Trong số chúng ta, những ai đang bước vào tuổi trung niên, có không ít người nhận ra rằng mình đang hoài niệm về quá khứ ở phương diện này hay phương diện khác, chẳng hạn như việc hiện nay chẳng còn có mấy cuốn sách viết cho thiếu nhi sánh được với những tác phẩm của ba mươi năm về trước. Tôi nói là "viết cho thiếu nhi" bởi vì cái xu hướng tâm lý mới mẻ mang tính thương mại hiện nay là viết về trẻ em cứ như thể các em là những viên thuốc nhỏ hoặc được tạo ra bằng một phương pháp khoa học đặc biệt nào đó lại đang vô cùng thịnh hành. Viết cho thiếu nhi thay vì viết về các em là một việc vô cùng khó khăn, như bất kỳ ai từng thử sức đều biết rõ. Tôi tin chắc rằng điều đó chỉ có thể được thực hiện bởi một người giữ được tâm hồn trẻ thơ và sự nhạy cảm phong phú trong nhân quan của chính mình. Tác giả của “The Little Duke” và “The Dove in the Eagle’s Nest” chính là người như vậy, cũng như tác giả của “A Flatiron for a Farthing” và “The Story of a Short Life”. Và hơn hết thảy, đó chính là tác giả của “Alice in Wonderland”. Những người lớn tưởng rằng họ có thể đạt được mục đích ấy bằng cách bắt chước ngôn ngữ trẻ con và hạ mình nói chuyện với đối tượng độc giả vốn rất tinh mắt của họ. Chưa từng có sự lầm lẫn nào lớn hơn thế. Trí tưởng tượng của tác giả phải là trí tưởng tượng của một đứa trẻ nhưng đồng thời phải đạt độ chín chắn và nhất quán, sao cho nhân vật Nữ hoàng Trắng trong “Alice”, chẳng hạn, hiện lên đúng như cách một đứa trẻ nhìn nhận bà, nhưng bà vẫn giữ trọn bản sắc của mình xuyên suốt mọi cuộc phiêu lưu đầy trắc trở. Khoảnh khắc tuyệt diệu khi chú thỏ trắng vội vã kéo đôi găng tay trắng trong lúc đang tất tả lại một lần nữa hoàn toàn mang tầm nhìn của trẻ thơ, thế nhưng hình tượng chú thỏ trắng với tư cách là người dẫn đường và mở ra những cuộc phiêu lưu cho Alice lại thuộc về sự thấu hiểu sâu sắc của người trưởng thành.

Những thiên tài vốn rất hiếm hoi, và mà không hề mang tiếng là kẻ hoài cổ thái quá, người ta có thể khẳng định không chút do dự rằng cho đến khi Hugh Lofting xuất hiện, người kế thừa xứng đáng của cô Yonge, bà Ewing, bà Gatty và Lewis Carroll vẫn chưa từng lộ diện. Tôi còn nhớ niềm vui sướng khiêm nhường vào khoảng sáu tháng trước, khi tôi cầm trên tay cuốn sách “Dolittle” đầu tiên tại hiệu sách ở Hampshire thuộc Đại học Smith ở Northampton. Chỉ một bức vẽ của ông Lofting thôi cũng đủ khiến tôi thuyết phục. Bức tranh mà tôi tình cờ bắt gặp khi vừa mở cuốn sách ra là hình ảnh bầy khỉ nắm tay nhau tạo thành một chiếc cầu dây bắc qua vực thẳm. Rồi tôi lật tiếp và phát hiện ra Bumpo đang tự mình đọc truyện cổ tích. Và khi nhìn lại một lần nữa, tôi thấy bức tranh vẽ ngôi nhà của John Dolittle.

Nhưng những bức tranh thôi thì chưa đủ, dẫu cho đa số các tác giả vẽ tồi đến mức nếu có ai đó sở hữu tài năng về đường nét như ông Lofting, người ta sẽ cảm thấy rằng ắt hẳn trong văn phong của ông cũng phải có điều gì đó đặc sắc. Quả thực là có như vậy. Bạn không thể đọc đoạn văn đầu tiên của cuốn sách – được mở đầu theo đúng cung cách muôn thuở là “Ngày xửa ngày xưa” – mà lại không nhận ra rằng ông Lofting tin tưởng vào câu chuyện của chính mình nhiều y như cách ông kỳ vọng ở bạn. Đó là yếu tố cốt lõi đầu tiên của một người kể chuyện. Rồi khi đọc tiếp, bạn sẽ nhận ra ông có một đôi mắt tinh tường để nắm bắt những chi tiết đắt giá. Nào có tâm hồn tẻ tò mò nào của trẻ thơ lại có thể cưỡng lại câu văn đầy lôi cuốn xuất hiện ngay ở trang thứ hai của cuốn sách:

“Bên cạnh đám cá vàng trong cái ao ở cuối khu vườn, ông còn nuôi thỏ trong phòng đựng thức ăn, chuột bạch trong cây đàn piano, một con sóc trong tủ đựng đồ vải và một con nhím dưới hầm rượu.”

Và rồi khi đọc sâu hơn một chút, bạn sẽ nhận ra vị Bác sĩ không chỉ đơn thuần là một cái cọc để người ta treo lên đó những chuyến phiêu lưu kỳ thú và đa dạng, mà bản thân ông là một con người có cá tính độc đáo và sinh động. Ông là một người vô cùng tử tế và hào phóng, và bất cứ ai từng viết truyện đều hiểu rằng việc khắc họa những nhân vật tử tế, hào phóng trở nên thú vị lại khó hơn rất nhiều so với những kẻ bất lương và keo kiệt. Thế nhưng Dolittle vẫn vô cùng lôi cuốn. Không chỉ bởi vẻ kỳ quặc đáng yêu mà còn vì ông là một người khôn ngoan và hiểu rõ những việc mình đang làm. Độc giả, dù ở độ tuổi nào, khi gặp ông cũng sẽ nhanh chóng có cảm giác rằng nếu bản thân gặp rắc rối – không nhất thiết phải là bệnh tật – họ sẽ tìm đến Dolittle để xin lời khuyên. Dolittle dường như vươn bàn tay mình ra từ trang sách để nắm lấy tay người đọc, và tôi có thể hình dung ra cảnh ông bước đi qua các thời đại như một thứ Tiêu Tông hiện đại với hàng ngàn đứa trẻ theo sau gót. Không chỉ đáng yêu, sống động và vô cùng chân thực, nhà sáng tạo ra ông còn khéo léo thổi hồn vào tất cả mọi nhân vật khác trong tác phẩm với cùng một thứ sức sống ấy.

Giờ đây, việc thổi sự sống vào các loài động vật, khiến chúng biết nói năng và cư xử như con người, là một công việc cực kỳ khó khăn. Lewis Carroll đã hoàn toàn chinh phục được những thử thách đó, nhưng tôi không chắc liệu có ai sau ông cho đến tận Hugh Lofting thực sự làm chủ được ngón nghề này hay không; ngay cả trong một kiệt tác như “The Wind in the Willows”, chúng ta vẫn chưa hoàn toàn bị thuyết phục. Những người bạn của John Dolittle lại rất đáng tin bởi vì người tạo ra họ chưa bao giờ ép họ phải từ bỏ bản ngã vốn có của mình. Lấy Polynesia làm ví dụ, cô ấy tự nhiên từ đầu đến cuối. Cô thực sự quan tâm đến vị Bác sĩ, nhưng sự quan tâm ấy mang đúng bản năng của một loài chim, luôn có sẵn một chốn để trở về khi công việc với những người bạn đã xong xuôi. Và khi ông Lofting sáng tạo ra những loài động vật kỳ ảo, ông ban cho chúng một khả năng tồn tại đầy thuyết phục đến kinh ngạc. Sẽ là bất khả thi đối với bất kỳ ai đã đọc cuốn sách này mà lại không tin vào sự tồn tại của sinh vật pushmi-pullyu – một sinh vật vốn dĩ đã đủ sức thuyết phục ngay cả khi không có hình minh họa nào, thế nhưng bức tranh ở trang 153 đã định đoạt tính chân thực của nó một cách vĩnh viễn.

Thực chất, cuốn sách này là một tác phẩm thiên tài và, như thường lệ đối với các tác phẩm thiên tài, thật khó để phân tích rạch ròi những yếu tố nào đã góp phần tạo nên nó. Nơi đây có thơ ca, có sự mộng ảo và khiếu hài hước, có một chút đượm buồn nhưng trên hết là vô số những sáng tạo mà bất cứ ai cũng phải tin vào sự tồn tại của chúng, dù đó là một đứa trẻ lên bốn, một cụ già chín mươi hay một vị chủ ngân hàng thành đạt tuổi bốn lăm. Tôi không biết ông Lofting đã làm điều đó bằng cách nào; và tôi đoán chính bản thân ông cũng chẳng hay biết. Nó nằm ở đó – tác phẩm kinh điển thực sự đầu tiên dành cho thiếu nhi kể từ sau “Alice”.

Hugh Walpole.