rơi nước mắt. Cái chết của Mã Lợi Á khiến Evelyn trở về với Evelyn của ngày xưa, nhưng cái trở về là trái tim lương thiện của bà, còn cơ thể bà thì không thể trở lại như trước. Khi chuyển chỗ ở, bà bắt buộc phải cưỡi trên lưng tuần lộc, lúc đi lại ở trại, rời cái gậy chống là bà không bước nổi một bước. Kundě nói, Evelyn bây giờ rất ít khi nằm ngủ, bà luôn ngồi cạnh bếp lò chợp mắt, cả ngày lẫn đêm đều như thế, dường như bà là thần hộ mệnh của lửa.
Niềm vui mà Maksim mang đến cho chúng tôi chưa kéo dài được ba tháng, đám mây chết chóc lại một lần nữa ngưng tụ trên bầu trời Ulikeng của chúng tôi.
Hàng năm tháng Chín là mùa động dục của hươu hoang trong rừng. Lúc này hươu đực tính tình nóng nảy, chúng thích hoạt động đơn độc, thường vào sáng sớm hoặc chiều tối, đứng một mình trên sườn núi, kêu dài tha thiết, gọi bạn tình. Nghe thấy tiếng kêu của nó mà đến, có con là hươu cái bị thu hút bởi tiếng kêu hùng tráng, cũng có con là hươu đực đầy lòng ghen tị. Hươu cái đến để cầu hoan, còn hươu đực đến để quyết đấu.
Tổ tiên chúng tôi lợi dụng tập tính kêu dài của hươu đực, đã phát minh ra một loại còi gọi hươu. Lấy một đoạn rễ cây thông lá rụng cong tự nhiên làm vật liệu, ở giữa đục rỗng, dùng da cá dán lại, chế thành còi gọi hươu. Nó đầu to đuôi nhỏ, hai mặt đều có thể thổi vang. Tiếng thổi ra nghe hệt như tiếng hươu kêu. Chúng tôi gọi nó là "Aolaiweng", người thường gọi là "Ống gọi hươu".
Bất kỳ Ulikeng của thị tộc nào cũng có vài chiếc ống gọi hươu, phần lớn là do tổ tiên truyền lại. Vào mùa thu, chúng tôi dùng nó để dẫn dụ hươu hoang. Khi các bé trai tám chín tuổi, người lớn đã dạy chúng cách thổi ống gọi hươu rồi. Vào mùa thu, những người phụ nữ chúng tôi ở lại trại đôi khi nghe thấy tiếng "chi-lư chi-lư", thực sự không phân biệt được đó là hươu hoang thật đang kêu, hay là ống gọi hươu đang kêu.
Khi Maksim được hơn hai tháng, chúng tôi lại chuyển đến lưu vực sông Kim Hà. Vì năm đó hươu hoang hoạt động ở đây đặc biệt thường xuyên. Chúng tôi không ở trại cũ, mà tránh xa núi Liesuyuanke. Khi đàn ông đi săn, thường chia thành hai ba nhóm. Thường thì ba bốn người một nhóm. Lúc đó Ivan gần giống như Evelyn, đi lại cần gậy chống. Hashe sau cái chết của Mã Lợi Á, tinh thần ngày càng sa sút, mắt cũng mờ, nên hai người họ không đi săn, ở lại trại với phụ nữ chúng tôi, làm mấy việc nhẹ nhàng. Những người đàn ông đi săn là những người trẻ tuổi khỏe mạnh. Varocha thích đi cùng nhóm với Viktor, Kundě và Mã Phẩn Bao, còn Runi thích đi cùng nhóm với Lạp Cát Mễ, Daci và Andaoer.
Người thổi còi gọi hươu giỏi là Mã Phẩn Bao và Andaoer. Mã Phẩn Bao từ sau khi tự tàn, đôi khi vào giữa mùa đông cũng thổi vài tiếng còi, như thể đang gọi lại hơi thở nam tính đã rời xa mình. Tiếng còi anh thổi rất ai oán, vô cùng dễ nghe. Còn Andaoer, tiếng anh thổi ra lại dịu dàng. Ai mà ngờ được, hai thứ âm thanh này thu hút lẫn nhau, nhưng cuối cùng chúng không hòa quyện vào nhau, mà bên ai oán đã tiêu diệt bên dịu dàng.
Vào mùa thu, lá cây bị những trận sương giá nhuộm thành màu vàng và đỏ. Sương giá có nặng có nhẹ, nên màu sắc nhuộm ra cũng đậm nhạt khác nhau. Cây thông màu vàng, lá cây bạch dương, cây dương và cây sồi thì có đỏ có vàng. Sau khi lá đổi màu liền trở nên giòn, chúng sẽ theo gió thu mà rơi rụng. Có lá rơi vào thung lũng, có lá rơi trên nền rừng, còn có lá rơi xuống dòng nước. Lá rơi vào thung lũng sẽ hóa thành bùn, lá rụng rơi trên nền rừng sẽ trở thành chiếc ô cho lũ kiến, còn lá rơi trong dòng nước thì thành cá bơi, xuôi dòng mà đi.
Hôm đó hoàng hôn, tôi đang cùng Lyusha đi giăng lưới cá ở sông Kim Hà. Lyusha đứng giữa dòng nước, còn tôi đứng trên bờ. Vận may hôm đó thật tệ, chúng tôi giăng liền ba tấm lưới mà không thu hoạch được gì. Tháng Chín lúc đó đang dẫn An Thảo Nhi chơi nghịch cát trên bờ, chúng xây hết tòa tháp cát này đến tòa tháp cát khác, cắm những cọng cỏ lên đó. Mặt trời đã lặn, tôi nói với Lyusha, hôm nay vận may không tốt, cá đều lặn dưới đáy không chịu ra, chúng ta về thôi. Lyusha từ dưới nước bước lên bờ. Lúc xuống nước cô mặc chiếc quần da cá chống thấm, chiếc quần đó được nước và ánh chiều tà phản chiếu phát ra ánh sáng vàng ướt át, trông như thể cô đang khoác hai con cá vàng béo ngậy lên bờ. Chúng tôi vừa thu lưới vừa trò chuyện. Tôi nói với Lyusha, tháng Chín đã tám tuổi rồi, sinh thêm đứa nữa đi, ta muốn có một cô cháu gái. Mặc dù Vaxia và Lyusha đều là con dâu của tôi, nhưng tôi sẽ không nói những lời như vậy với Vaxia, việc Andaoer không ngủ cùng Vaxia là chuyện ai cũng biết. Mặt Lyusha đỏ bừng, cô nói với tôi, cũng muốn lắm, nhưng cứ không có, thật kỳ lạ, xem ra tháng Chín không chiêu gọi em trai em gái. Tôi nói, sớm biết thế đã học theo người Hán rồi, không gọi nó là tháng Chín nữa, gọi là Chiêu Đệ hoặc Chiêu Muội. Lyusha cười nói, con thấy nó thích chơi cát, gọi nó là Chiêu Sa cũng chẳng oan cho nó. Lời của cô làm tôi cũng bật cười. Tin dữ ập đến ngay trong tiếng cười đó, người đến báo tang là Jefulina. Chúng tôi còn chưa cười xong, đã thấy cô vừa khóc vừa chạy về phía chúng tôi. Trên người cô có mùi muối nồng nặc, mấy ngày nay cô luôn phơi thịt khô, phải thường xuyên xát muối vào miếng thịt. Jefulina đến trước mặt tôi chỉ nói một câu, Andaoer đã đi uống nước trên trời rồi! rồi bủn rủn ngã trên bãi sông, òa khóc nức nở.
Sáng sớm hôm đó, sao mai còn chưa lặn, đám đàn ông đã chia làm hai nhóm, mang theo ống gọi hươu, vác súng săn đi săn hươu hoang. Lúc họ đi, chúng tôi còn chưa thức dậy. Varocha dẫn Viktor, Mã Phẩn Bao đi về hướng đông nam, Runi dẫn Andaoer, Daci và Lạp Cát Mễ đi về hướng tây nam. Theo lý mà nói họ sẽ không chạm mặt nhau, nhưng sự tình lại trớ trêu, ngày hôm đó đôi bên tìm kiếm cả ngày trong núi đều không săn được hươu hoang, khi trên đường quay về, họ đều đổi hướng, hy vọng có thể gặp hươu hoang trên đường về. Khi Varocha và nhóm của họ đi đến chân núi Liesuyuanke, nghe thấy tiếng hươu kêu trên núi, tưởng trên đỉnh núi có hươu hoang, liền dừng lại. Mã Phẩn Bao thổi ống gọi hươu, rất nhanh, trên núi truyền lại tiếng kêu dài đáp lại của hươu hoang. Varocha và đoàn người vừa thổi còi vừa lên núi. Mà tiếng hươu kêu ban nãy cũng ngày càng gần với Varocha và những người khác. Lúc này Viktor đã giương súng săn, sẵn sàng bắn hươu hoang sắp xuất hiện. Mắt của thợ săn phải nói là sáng như tuyết, gió thổi cỏ lay cũng không qua mắt được họ. Varocha nói anh chưa bao giờ nghe thấy tiếng hươu kêu du dương đến thế, tiếng kêu của hai bên có trầm có bổng, giống như âm nhạc, vừa nồng nhiệt, vừa thuần khiết. Anh nói anh không muốn âm thanh tốt đẹp như vậy biến mất trong chốc lát, thậm chí không muốn Viktor nổ súng. Thế nhưng ở khoảng cách ba bốn mươi mét tới mục tiêu, tiếng hươu kêu đối diện càng thêm tha thiết, chỉ nghe bụi cây phát ra tiếng "xào xạc", lá cây rung lên bần bật, một bóng nâu vàng lóe ra, Viktor không chút do dự bắn đạn ra, anh bắn hai phát súng. Sau tiếng súng, chỉ nghe đối diện truyền đến tiếng kêu "Trời ơi — Trời ơi —", đó là tiếng của Lạp Cát Mễ, Viktor kêu lên một tiếng "Không xong rồi", anh là người đầu tiên chạy tới, suýt chút nữa không tin vào mắt mình, người anh bắn trúng lại chính là em trai mình — Andaoer! Hóa ra, trên đường quay về, khi Runi và nhóm của họ đi ngang qua núi Liesuyuanke, đã nhớ tới Ye'ernisi'nie. Runi nói muốn lên núi xem sao, Lạp Cát Mễ, Daci và Andaoer liền đi cùng ông lên đó. Họ trèo mãi lên đỉnh núi. Lúc đó mặt trời đã nghiêng về tây, Runi rất buồn, ông thở dài nói với Lạp Cát Mễ, không biết trong mặt trời có hươu không? Andaoer nói, để con gọi cho bác xem là biết ngay, thế là cậu ta hướng về phía hoàng hôn thổi lên ống gọi hươu. Thổi mãi thổi mãi, dưới núi lại có tiếng đáp lại, Runi rất vui, nói rằng mặt trời quả là thần linh, nó biết chúng ta muốn hươu hoang nên đã gửi nó đến cho chúng ta. Andaoer và những người khác vừa thổi còi vừa đi xuống núi, còn Varocha và những người kia thì vừa thổi còi vừa lên núi. Thực ra hai luồng tiếng hươu kêu đều là do ống gọi hươu phát ra, chỉ vì Mã Phẩn Bao và Andaoer thổi quá giống nhau, mọi người đều tưởng tiếng hươu kêu của đối phương là do hươu hoang phát ra. Bi kịch trong khoảnh khắc đó là không thể tránh khỏi. Nếu nói Andaoer không thích cúi người khi thổi ống gọi hươu để ngụy trang mình thành hươu hoang, mà hôm đó cậu lại tình cờ mặc một bộ quần áo làm từ da hươu hoang, thì Viktor mắt sắc chắc chắn sẽ kịp thời phát hiện sơ hở và không vội vàng nổ súng.
Viktor bắn súng rất chuẩn, một phát bắn trúng sọ Andaoer, một phát xuyên qua cằm, bắn trúng ngực cậu, Andaoer chưa kịp đợi Viktor đến trước mặt đã tắt thở. Andaoer đáng thương của tôi, trong khoảnh khắc cuối cùng chắc hẳn đã tưởng rằng trong hoàng hôn có thợ săn đang nấp, viên đạn từ đó bay ra. Bị thợ săn trong hoàng hôn bắn trúng, có lẽ là một điều đáng tự hào chăng, vì vậy Andaoer lúc ra đi gương mặt rất an nhiên, khóe môi còn vương nụ cười.
Chúng tôi táng Andaoer theo tục treo cây trên núi Liesuyuanke. Đại Hưng An Lĩnh có rất nhiều ngọn núi, nhưng chỉ có ngọn núi này là tôi khắc cốt ghi tâm, bởi vì nó đã cưu mang hai người thân của tôi. Từ đó về sau, chúng tôi không còn lại gần ngọn núi này nữa, cũng không dùng ống gọi hươu nữa. Sau khi chôn cất Andaoer, chúng tôi bắt đầu cuộc di cư ba ngày, đó là một cuộc di cư lớn. Chúng tôi không muốn nhìn thấy sông Kim Hà nữa, trong lòng mọi người nó giống như một con rắn độc, chúng tôi muốn vứt bỏ nó thật xa. Trên đường di cư, những bông tuyết kéo đến, mùa đông luôn nói đến là đến ngay. Khu rừng hôm qua còn đỏ còn vàng lập tức đổi màu, là màu bạc. Chúng tôi và tuần lộc dường như là nô lệ của những bông tuyết, bị bao phủ trong những bông tuyết trắng xóa, chúng không ngừng dùng cơ thể băng giá quất vào mặt chúng tôi. Cuộc di cư đó thật ảm đạm, người cưỡi trên lưng tuần lộc thì uể oải, còn người đi dưới đất cũng cúi đầu ủ rũ. Lạp Cát Mễ có lẽ muốn làm loãng bầu không khí đau buồn này, ông lấy đàn Mukulian ra, thổi lên. Đàn có linh tính, người có tâm trạng thế nào, nó cũng sẽ có tâm trạng thế đó. Tiếng đàn tuy dễ nghe nhưng âm sắc lại thê lương. Tiếng đàn không thổi tan đám mây đen trên mặt mọi người, trái lại còn làm nước mắt chúng tôi rơi xuống. Người không buồn bã chỉ có Vaxia. Jefulina nói với tôi, khi cô báo tin Andaoer chết, Vaxia đang cắn hạt thông. Cô nhổ cái vỏ vụn màu tím đỏ ra khỏi miệng bằng một tiếng "phì", nhướng mày nói: "Tôi thực sự có vận may tốt thế sao?" Cha mẹ Vaxia bảo cô đến núi Liesuyuanke nhìn Andaoer lần cuối, cô nói: "Đồ ngốc đó tôi sớm đã nhìn đủ rồi!"
Con bé thực sự đã không đến tiễn đưa Andaoer. Ngày chôn cất Andaoer, nó ở trại vừa thong dong nhai thịt khô, vừa nói với An Thảo Nhi đang chơi đùa trước mặt nó, đồ ngốc lớn không còn nữa, đồ ngốc nhỏ khi nào thì đi? Các người đều đi hết, tôi mới được tự do! Nó thậm chí còn nói với Jefulina rằng, sau này nó sẽ coi ống gọi hươu là thần linh, thờ phụng nó, ống gọi hươu đã mang lại ánh sáng cho cuộc đời nó.
Tôi mong Vaxia rời xa chúng tôi. Tôi nghĩ nó sẽ sớm cải giá, tuyệt đối sẽ không thủ tang cho Andaoer đủ ba năm đâu. Tôi nói với nó, con có thể đi con đường của con bất cứ lúc nào, con không cần lo lắng An Thảo Nhi sẽ trở thành gánh nặng của con, con không yêu nó, hãy để nó lại cho ta. Vaxia nói với tôi, mẹ không cần nhắc con, đến lúc nên đi, con sẽ đi. Nó nói với giọng mỉa mai, gả cho hai người đàn ông cũng chẳng phải chuyện gì đáng xấu hổ, chả phải Hadamo'eni cũng như vậy sao?
Chúng tôi gọi mẹ chồng là Hadamo'eni. Sau khi Lyusha và Viktor kết hôn, luôn gọi tôi như thế, nhưng Vaxia lại không phải. Nó chỉ gọi tôi một lần duy nhất đó, cũng không phải xuất phát từ tôn kính, mà là để làm nhục tôi. Tôi nói với nó, Andaoer đi rồi, con tự do rồi, ta không còn là Hadamo'eni của con nữa.
Sau khi chúng tôi đến trại mới ổn định, mùa săn chuột xám đã đến. Đàn ông và phụ nữ đều bận rộn, nhưng Viktor và Vaxia lại không bận. Viktor sau khi bắn chết Andaoer, giống như người bị sét đánh, trông ngẩn ngơ, anh cả ngày im lặng, không nói chuyện với chúng tôi, cũng không nói chuyện với Lyusha. Anh ngoài uống rượu thì chính là ngủ, mắt lúc nào cũng đỏ sưng. Anh đặc biệt không thể nhìn thấy An Thảo Nhi, hễ nhìn thấy thằng bé, giống như người bị đau mắt hột gặp gió, nước mắt sẽ ào ào chảy xuống. Tôi nghĩ sau khi anh sa sút một thời gian, tự nhiên sẽ hồi phục lại, trên đời không có vết thương nào là vĩnh viễn không thể khép miệng, mặc dù sau khi khép miệng vào những ngày mưa gió vẫn sẽ cảm thấy đau. Khi Viktor nghiện rượu, chúng tôi không hề khuyên can. Viktor đã đưa khẩu súng săn bắn chết Andaoer cho Varocha, anh nói anh có chết đói cũng không bao giờ đi săn nữa. Anh cũng không đụng vào đồ ăn thịt, khi uống rượu nhai quả anh đào dại khô và cá khô. Khi chúng tôi săn chuột xám, anh ở lại trại với người già và trẻ con. Còn Vaxia, mặc dù trong lòng nó hoàn toàn không chứa Andaoer, nhưng khi tìm lý do không đi săn chuột xám, nó lại nói là Andaoer vừa chết, nó rất đau lòng, không có tâm trí săn chuột. Một buổi chiều tối, khi tôi và Lyusha xách vài con chuột xám trở về, Viktor đến Xilengchu của tôi, anh nói với tôi, "Mẹ, Andaoer chết có lẽ là hạnh phúc, cậu ấy còn sống sẽ rất khổ." Tôi nói với anh, con nghĩ được như vậy đương nhiên tốt rồi. Viktor ấp úng nói với tôi, khi anh ở trong Xilengchu uống rượu một mình, Vaxia đã tìm đến anh, Vaxia thấy anh say, liền ôm cổ anh hôn anh, nói muốn ngủ cùng anh. Viktor đẩy nó ra, nó lại nói: "Anh ngủ với tôi rồi, nếm được mùi vị tốt, sẽ quên được tên ngốc đó thôi!" Viktor tức giận, túm lấy tóc Vaxia, nói nếu nó còn dám nói Andaoer là đồ ngốc, sẽ cắt lưỡi nó! Vaxia chửi họ là một cặp anh em ngốc, rồi khóc chạy đi.
Tôi sợ Vaxia sẽ dây dưa không dứt với Viktor, sau chuyện đó xảy ra, tôi liền để Lyusha ở lại trại. Nhưng sự lo lắng của tôi là thừa, mười mấy ngày sau, trại chúng tôi có một người buôn ngựa đến, ông mang theo bốn con ngựa, muốn đổi với chúng tôi hai con tuần lộc. Chúng tôi không thực hiện giao dịch này với ông. Chúng tôi không cần ngựa, ngựa mang đến cho chúng tôi những ký ức đau khổ. Vả lại ông đổi tuần lộc là để ăn thịt, ông nghe nói thịt tuần lộc rất tươi ngon, làm sao chúng tôi có thể giao tuần lộc yêu quý vào tay loại người như vậy chứ? Người buôn ngựa ở lại trại một đêm, sáng sớm hôm sau đã đánh ngựa đi rồi. Ông không phải tự mình đi, ông đã mang Vaxia đi cùng.
Từ đó An Thảo Nhi sống cùng chúng tôi.
Đầu năm 1965, có bốn người đến chỗ chúng tôi. Trong số họ có một người dẫn đường thợ săn, một bác sĩ, hai người còn lại là cán bộ. Họ đến một là để kiểm tra sức khỏe cho chúng tôi, hai là để động viên chúng tôi định cư. Họ nói môi trường sống trên núi tồi tệ, điều kiện y tế kém, chính phủ sau nhiều lần khảo sát, cũng đã lấy ý kiến của một số thợ săn, đã thiết lập cho chúng tôi một hương tại nơi giao lưu giữa sông Beierti và hạ lưu sông Wulijiqi — gọi là Hương Jiliu, đã khởi công xây dựng điểm định cư.
Vị trí của Hương Jiliu chúng tôi đều rất quen thuộc, vùng đó rừng cây xum xuê, phong cảnh tươi đẹp, thích hợp cư trú. Nhưng có một vấn đề, đó là tuần lộc phải làm sao? Nếu tất cả tuần lộc của Ulikeng đều đi theo đến đó, chúng không thể cứ luôn luôn gặm rêu ở lưu vực sông Beierti được. Chúng đi đâu, cuối cùng chúng tôi vẫn phải đi theo đến đó, Varocha nói việc định cư lâu dài ở đó là không thể. Hai vị cán bộ kia nói, đám "bốn không giống" các người nuôi có khác gì bò ngựa heo cừu đâu? Động vật mà, chúng sẽ không kiêu kỳ như con người đâu, mùa hè chúng có thể ăn cành cây non, mùa đông ăn cỏ khô, không chết đói được đâu. Lời của họ làm mọi người vô cùng phản cảm. Runi nói, các anh tưởng tuần lộc là bò và ngựa à? Chúng mới không chịu gặm cỏ khô đâu. Tuần lộc ăn hàng trăm loại vật trên núi, chỉ cho chúng ăn cỏ và cành cây, chúng sẽ mất linh tính, sẽ chết đấy! Hashe cũng nói, các anh sao có thể đem tuần lộc so với lợn, lợn là cái thứ gì? Ở Uqiluofu tôi không phải là chưa từng thấy, nó là cái thứ bẩn thỉu đến cả phân cũng ăn! Tuần lộc của chúng tôi, mùa hè đi đường đạp lên sương sớm, ăn đồ thì có hoa và bướm bên cạnh, uống nước có thể nhìn thấy cá bơi dưới nước; mùa đông thì sao, chúng gạt tuyết ăn rêu còn có thể nhìn thấy quả đậu đỏ chôn dưới tuyết, nghe thấy tiếng chim kêu, lợn sao có thể so với nó được! Hai vị cán bộ thấy mọi người giận dữ, liền vội vàng nói, tuần lộc tốt, tuần lộc là hươu thần! Vì vậy ngay từ đầu, rất nhiều người vì tuần lộc mà có lo ngại về việc định cư.
Vị bác sĩ nam đeo ống nghe kia khi khám bệnh cho chúng tôi đã gặp rắc rối. Ông bảo đàn ông cởi ngực ra còn khá thuận lợi, bảo phụ nữ làm như vậy, ngoài Evelyn ra, đều vấp phải sự phản đối của mọi người. Jefulina nói, ngực của cô, ngoài Daci ra, cả đời này đừng hòng ai xem được. Lyusha cũng nói, để người đàn ông khác nhìn ngực mình thì quá có lỗi với Viktor. Còn tôi, tôi không tin cái đồ sắt tròn tròn lạnh lẽo kia có thể nghe ra bệnh của tôi. Trong mắt tôi, gió có thể nghe ra bệnh của tôi, nước chảy có thể nghe ra bệnh của tôi, ánh trăng cũng có thể nghe ra bệnh của tôi. Bệnh là bông hoa bí mật chôn giấu trong ngực tôi. Cả đời này, tôi chưa bao giờ vào bệnh viện khám bệnh lần nào. Tôi u uất, liền đi ra ngoài gió đứng một lát, nó sẽ thổi tan đám mây sầu trong lòng tôi; tôi phiền lòng, liền đến bên sông nghe tiếng nước chảy, chúng sẽ lập tức mang lại cho tôi tâm cảnh an tĩnh. Cả đời tôi có thể sống khỏe mạnh đến chín mươi tuổi, chứng minh tôi không chọn nhầm bác sĩ, bác sĩ của tôi chính là gió thanh nước chảy, nhật nguyệt tinh tú.
Evelyn sau khi được nghe tim phổi đã hỏi bác sĩ bằng giọng khàn đặc, tôi còn bao nhiêu ngày nữa? Bác sĩ nói, tiếng tim của bà yếu, phổi cũng có tạp âm, hồi trẻ bà có phải thích ăn thịt sống không? Evelyn gắng sức kéo rộng miệng, nhe răng nói, ông trời cho tôi hàm răng tốt như thế này, không nhai thịt sống chẳng phải đáng tiếc sao?! Bác sĩ nói bà có thể bị lao phổi, để lại cho bà một gói thuốc viên. Evelyn cầm gói thuốc đó, chống gậy, run rẩy đi tìm Nihao. Bà gặp Nihao nói với bà, sau này bà không cần phải nhảy thần xem bệnh cho người ta nữa, bà xem này, có đồ chữa bệnh rồi! Bà đưa gói thuốc đặt trên lòng bàn tay cho Nihao xem, nói, con của bà từ nay về sau sẽ bình an rồi! Lời nói của bà khiến Nihao cảm động rơi nước mắt.
Nhưng Evelyn không phải đối với ai cũng động lòng trắc ẩn, bà đối xử với Kundě vẫn lạnh lùng như trước.
Mùa lá rụng, đại đa số người dân của vài thị tộc đang du mục trên núi, đánh tuần lộc đến điểm định cư Hương Jiliu. Đây là cuộc định cư quy mô lớn thứ hai trong lịch sử sau Uqiluofu. Chính phủ ở đó không chỉ xây nhà cho chúng tôi, còn xây trường học, bệnh viện, cửa hàng lương thực, cửa hàng bách hóa và trạm thu mua vật phẩm săn bắn. Từ đó về sau chúng tôi không cần đi đến hợp tác xã cung tiêu ở Uqiluofu để đổi đồ nữa.
Tôi không đi Hương Jiliu. Lạp Cát Mễ cũng không đi, ông nói với tôi, nếu mang Mai Kan xuống núi, chẳng khác nào đưa một con hươu sao vào trong bầy sói. Mai Kan càng trổ mã xinh đẹp, nỗi lo của ông càng mãnh liệt. Lyusha rất khó xử, một mặt là Viktor vì cái chết của Andaoer mà kiên định quyết tâm đến điểm định cư; một mặt là Mã Phẩn Bao đã quen với cuộc sống cũ, cảm thấy chỉ có đi lang thang cùng tuần lộc trên núi mới là thuận tâm thuận ý, nên cô rơi vào thế lưỡng nan. Cuối cùng, cô vẫn chọn Viktor. Viktor nghiện rượu đã đến mức cần người phục vụ bất cứ lúc nào. Gia đình Runi cũng không đi, Nihao nói những người đến Hương Jiliu kia, cuối cùng sẽ lần lượt trở về. Những người lớn tuổi, như Ivan, Evelyn, Kundě và Hashe, cơ thể họ ngày càng tệ, việc đến điểm định cư là tất yếu rồi. Daci vì muốn Jefulina có thể mang thai, đã gửi gắm hy vọng vào bác sĩ bệnh viện, việc đến điểm định cư là bất đắc dĩ. Tatiana năm đó mười chín tuổi, con bé là một cô gái nhiệt tình theo đuổi cuộc sống mới, nó nói với Varocha và tôi, một cuộc sống mới, chỉ có trải nghiệm rồi mới có thể nói nó tốt hay không tốt. Varocha vì Tatiana và người của thị tộc anh cũng đến Hương Jiliu, nhưng tôi biết anh sẽ quay về.
Mấy ngày trước khi họ đi, chúng tôi đã bắt đầu phân chia tuần lộc, lúc đó chúng tôi đã có hơn một trăm con tuần lộc. Chúng tôi chia hươu đực, hươu cái và hươu con thành ba loại, phần lớn để lại, để họ dắt đi một phần nhỏ. Không phải chúng tôi keo kiệt, chúng tôi sợ tuần lộc không thích ứng được môi trường mới.
Tôi giữ An Thảo Nhi bên cạnh, vì tôi biết, một đứa trẻ đần độn, ở nơi đông người sẽ bị những đứa trẻ khác chế giễu và trêu chọc như thế nào. Tôi không muốn con bé chịu sự sỉ nhục như thế. Trên núi, sự đần độn của nó hài hòa với môi trường xung quanh, vì núi và nước về bản chất cũng là đần độn. Núi luôn ngồi ngay ngắn một chỗ, còn nước, nó luôn chảy xuôi. Những ngày Varocha và Tatiana không có ở đó, An Thảo Nhi chính là ngọn đèn của tôi. Nó rất yên tĩnh, bảo nó làm gì, nó làm cái đó, không bao giờ khóc lóc. Nó từ nhỏ đã thích tuần lộc, nếu trại có tiếng cười nói của người, nó chẳng có phản ứng gì; mà nếu nó nghe thấy tiếng lục lạc tuần lộc truyền đến, liền hưng phấn chạy ra khỏi Xilengchu, chào đón chúng. Nó để muối trong lòng bàn tay, quỳ trên đất cho chúng ăn muối, giống như tín đồ sùng đạo quỳ lạy thần linh mà mình tôn thờ. Khi tôi làm việc, nó thích đi theo xem. Nó vụng miệng, nhưng khéo tay. Nó học việc rất nhanh. Sáu tuổi đã biết vắt sữa tuần lộc, tám chín tuổi đã biết dùng cái kẹp nhỏ Charique để bắt chuột xám. Lúc làm việc nó vui vẻ như vậy, tôi chưa từng thấy đứa trẻ nào thích làm việc như nó. Varocha và những người đó đi vào mùa thu, mùa đông đến là tôi đã có dự cảm, anh sắp quay về rồi. Cho nên khi di cư, các ký hiệu trên cây đều là tôi tự tay chặt. Tôi cắm một tấm vỏ cây bạch dương lên một số ký hiệu cây, vẽ lên đó một mặt trời, một vầng trăng khuyết. Mặt trời hình tròn, mặt trăng hình khuyết, một góc của vầng trăng khuyết móc về phía mặt trời, như đang vẫy gọi mặt trời, tôi tin Varocha vừa nhìn thấy nó là hiểu tôi đang mong chờ sự trở về của anh. Quả nhiên, khi trận tuyết thứ tư rơi xuống, Varocha đã trở về. Anh đã cắt mái tóc dài, gầy đi nhiều, nhưng sắc mặt lại rất hồng hào, trông trẻ ra.
Tôi hỏi anh, sao anh lại cắt tóc dài? Varocha nói, người của thị tộc anh cơ bản đã đi Hương Jiliu hết rồi, ở đó có hương trưởng, anh cái tù trưởng này nên bị phế bỏ rồi. Tôi cười hỏi anh, ai phế bỏ anh? Varocha cúi đầu nói, là thời gian. Anh nói lúc mình cắt tóc, rất nhiều người trong thị tộc của anh đã khóc. Họ nhặt những sợi tóc rơi xuống của anh cất giữ lại, nói anh mãi mãi là tù trưởng của họ. Tôi sợ anh buồn, cố tình hỏi anh, có người phụ nữ nào nhặt tóc anh không? Varocha nói, đương nhiên có rồi. Tôi nói, thế không được, em sẽ gặp ác mộng đấy. Varocha nói, những người phụ nữ khác cầm tóc anh, đó đều là vật chết, vật sống thì vẫn luôn quấn quýt bên cạnh em mà. Lời của anh tràn đầy dịu dàng, vì vậy đêm đó chúng tôi đặc biệt quấn quýt. Khi tôi và Varocha tiễn đưa ngọn gió dịu dàng đó đi, tôi nhìn thấy An Thảo Nhi ngồi ngay ngắn cạnh bếp lò, ánh lửa làm gương mặt nó ửng hồng. Tôi hỏi nó sao không ngủ? An Thảo Nhi nói, con bị gió lớn làm tỉnh giấc. Nó hỏi tôi, A Tie có phải là thần gió không?
Ngày Varocha trở về, Runi, Lạp Cát Mễ và Mã Phẩn Bao chỉ qua chào hỏi anh một cách đơn giản rồi rời đi, họ có lẽ muốn chúng tôi tận hưởng khoảng thời gian đoàn tụ riêng tư. Nhưng sáng sớm hôm sau họ lại đến, hỏi thăm Varocha xem Hương Jiliu trông như thế nào, hỏi thăm cuộc sống của những người định cư chúng ta và tình hình của những con tuần lộc mang đi. Varocha nói, Hương Jiliu có bí thư đảng ủy hương, là người Hán, họ Lưu, người rất hiền lành, hơn bốn mươi tuổi, vợ ông ta là một người béo, hai đứa con lại rất gầy. Hương trưởng là Qigeda, từng là tù trưởng của một thị tộc khác của người Evenki chúng ta khi còn sống trên núi. Hai phó hương trưởng khác, một người là người Hán, một người là người Evenki. Varocha nói, ngày thứ hai đến điểm định cư, hương đã mở cuộc họp cho mọi người, nói rằng sau khi định cư, đoàn kết là trên hết, giữa các thị tộc đừng gây mâu thuẫn và bất đồng, bây giờ mọi người là những người sống trong một gia đình lớn. Varocha nói bí thư Lưu vừa nói xong những lời này, Viktor say mèm liền nói, đều là một gia đình lớn, thế phụ nữ có thể đổi cho nhau ngủ à? Lời của anh gần như phá hỏng cuộc họp đó, bởi mọi người chỉ mải cười, không ai nghe bí thư và hương trưởng nói nữa. Bí thư Lưu còn nói, mọi người cần chú ý bảo quản tốt súng săn của mình, bớt uống rượu, uống say không được đánh nhau, phải làm thợ săn mới văn minh lịch sự của chủ nghĩa xã hội.
Về nhà ở Hương Jiliu, Varocha nói, nhà là kiểu hai hộ một căn, tốt hơn Uqiluofu. Vùng đó cây dương nhiều, nên trước nhà sau nhà đều trồng cây dương. Trong nhà chuẩn bị sẵn chăn bông, nhưng mọi người đắp loại chăn đó thấy bí bách, nên vẫn dùng chăn da thú. Mấy ngày đầu mới đến, ai cũng không ngủ được, thường là nửa đêm lén ra khỏi nhà, đi dạo trên đường như những bóng ma đi đêm. Không chỉ người như vậy, chó săn cũng thế, chúng đã quen canh giữ Xilengchu ở trong núi rừng, những dãy nhà san sát nhau cũng làm chúng thấy xa lạ, chúng vào ban đêm cũng đi dạo cùng chủ nhân. Người lạ gặp nhau thì không nói gì, nhưng chó săn lạ gặp nhau thì không yên ổn chút nào, chúng sủa vang, có khi còn lao vào cắn xé nhau. Vì vậy trong những ngày mới định cư, Hương Jiliu cứ đến đêm khuya là gà bay chó sủa. Varocha nói, Tatiana sống cùng Evelyn và Kundě, gia đình Daci và gia đình Viktor sống trong một căn nhà. Còn Ivan, ông nhận được sự chăm sóc đặc biệt của hương, sở hữu một căn nhà riêng. Bí thư đảng ủy hương đều nghe qua câu chuyện Ivan đánh giặc, nói ông là công thần khai quốc. Đàn ông vẫn lên núi săn bắn, có khi trong ngày về, có khi vài ngày mới về. Phụ nữ vẫn coi việc quản lý tuần lộc là công việc quan trọng nhất, tuần lộc không thích quay lại Hương Jiliu, chúng vẫn thích ở nơi yên tĩnh, rộng rãi, nên phụ nữ đã khoanh một vùng cách Hương Jiliu hai ba dặm thích hợp cho tuần lộc nghỉ ngơi, họ ngày nào cũng phải mang lương khô đi kiểm điểm tuần lộc. Nếu thiếu vài con, lại phải như trước đây đi tìm kiếm. Mã Phẩn Bao nói, cán bộ lần trước đến chẳng phải nói tuần lộc đến Hương Jiliu có thể ăn cỏ ăn cành cây sao? Sao nghe có vẻ chúng vẫn theo cách sống cũ thế? Varocha nói, lúc mới đến, tuần lộc bị tập trung nhốt ở bãi sông Wulijiqi phía tây chính quyền hương, một bác sĩ thú y họ Trương mặc áo choàng vải xanh, đeo kính ở trạm thú y hương, ngày nào cũng ở trong đàn hươu, không cho tuần lộc ra ngoài, chỉ cho chúng ăn cỏ khô và khô đậu. Nhưng tuần lộc không thích ăn thứ này, ngoài việc liếm một ít muối uống một chút nước ra, chúng thà chịu đói. Nhìn tuần lộc ngày một gầy đi, người thợ săn không chịu nổi nữa, họ chửi tên bác sĩ Trương kia là ma quỷ, có người muốn xông vào đánh hắn, lãnh đạo hương vừa thấy người thợ săn tình cảm phẫn nộ, hơn nữa tình hình tuần lộc không ổn, liền thuận theo ý kiến của mọi người, thế là tuần lộc lại có được tự do.
Tôi nói với Varocha, sau khi rêu ở vùng đó ít đi, tuần lộc sẽ lại tìm đến nơi khác kiếm ăn thôi. Chẳng quá hai năm, những căn nhà kia sẽ bỏ trống thôi. Vì nhà ở đó là chết, không thể di chuyển, không giống như Xilengchu của chúng ta là sống, có thể đi theo tuần lộc.
Năm đó mùa đông, cuộc khai thác quy mô lớn Đại Hưng An Lĩnh bắt đầu, nhiều công nhân lâm nghiệp tiến vào núi, họ lập công trường ở nhiều nơi, khai thông từng con đường vận chuyển gỗ, tiếng đốn cây cũng ngày càng vang dội. Từ năm nay trở đi, số lượng chuột xám trong rừng giảm bớt, Varocha nói đây là do cây thông bị chặt phá. Chuột xám thích ăn hạt thông, hạt thông kết trên cây thông, cây thông bị chặt rồi, tương đương với việc giảm bớt lương thực của chuột xám. Người gặp nạn đói sẽ chạy nạn, chuột xám cũng vậy. Chúng chắc chắn là dựng cái đuôi to xù lên, chạy đến bờ trái sông Erguna rồi.
Hai năm sau, những người thuộc các bộ tộc định cư ở Hương Jiliu, quả nhiên vì lý do tuần lộc, lại như chim di cư quay về, từng nhóm từng nhóm trở lại núi. Xem ra cuộc sống cũ vẫn là mùa xuân.
Người Ulikeng chúng tôi, một phần quay về, một phần ở lại. Daci và Jefulina vì chuyện muốn có con mà chạy chữa khắp nơi, không chịu quay về; Ivan muốn quay về, nhưng bệnh thấp khớp của ông nặng đến mức đi lại khó khăn, tâm muốn quay về, nhưng cơ thể lại không quay về được. Lyusha vì Viktor và tháng Chín đã học tiểu học, đành phải ở lại đó. Quay về là Evelyn, Kundě và Hashe đã già lão. Tuần lộc họ mang về quản lý không tốt, trông cũng ủ rũ như họ vậy. Trong số những người quay về chỉ có một người là tràn đầy sức sống, đó chính là Tatiana. Nó sắc mặt hồng hào, trong mắt sóng sánh ánh sáng dịu dàng, có một vẻ đẹp đặc biệt. Nó mang quà cho tất cả phụ nữ trong trại. Tôi và Nihao mỗi người một chiếc khăn quàng đầu màu xanh, Belna và Mai Kan mỗi người một chiếc khăn tay hoa. Tối hôm nó quay về, đã nói với tôi và Varocha, có hai người đàn ông cầu hôn nó, nó hỏi chúng tôi nên đồng ý với ai? Người cầu hôn Tatiana, một người là giáo viên tiểu học ở Hương Jiliu, tên Gao Pinglu, người Hán, lớn hơn Tatiana sáu tuổi; một người là người Evenki chúng tôi, tên Su Changlin, bằng tuổi Tatiana, là tay súng thần nổi tiếng của thị tộc họ.
Tatiana nói, Gao Pinglu cao, hơi gầy, tính tình ôn hòa, gương mặt trắng trẻo, có văn hóa, có lương cố định, lại biết thổi sáo. Còn Su Changlin, anh ta tầm trung, không béo không gầy, rất tráng kiện, lúc cười vô cùng sảng khoái, thích ăn thịt sống, anh ta giống chúng tôi, sống bằng nghề chăn nuôi tuần lộc và săn bắn.
Ta bảo, con nên gả cho người thích ăn thịt sống kia. Varocha lại nói, con nên gả cho người biết thổi sáo kia.
Tatiana nói, vậy con nên nghe lời Eni hay nghe lời Ama? Varocha nói, hãy nghe theo trái tim mình đi. Tim bảo con đi đâu, con hãy đi đến đó.
Tatiana trở về vào mùa xuân, con bé trông thật vui vẻ, như một chú chim sổ lồng. Nó nói nó không muốn quay lại hương Jiliu nữa, ở trong xilengchu vẫn tốt hơn. Thế nên vào mùa hè, nó tuyên bố với ta và Varocha: Eni, Ama, con quyết định gả cho người thích ăn thịt sống đó vậy. Thế là chúng ta vội vàng chuẩn bị của hồi môn cho nó, nửa tháng sau, Su Changlin đón Tatiana đi.
Ngày Tatiana rời khỏi trại, Varocha thở dài nặng nề trước mặt ta. Ta hiểu, ông ấy không chỉ buồn bã vì Tatiana rời xa chúng ta, mà còn tiếc nuối cho chàng thanh niên biết thổi sáo kia.
Tatiana vừa đi, trong trại liền có khách đến, một người là hướng dẫn viên, một người là Phó hương trưởng Trần của hương Jiliu, một người là bác sĩ thú y họ Trương ở trạm thú y, người còn lại chính là thầy giáo tiểu học biết thổi sáo Gao Pinglu. Mỗi người đến đều có mục đích riêng. Phó hương trưởng Trần đến để tổng điều tra và đăng ký dân số, bác sĩ thú y họ Trương đến để kiểm tra bệnh dịch cho tuần lộc, ông ta còn nói muốn thu thập tinh dịch tuần lộc để thực hiện thí nghiệm cải thiện giống, khiến mọi người cười chê. Khi Phó hương trưởng Trần giới thiệu Gao Pinglu, nói cậu ta là tú tài, nhân dịp nghỉ hè đến đây để sưu tầm dân ca Evenki, hy vọng chúng ta hát cho cậu ta nghe nhiều hơn. Cậu ta vừa đến đã hỏi thăm về Tatiana, khi chúng ta nói cho cậu ta biết Tatiana vừa mới đi lấy chồng, cậu ta miệng thì nói tốt, nhưng trông vô cùng thất vọng.
Lạp Cát Mễ vừa nghe tin Phó hương trưởng Trần đến để tổng điều tra dân số, liền dọa Mai Kan rằng: Người bắt ngươi đến rồi, ngươi tuyệt đối không được bước chân ra khỏi xilengchu nửa bước! Nếu không ngươi sẽ mất mạng đấy! Mai Kan đồng ý. Nhưng tối hôm đó, tiếng ca múa trong trại thật sự quá mê hoặc, Mai Kan vẫn lén lút trốn ra ngoài, lẻn vào trong đám đông đang nhảy múa quanh đống lửa. Bản thân con bé đã đẹp như một đóa hoa bách hợp đẫm sương mai, cộng thêm dáng múa nhẹ nhàng uyển chuyển, những người đàn ông từ nơi khác đến đều đổ dồn ánh mắt vào cô thiếu nữ mười bảy tuổi này.
Mai Kan đột ngột xuất hiện, tựa như vầng trăng sáng nhảy ra từ đêm đen, tựa như dải cầu vồng mọc lên giữa núi rừng sau cơn mưa, tựa như chú hươu nhỏ đứng bên hồ lúc chạng vạng, vẻ đẹp của con bé thật khiến người ta kinh ngạc. Phó hương trưởng Trần dụi mắt nói: Cô bé không phải là tiên nữ đấy chứ? Bác sĩ thú y họ Trương há hốc miệng, như thể đang gặp ác mộng. Còn Gao Pinglu, lúc đầu cậu ta còn cúi đầu, mượn ánh lửa ghi chép lời ca vào cuốn sổ, Mai Kan vừa xuất hiện, cậu ta ngẩng đầu lên, bút ngừng lại, cuốn sổ trượt vào đống lửa, hóa thành ngọn lửa. Cậu ta tuy không nói gì, nhưng đôi mắt đã thay cậu ta lên tiếng, cậu ta đã khóc. Những giọt nước mắt này khiến chúng ta tin rằng, trái tim cậu ta, từ nay về sau sẽ không còn buồn bã vì Tatiana nữa, bởi vì Mai Kan giống như một áng mây, trong phút chốc đã trôi vào lòng cậu ta, khuấy động lên cả cơn giông bão.
Lạp Cát Mễ nhìn thấy Mai Kan bước ra, tức đến mức toàn thân run rẩy. Mai Kan giống như một viên ngọc quý bị người ta lấy trộm, còn ông ta thì giống như người chủ sở hữu món trang sức đang giữ chiếc hộp trống không, vẻ cô quạnh và khổ sở ấy đều hiện rõ trên gương mặt. Thế nên khi đôi chân của Mai Kan đang xoay tròn trong niềm vui sướng, thì đôi vai của Lạp Cát Mễ lại như đôi cánh của con chim bị thương, đang co giật trong đau đớn. Phó hương trưởng Trần nói với Varocha, cô gái này không phải người Evenki đúng không? Nó xinh đẹp thế này, múa cũng giỏi, sau này tôi nhất định phải tiến cử vào đoàn văn công, nếu không bị vùi lấp ở trong núi thì đáng tiếc quá! Varocha khẽ nói với Phó hương trưởng Trần, cô bé này là đứa trẻ nhặt được, Lạp Cát Mễ nuôi lớn con bé, nó là đôi mắt của ông ta, rời xa nó, Lạp Cát Mễ sẽ mù mất. Phó hương trưởng Trần rướn cổ lên, "Ồ" một tiếng, không nói thêm gì nữa.
Tối hôm đó, từ trong xilengchu của Lạp Cát Mễ truyền ra những tiếng khóc nức nở. Đầu tiên là tiếng khóc của Lạp Cát Mễ, tiếp đó là tiếng khóc của Mai Kan. Sáng hôm sau, chúng tôi phát hiện họ không thấy đâu nữa. Mọi người đều hiểu, Lạp Cát Mễ coi mấy người kia như lũ sói, nên đã mang Mai Kan đi "lánh nạn" rồi.
Sự thật đúng là như vậy, ba ngày sau khi những người kia rời đi, Lạp Cát Mễ mới đưa Mai Kan trở về. Từ đó về sau Mai Kan không thích nói chuyện nữa, con bé cũng không thích chơi cùng Belna nữa. Mỗi khi hoàng hôn buông xuống, Mai Kan lại cất tiếng hát khe khẽ. Tiếng hát ấy nghe thật ai oán, sầu muộn. Varocha nói với ta, Gao Pinglu đến đây là để sưu tầm dân ca, tiếng hát của Mai Kan nhất định là hát cho cậu ta nghe. Con bé ngày nào cũng hát cùng một bài, giai điệu đó chúng ta đã quá quen thuộc, nhưng lời bài hát nghe lại rất mơ hồ. Mãi cho đến mùa thu sau khi Belna bỏ trốn, khi Mai Kan hát lại bài hát đó, lời ca mới như một đàn nòng nọc, nổi lên mặt nước.
Belna bỏ trốn là vì Hashe lâm bệnh nguy kịch. Hashe bị một cây nấm lớn mang đi. Sau những cơn mưa thu kéo dài, các loại nấm trong rừng đều mọc ra. Có một loại nấm mọc rất đặc biệt, mũ nấm rất lớn, màu đỏ sẫm, bên trên phủ một lớp chất nhầy dày, mọi người dựa vào đặc tính này mà gọi nó là "nấm nhầy". Nấm nhầy dường như không ưa sáng, chúng thường mọc ở những vùng đất rừng râm mát và ẩm ướt. Hashe chính là giẫm phải một cây nấm như vậy, trượt chân ngã và nằm liệt tại chỗ. Ông muốn bò dậy, nhưng lại lực bất tòng tâm. Năm đó ông đã bảy mươi tuổi rồi. Khi mọi người khiêng ông về xilengchu, ông dặn Runi, nhất định đừng cứu ông nữa, ông là một bộ xương già rồi, cứu cũng vô ích. Varocha nói Hashe bị gãy xương rồi, ông ấy lo liệu đưa ông đến trạm y tế ở hương Jiliu để điều trị, Hashe nói, tôi không đi, tôi muốn vứt xương cốt mình lại trong núi, xương cốt của Mã Lợi Á đang ở trong núi mà. Lời ông nói thật chân thành và thê lương, khiến người ta đau xót. Ngày Hashe vừa ngã thì vẫn tỉnh táo, nhưng sang ngày thứ hai ông bắt đầu nói mê sảng, không uống nổi một giọt nước. Runi rưng rưng nước mắt nhìn Nihao, Nihao hiểu Runi muốn cô làm gì, cô đặt ánh nhìn lên người Belna và Maksim, ánh nhìn đó thật u sầu. Maksim còn nhỏ, thằng bé không biết gì về những chuyện đã từng xảy ra trong thị tộc này, vẫn vui vẻ chơi với con người gỗ mà Runi đẽo cho nó. Còn Belna thì sợ đến tái mặt, con bé cắn môi, run rẩy, giống như một chú hươu nhỏ bị bầy sói bao vây, trông thật cô đơn và bất lực.
Chiều hôm đó, Belna bỏ trốn. Chúng tôi cứ ngỡ con bé đi hái nấm, nó cũng giống như tuần lộc vậy, rất thích ăn nấm. Thế nhưng đến giờ cơm tối, nó vẫn không trở về. Mọi người chờ đợi một lúc, đến khi đêm tối buông xuống, những ngôi sao xuất hiện, lúc này mới thấy có chuyện chẳng lành, bèn chia nhau ra đi tìm. Mọi người tìm kiếm suốt cả đêm, nhưng không phát hiện ra tung tích con bé. Runi khóc, Nihao cũng khóc. Nihao vùi đầu vào trước ngực Runi, nói, đừng tìm nữa, nếu tôi chưa chết, nó sẽ không quay về đâu! Ngay đêm thứ hai sau khi Belna mất tích, Mai Kan lại cất tiếng hát bài hát đó. Lần này chúng tôi nghe rõ nội dung lời ca. Bài hát của Mai Kan dường như là hát cho người biết thổi sáo kia nghe, lại như đang hát cho chính mình và Belna. Ta đến bên sông giặt quần áo, cá đã trộm mất chiếc nhẫn trên tay ta, đeo nó vào hòn đá dưới đáy nước. Ta đến dưới chân núi nhặt củi, gió đã thổi rơi mái tóc ta, quấn nó vào đám cỏ xanh. Ta đến bên sông tìm chiếc nhẫn của mình, cá ở đằng xa trốn tránh ta; Ta đến dưới chân núi tìm mái tóc mình, gió cuồng thổi khiến ta run rẩy từng hồi.
Sau khi giày vò ba ngày ba đêm, Hashe cuối cùng cũng nhắm mắt xuôi tay. Runi vì muốn báo tin tang của Hashe cho Daci, cũng là để tìm kiếm Belna, đã đến hương Jiliu. Tuy nhiên ở đó hoàn toàn không có bóng dáng Belna. Khi Runi mang Daci và Jefulina trở về, trông rất đau buồn. Ông ấy gặp Maksim, liền ôm chầm lấy thằng bé vào lòng, ôm chặt cứng. Cơ thể nhỏ bé của Maksim co giật, khóc thét trong vòng tay Runi, giống như một con chuột xám nhỏ vừa nãy còn nhảy nhót vui vẻ, bỗng chốc bị tảng đá lớn lăn từ trên núi xuống đè dưới thân, đau đớn giãy giụa, rên rỉ.
Nihao run rẩy, giải cứu Maksim ra khỏi vòng tay Runi. Maksim không khóc nữa, nhưng Runi lại khóc. Sau khi chôn cất Hashe, Daci và Jefulina lại trở về hương Jiliu.
Trên người Nihao lại tỏa ra hương xạ hương, ta biết, lần này mùi hương này sẽ chấm dứt hoàn toàn tuổi thanh xuân của cô ấy. Quả nhiên, từ đó về sau, Nihao không còn sinh con nữa.
Mùa hè năm 1968, cũng chính là năm thứ hai sau khi Tatiana kết hôn, con bé đã hạ sinh cô bé Yiliana đáng yêu. Ta gặp Yiliana là ở hương Jiliu, khi đó Yiliana vẫn còn trong tã lót. Lần đầu tiên ta gặp cháu gái mình, vậy mà lại ở trong một đám tang.
Đó là đám tang của Ivan.
Ai có thể ngờ được, vào năm đó, Daci và Ivan lại gặp tai họa từ trên trời rơi xuống chứ?
Mầm họa bắt nguồn từ tấm bản đồ mà Lạp Cát Mễ mang về năm đó. Thời điểm đó quan hệ Trung - Xô đã rạn nứt, đâu đâu cũng bắt giam đặc vụ Liên Xô. Tấm bản đồ đã được lưu trữ làm tài liệu quân sự đó, lại bị phe nổi loạn của quân đội lục soát tìm ra. Bởi vì mặt sau của bản đồ có viết một câu tiếng Nga, dịch ra là: Núi có tận cùng, nước không bờ bến. Phe nổi loạn cho rằng, tấm bản đồ này rất có thể là do một điệp viên Liên Xô vẽ ra, liền truy tìm nguồn gốc của nó, rồi tra ra Ivan.
Phe nổi loạn lái xe hàng trăm dặm, đến hương Jiliu, chất vấn Ivan có phải bản đồ lấy từ chỗ người Liên Xô không? Ivan nói bản đồ là do Daci đưa cho ông ta, còn Daci lại lấy từ trong tay Lạp Cát Mễ. Thế là lại đem Daci đi hỏi cung. Vừa nghe bản đồ liên quan đến Liên Xô, Daci nói, sao có thể như vậy được! Là người Nhật giao bản đồ cho Lạp Cát Mễ. Ivan cũng nói, họ năm đó dựa vào tấm bản đồ này, đã phá hủy vài công sự do quân Quan Đông Nhật Bản xây dựng, tấm bản đồ như vậy chỉ có chính người Nhật mới vẽ ra được. Phe nổi loạn nói, vậy tại sao phía sau lại có một câu tiếng Nga? Ivan sau khi hỏi rõ ý nghĩa của câu tiếng Nga đó, nói, người Nhật Bản tên Yoshida đó, là một người có tâm lý phản chiến rất nặng nề, ông ta nhất định đã ví núi là nước Nhật tất sẽ bại trận, còn ví nước là đất nước Trung Quốc hùng mạnh, nên mới nói "Núi có tận cùng, nước không bờ bến". Còn về việc tại sao ông ta dùng tiếng Nga để viết, có lẽ chỉ có chính ông ta mới nói rõ được, nhưng ông ta đã mổ bụng tự sát bên bờ sông Erguna vào đêm trước ngày bại trận rồi. Daci nói, làm gì có nhiều đặc vụ Liên Xô đến thế? Tôi năm đó lúc huấn luyện ở Đông Đại Doanh, còn từng đến Liên Xô cơ mà, tôi giúp người Nhật chụp ảnh đường sá và cầu cống của người Liên Xô, nếu theo lời các anh nói, thì tôi cũng là đặc vụ rồi sao? Lời của Daci khiến phe nổi loạn càng thêm nghi ngờ họ, ngày hôm sau họ liền bị bắt đi.
Ba ngày sau khi họ bị bắt đi, Hương trưởng Qigeda không thương lượng với Bí thư Đảng ủy hương, đã dẫn theo hơn mười người thợ săn mang theo súng săn, ngồi xe ngựa, đi suốt một ngày một đêm, tìm đến nơi giam giữ Ivan và Daci. Qigeda nói với phe nổi loạn, hoặc là nhốt chúng tôi cùng với Ivan và Daci, hoặc là để họ quay về giữa chúng tôi!
Ivan và Daci cuối cùng cũng được đón về hương Jiliu. Tuy nhiên họ đều đã trở thành người tàn tật. Ivan thiếu mất hai ngón tay, còn Daci thì gãy một chân. Ngón tay của Ivan là do ông tự cắn đứt, lúc bị chất vấn ông thực sự đã vô cùng phẫn nộ. Còn chân của Daci là bị phe nổi loạn đánh gãy.
Sau khi Ivan trở về hương Jiliu, nôn ra máu hai ngày rồi mất. Trước khi đi ông rất tỉnh táo. Ông nói với Viktor, hãy chôn cất tôi theo kiểu thổ táng, đầu hướng về phía sông Erguna, trước mộ dựng một cây thánh giá. Ta hiểu, cây thánh giá đó, chính là hóa thân của Nadezhda. Nếu Nadezhda cũng đã đến thế giới đó, cô ấy chắc chắn sẽ rất đau lòng vì hai ngón tay bị thiếu của Ivan, cô ấy từng yêu đôi bàn tay của ông đến nhường nào.
