Tại đám tang của Ivan, đột nhiên xuất hiện hai cô gái xinh đẹp mặc y phục trắng muốt. Người dân ở Ulikeng đều không quen biết họ. Họ chỉ nói mình là con gái nuôi mà Ivan đã nhận, biết tin ông qua đời nên đặc biệt tới đưa tiễn. Lúc đó, Evelyn đã yếu đến mức ngay cả gậy chống cũng không cầm nổi, mỗi bước đi đều cần người dìu, nhưng bà vẫn kiên quyết muốn đến Ulikeng để tiễn đưa Ivan. Chúng tôi để bà cưỡi tuần lộc tới. Tuy bà đã già, nhưng trực giác vẫn vô cùng nhạy bén. Bà nói với tôi, hai cô gái kia nhất định là cặp hồ ly trắng mà Ivan từng tha mạng trong núi khi còn trẻ, chúng biết ơn Ivan, biết rằng con ruột của ông không thể đến chịu tang, nên đã hóa thành con gái nuôi để đền đáp ơn không giết của ông. Lời Evelyn khiến tôi nửa tin nửa ngờ. Nhưng sự thật là, sau khi an táng Ivan xong, hai cô gái đó quả nhiên biến mất khỏi nghĩa trang một cách kỳ lạ. Không ai thấy họ biến mất như thế nào, cũng như không ai biết họ đã tới đây ra sao.

Ngay tại đám tang của Ivan, tôi đã nhìn thấy Yiliana trong vòng tay Tatiana. Khoảnh khắc đầu tiên nhìn thấy con bé, nó đang mút lấy khuôn mặt nhỏ nhắn phấn nộn mà ngủ ngon lành, còn khi tôi bế nó qua, nó vậy mà lại mở mắt ra, nhoẻn miệng cười với tôi. Đôi mắt con bé sáng đến vậy, tôi biết, những đứa trẻ có đôi mắt sáng lấp lánh sẽ có vận mệnh tốt lành.

Daci và Jefulina theo chúng tôi quay trở lại núi. Ở Ulikeng họ không có được đứa con nào, ngược lại còn mất đi một cái chân. Khi Lạp Cát Mễ nhìn thấy Daci chống nạng xuất hiện ở khu trại, ông đã ôm lấy Daci mà khóc.

Trưởng thôn Qigeda vì chuyện của Ivan mà bị cách chức, ông lại quay trở về núi. Không lâu sau đó, Bí thư Lưu dẫn theo một người mặc áo Trung Sơn đến núi tìm Varocha, người đó nói, thợ săn có ý định tiến cử Varocha làm trưởng thôn mới của Ulikeng, ông ta hỏi ý kiến Varocha thế nào? Varocha chỉ vào tôi rồi nói với người tới một cách ôn hòa: Đừng nhìn tôi đã cắt tóc dài mà lầm, tôi vẫn là tù trưởng của cô ấy đấy. Cô ấy không xuống núi, thì cái người tù trưởng này như tôi cũng phải ở lại cùng cô ấy thôi.

Năm đó, Qigeda qua đời. Ông ngã xuống bẫy thú mà chết. Người trong thị tộc vẫn coi ông là vị tù trưởng đáng kính, tổ chức một đám tang long trọng cho ông.

Tôi đã kể quá nhiều, quá nhiều câu chuyện về cái chết, đây là chuyện không còn cách nào khác. Bởi vì ai rồi cũng sẽ chết. Con người đều sinh ra từ cùng một nơi, nhưng khi chết đi lại có những con đường riêng.

Năm thứ hai sau khi Ivan qua đời, tức mùa hè năm 1969, Kundě và Evelyn lần lượt ra đi. Cái chết của họ là chuyện trong tình lý, bởi họ đều là những người già đã hơn bảy mươi tuổi. Những người già ở tuổi này giống như ánh chiều tà sắp chìm xuống núi, bạn muốn kéo cũng chẳng kéo lại được. Nhưng cái chết của Kundě và Evelyn lại vô cùng đặc biệt. Các bạn có thể tưởng tượng ra không? Kundě, người không sợ sói dữ, cũng chẳng sợ gấu đen sức mạnh vô biên, vậy mà lại bị một con nhện đen dọa chết.

Năm đó An Thảo Nhi chín tuổi, nó không phải là đứa trẻ nghịch ngợm. Nhưng ngày hôm đó, nó bắt được một con nhện đen to bằng hạt táo trong rừng, thấy lạ nên hái một cọng cỏ xanh, chẻ ra làm dây, trói nó lại, rồi cầm đi chơi khắp nơi. Lúc đó Kundě đang nheo mắt ngồi phơi nắng trước cửa xilengchu nhà mình, khi An Thảo Nhi đi ngang qua bên cạnh, ông mở mắt ra, hỏi An Thảo Nhi: Hình như tay cháu cầm cái gì đó, là gì vậy? An Thảo Nhi không nói cho ông biết đó là gì, mà tiến sát đến trước mặt ông, đưa con nhện lên trước mắt ông, muốn ông nhìn cho rõ. Con nhện đen bị trói thân mình, nhưng những cái chân của nó vẫn nhảy múa tự do, Kundě hét lên một tiếng: "Ôi trời ơi —", hít một hơi lạnh, cổ ngoẹo sang một bên rồi chết.

Evelyn lúc đó đang ngồi uống trà sữa tuần lộc bên bếp lửa trong xilengchu, khi tôi và Nihao kể cho bà nghe rằng Kundě bị một con nhện lớn dọa chết, Evelyn bỗng "phì —" một tiếng bật cười, bà đã lâu lắm rồi không cười, bà nói: Ông già Kundě này, cuối cùng vẫn chết vì nhát gan nhỉ? Năm đó nếu ông ấy dũng cảm một chút, cưới cô gái Mông Cổ mình yêu, không cưới tôi, thì cả tôi và ông ấy đều sẽ sống hạnh phúc. Được lắm, được lắm, ông ấy vì sự nhát gan của mình mà mất mạng, thật là công bằng!

Kundě khi còn sống đã sớm dặn dò, ông muốn được chôn cất trong nghĩa trang của thị tộc mình. Vì vậy ngay khi ông vừa tắt thở, Runi đã sai người đến thị tộc của họ báo tang, khi họ đến, họ mang theo cả cỗ xe ngựa đón linh. Xe ngựa dừng ở đường vận chuyển gỗ, từ đó đến khu trại của chúng tôi còn ba bốn dặm đường. Runi và Varocha cùng những người khác dùng cọc gỗ thông dựng thành cáng, chuẩn bị khiêng Kundě ra đường vận chuyển. Tôi còn nhớ khi thi hài Kundě được phủ vải trắng sắp được di chuyển, Evelyn dưới sự dìu dắt của Nihao, đã đi tiễn Kundě. Lời cuối cùng bà nói với ông là: Đừng nhìn ông từng quất bao nhiêu roi lên người tôi, ông vẫn là một kẻ nhát gan! Kẻ nhát gan đi đi!

Sau khi Kundě đi xa, Evelyn dường như tỉnh táo hơn một chút. Bà lại có thể chống gậy đi tập tễnh. Trước đây bà thích ăn thịt nhất, nhưng trong những ngày cuối đời, bà cũng giống như Viktor, không ngó ngàng hay đụng đũa vào thịt. Mỗi ngày ngoài uống một chút sữa tuần lộc, bà chỉ bảo An Thảo Nhi nhặt cho bà những cánh hoa tàn trong rừng, coi chúng như cơm ăn. Bà nói mình sống không lâu nữa, bà muốn dọn dẹp sạch sẽ đường ruột của mình trước khi đi.

Lúc đó Maksim năm tuổi bị lở loét ở cổ, nó đau đến mức khóc suốt ngày đêm. Chiều hôm đó mọi người ngồi quanh đống lửa ăn cá nấu trong nồi treo, Evelyn tới. Bà chỉ vào Maksim đang rúc trong lòng Nihao khóc mà hỏi: Sao nó lại khóc? Nihao kể với bà, cổ Maksim bị lở loét, nó đau nên mới khóc. Evelyn bĩu môi nói: Sao không nói sớm, giờ tôi là góa phụ rồi, bệnh này chẳng phải tôi chỉ cần thổi vài hơi là chữa được sao?

Trong thị tộc chúng tôi, lưu truyền một cách nói thế này, rằng nếu trẻ nhỏ bị lở loét chỗ nào, góa phụ dùng ngón trỏ vẽ ba vòng lên chỗ lở, thổi ba hơi, cứ làm thế chín lần, vết loét sẽ lành lại.

Nihao liền bế Maksim đến trước mặt Evelyn. Evelyn run rẩy đưa ngón trỏ vốn đã như cành cây khô héo ra, vẽ vòng trên cổ Maksim, rồi dùng hết sức bình sinh, thổi hơi vào chỗ lở loét. Mỗi lần thổi, bà đều phải cúi đầu, thở dốc đầy nặng nề một lúc. Khi bà run rẩy thổi hơi cuối cùng, cơ thể nhẹ bẫng đổ gục bên đống lửa. Ánh lửa chập chờn, phản chiếu trên khuôn mặt bà, như thể bà vẫn muốn mở miệng nói gì đó. Sau khi chôn cất Evelyn xong, vết lở loét trên cổ Maksim quả nhiên đã khỏi.

Cũng chính trong năm này, một người đàn ông cưỡi ngựa đột nhiên tới khu trại của chúng tôi, anh ta mang theo rượu và kẹo cho chúng tôi. Nếu không phải chính anh ta nói, chúng tôi căn bản không nhận ra anh ta chính là cậu thiếu niên từng trộm tuần lộc của chúng tôi, khiến Nihao mất đi đứa con chưa kịp chào đời năm xưa. Anh ta đã là một người đàn ông trưởng thành. Anh ta nói với Nihao rằng, mạng của anh ta là Nihao cho, anh ta muốn báo đáp. Nihao nói: Con gái tôi bỏ trốn rồi, nó tên là Belna, nếu ngày nào đó cậu tìm được con bé, chỉ cần bảo nó đến dự đám tang của tôi là được.

Người đàn ông đó nói: Chỉ cần Belna còn sống, tôi nhất định sẽ tìm được cô ấy.

Trong vài năm tiếp theo, khoảng thời gian chúng tôi trải qua tương đối bình lặng. An Thảo Nhi đã là một cậu bé lớn, nó có thể theo Runi đi săn rồi. Maksim cũng đã cao lớn hơn, nó đặc biệt thích chơi với nai con, nó thích cúi người xuống, làm tư thế của nai, bảo là muốn đọ sức với nai con, xem cái đầu không sừng này của nó có húc lại được cái đầu có sừng hay không. Sự nghịch ngợm của Maksim mang lại cho chúng tôi rất nhiều niềm vui. Varocha và tôi cũng ngày một già đi. Mặc dù chúng tôi vẫn ngủ cùng nhau, nhưng không còn sự đam mê tạo ra tiếng gió nữa. Xem ra thần gió thực sự ở trên trời. Mấy năm đó tôi vẽ hai bức tranh đá, đều liên quan đến thần gió. Vị thần gió tôi vẽ không có ngũ quan, có thể nói đó là đàn ông, cũng có thể nói đó là đàn bà. Tôi vẽ mái tóc thần gió đặc biệt dài, dài tựa như dải Ngân Hà.

Trong những năm đó, giáo viên Gao Pinglu của Ulikeng trong kỳ nghỉ đông hè, cứ năm lần bảy lượt lấy lý do sưu tầm dân ca, đến tìm Mai Kan để cầu hôn. Lạp Cát Mễ cứ nghe thấy Mai Kan sắp kết hôn là lại bật khóc nức nở. Bất kể ai đến khu trại chúng tôi làm mối cho Mai Kan, Lạp Cát Mễ đều lắc đầu. Ông luôn nói Mai Kan vẫn còn là một đứa trẻ, dù cho cô đã là một cô gái ngoài hai mươi tuổi.

Năm 1972, một viên đạn nở ra đóa hoa yêu nghiệt trong dòng chảy thời gian của năm đó, nó cuốn trôi Daci và Jefulina.

Daci kể từ sau khi bị gãy một chân trở về, lúc nào cũng buồn bã không vui. Anh không thể đi săn như trước nữa. Anh luôn nói mình là kẻ bỏ đi, chỉ có thể ở lại trại làm những việc trong khả năng. Mỗi khi Runi, Mã Phẩn Bao và Varocha đi săn trở về, chia thịt thú cho anh, Daci đều lộ vẻ sầu muộn. Anh thường vô cớ mắng nhiếc Jefulina, Jefulina biết nỗi khổ trong lòng Daci, bất kể Daci làm nhục cô thế nào, cô đều nhẫn nhịn.

Mùa thu năm này, vận may săn bắn của chúng tôi đặc biệt tốt. Con mồi nhiều, công việc cũng nặng nề hơn. Thông thường, sau khi đàn ông vận chuyển con mồi về trại, việc lột da, xẻ thịt cũng như thuộc da đều do phụ nữ hoàn thành. Khi phụ nữ làm việc, đàn ông thích vừa hút thuốc vừa uống trà, vừa quan sát, kể về kinh nghiệm săn bắn của mình. Daci vì cái chân nên chỉ có thể cùng làm việc với phụ nữ. Chúng tôi lột da thú, anh ấy cũng đi lột; chúng tôi xẻ thịt, anh ấy cũng đi xẻ; còn công việc thuộc da, cơ bản đều do một mình anh ấy thầu hết. Daci đã tự sát ngay cái ngày lột da nai rừng đó. Khi đàn ông kể lại quá trình săn con nai rừng kia một cách đầy hứng thú, thì Daci lại ngồi trên đất lột da. Họ kể càng hăng say, vẻ mặt Daci lại càng thê lương. Sau khi Daci lột xong da nai, xẻ xong thịt rồi rời đi, tôi và Nihao bắt đầu nấu thịt. Đợi thịt nai chín tới, chúng tôi đi gọi Daci qua ăn thịt thì đột nhiên nghe thấy một tiếng súng giòn giã vang lên gần trại, không ai ngờ rằng, Daci đã dùng súng săn để biến mình thành con mồi cuối cùng của chính mình. Anh thực sự là một thợ săn xuất sắc, một phát súng đoạt mạng.

Jefulina đáng thương, khi nhìn thấy cái đầu đẫm máu của Daci, cô quỳ sụp xuống, coi nó như một quả ngọt bị gió bão thổi rụng, tràn đầy thương xót ôm vào lòng mà hôn. Vết máu trên mặt Daci được cô dùng lưỡi liếm sạch từng chút một cách dịu dàng. Sau khi cô liếm sạch vết máu trên mặt anh, nhân lúc chúng tôi đang liệm xác và thay quần áo cho Daci, cô lẻn vào rừng, hái nấm độc ăn, tuẫn tình theo Daci.

Chúng tôi chôn cất họ cùng nhau. Lá thu bay múa trong gió, Lạp Cát Mễ dùng tiếng đàn tiễn biệt người bạn tốt của mình. Ông thổi một khúc nhạc khiến người ta đứt từng khúc ruột, đó là lần cuối cùng tôi nghe Lạp Cát Mễ thổi đàn Mukulian. Thổi xong, ông cắm đàn Mukulian trước mộ Daci và Jefulina. Mukulian trở thành bia mộ của họ.

Người Ulikeng chúng tôi ngày càng ít đi. Chúng tôi bị bóng tối của cái chết bao phủ sâu sắc. Nếu không phải vì có An Thảo Nhi, cuộc sống của chúng tôi sẽ càng bức bối hơn. Vào lúc đó, sự ngây ngô của An Thảo Nhi giống như vài tia nắng rực rỡ xuyên qua mây mù, mang đến cho chúng tôi ánh sáng và hơi ấm.

Sau khi chôn cất Daci và Jefulina, có một ngày trời mưa, An Thảo Nhi phấn khởi nói với tôi và Varocha rằng, cái đàn Mukulian cắm trên mộ lần này được cứu rồi! Tôi hỏi nó câu này có ý gì? An Thảo Nhi nói, Mukulian sau khi được cắm trên mộ, trời cứ nắng hạn, nó lo Mukulian sẽ bị hạn chết. Mưa tới rồi, chúng được thấm nhuần sẽ sinh trưởng thôi. Tôi hỏi nó Mukulian sẽ mọc thành cái gì? An Thảo Nhi nói, nó gọi ra âm thanh hay như thế, ít nhất cũng phải mọc ra một đàn chim nhỏ chứ! Những lời như vậy sao không khiến chúng tôi bật cười từ tận đáy lòng cho được!

Thế nhưng niềm vui chẳng kéo dài được bao lâu, đến năm 1974, Varocha mãi mãi rời xa tôi. Vở bi kịch này, lại mở màn bằng hình thức hài kịch.

Mùa hè năm đó, đội chiếu bóng tới núi úy lạo công nhân lâm nghiệp. Họ đi đến các phân đoạn và lâm trường, thay phiên nhau chiếu phim. Chúng tôi chưa từng được xem phim bao giờ, Varocha nghe tin này liền bàn bạc với Runi, liên lạc với người của hai Ulikeng gần chúng tôi, mang theo rượu và thịt, cùng nhau đi mời đội chiếu bóng. Công nhân lâm nghiệp rất thân thiện với chúng tôi, khi nghe tin chúng tôi chưa từng xem phim, họ liền đồng ý. Đội chiếu bóng gồm hai người, người chiếu bóng và trợ lý của anh ta. Trợ lý mấy ngày đó bị đau bụng nên công nhân chỉ phái người chiếu bóng đến cho chúng tôi. Chúng tôi dùng tuần lộc chở máy chiếu, máy phát điện và hai thùng thiết bị lớn. Công nhân lâm nghiệp nói với Varocha, người chiếu bóng là một trí thức bị đưa xuống cải tạo, anh ta vốn là phó giáo sư khoa lịch sử của một trường đại học, là đối tượng bị giám sát. Họ dặn dò chúng tôi sau khi chiếu phim xong nhất định phải đưa anh ta trở về an toàn, tuyệt đối không được xảy ra sơ suất.

Chúng tôi đã rất nhiều năm chưa có cuộc tụ họp vui vẻ đến thế. Người của hai Ulikeng lân cận đều tụ tập về chỗ chúng tôi, tổng cộng có hơn bốn mươi người. Khi họ tới mang theo thịt thú tươi mới săn được và rượu. Chúng tôi đốt lửa trại trong khu trại, ăn thịt uống rượu, ca hát nhảy múa. Người chiếu bóng trông chừng bốn mươi tuổi, mặt anh ta rất trắng trẻo, không thích cười, ít nói. Mọi người liên tục mời rượu anh ta, ban đầu anh ta từ chối, sau đó cẩn thận nhấp một chút, rồi lại thoải mái nhấp từng ngụm nhỏ, cuối cùng là uống cạn từng bát lớn. Khi mới đến giữa chúng tôi anh ta như một khúc củi ướt, chẳng có chút sức sống nào, nhưng sự nhiệt tình và vui vẻ của chúng tôi rất nhanh đã xua tan khí u uất trên người anh ta, anh ta bị chúng tôi thắp sáng, hóa thành một đốm lửa vui vẻ.

Trời vừa sập tối, người chiếu bóng bảo chúng tôi treo tấm màn trắng lên cây, khởi động máy phát điện ầm ầm, dựng máy chiếu lên, bắt đầu chiếu phim. Khi một luồng ánh sáng bạc trắng quét lên màn ảnh, chúng tôi ngồi bệt dưới đất không khỏi thốt lên kinh ngạc, những con chó săn nằm phục sau màn ảnh cũng phát ra tiếng kêu hoảng sợ. Trên màn vải kỳ diệu xuất hiện hình ảnh nhà cửa, cây cối và con người, hơn nữa còn có màu sắc. Người trên đó không chỉ có thể đi lại tùy ý, còn biết nói chuyện và ca hát, thực sự khiến người ta thấy khó tin. Bộ phim đó kể câu chuyện gì tôi đã quên mất rồi, bởi vì người trong đó cứ nói nói là lại làm dáng, ê a hát một hồi lâu. Lời hát chúng tôi không nghe hiểu, nên cả bộ phim xem trong tình trạng mù mờ. Nhưng chúng tôi vẫn vì thế mà hưng phấn, vì dẫu sao cũng nhìn thấy phong cảnh vô tận từ trên một tấm màn nhỏ bé. Người chiếu bóng nói với chúng tôi, phim bây giờ không hay bằng hồi trước, chỉ có vài bộ, còn đều là lấy hát kịch làm chủ đạo. Anh ta nói phim hồi trước tuy là đen trắng, nhưng có tình người, đáng xem. Mã Phẩn Bao tức giận nói: Có phim hay, tại sao lại chiếu phim dở cho chúng tôi? Anh không phải đang bắt nạt mắt của chúng tôi sao? Người chiếu bóng vội vàng giải thích nói, những bộ hay hồi trước đó đều bị coi là "cỏ độc", phong tỏa lại, không cho chiếu nữa. Mã Phẩn Bao nói: Anh đây là lừa người, đồ tốt sao lại bị cất giấu đi? Vả lại, phim cũng không ăn được, sao lại bị coi là cỏ độc, đây rõ ràng là nói hươu nói vượn! Mã Phẩn Bao kích động, muốn đánh người chiếu bóng. Varocha vội tiến lên an ủi, Mã Phẩn Bao nói chỉ khi người chiếu bóng uống cạn một bát rượu, anh mới tha cho anh ta. Người chiếu bóng đành phải uống cạn bát rượu được đưa tới. Phim chiếu xong, nhưng niềm vui vẫn tiếp tục. Chúng tôi vây quanh đống lửa, bắt đầu vòng ca hát nhảy múa mới. Mọi người thừa lúc rượu hứng, bảo người chiếu bóng cũng hát cho chúng tôi một bài. Lúc đó anh ta đã bị bát rượu Mã Phẩn Bao đưa cho làm cho say mèm, anh ta lắc lư chao đảo, líu lưỡi nói mình không biết hát, hỏi có thể ngâm một bài từ thay thế không? Mọi người nói được. Người chiếu bóng chỉ ngâm một câu: Đại giang đông khứ, lãng đào tận, thiên cổ phong lưu nhân vật! rồi ngã lăn ra đất, say đến không còn biết gì nữa. Câu từ anh ta ngâm và sự ngã lăn bất ngờ của anh ta khiến người ta nảy sinh liên tưởng kỳ diệu, khiến mọi người bật cười. Chúng tôi bắt đầu thích người chiếu bóng này, vì chỉ người thành thực mới bị rượu làm cho gục ngã.

Cuộc vui đến tận khi trăng xế, người của hai Ulikeng gần đó lần lượt rời đi, họ sở dĩ vội vã đi đêm trở về hoàn toàn là vì tuần lộc. Nếu tuần lộc sáng về không thấy chủ nhân, nhất định sẽ hoảng sợ.

Sáng hôm sau, tôi dậy thì thấy An Thảo Nhi đã bận rộn làm bữa sáng rồi, nó đang nấu trà sữa. Bình thường chúng tôi chỉ nấu một ấm, nhưng hôm đó nó nấu sôi một ấm, đổ vào thùng vỏ bạch dương cất đi, đậy nắp lại, rồi lại nấu một ấm. Tôi tưởng nó muốn uống nhiều nên cũng không hỏi. Nhưng khi nó nấu ấm thứ ba, tôi cảm thấy có chút không ổn, liền nói với nó: Những người xem phim tối qua đã về rồi, chúng ta giờ chỉ hơn thêm một người chiếu bóng, uống thế nào cũng không hết ba ấm đâu! Ai ngờ An Thảo Nhi rất nghiêm túc nói với tôi: Họ đi rồi, nhưng tối qua trên phim còn tới rất nhiều người nữa cơ, cháu thấy nam nam nữ nữ, già trẻ lớn bé cũng một đám lớn! Cháu vừa mới đi tìm họ, cũng không thấy, không biết tối qua họ ngủ ở đâu? Đợi lát nữa họ quay về, chẳng phải cũng phải uống trà sữa sao? Lời của An Thảo Nhi khiến tôi bật cười, nó hơi mất tự nhiên trong tiếng cười của tôi, lẩm bẩm nói: Người trên phim đều đi rồi ạ? Họ hát nửa đêm, không ăn cơm mà đi, sao có sức được nhỉ? Tôi quay lại xilengchu, kể lại những lời An Thảo Nhi nói cho Varocha, anh ấy cũng bật cười. Nhưng cười xong chúng tôi đều im lặng, vì nỗi chua xót vẫn trào dâng trong lòng.

Người chiếu bóng vì uống nhiều rượu, ngủ đến tận hơn chín giờ mới dậy. Anh ta nói đầu nặng, háo nước, chân mềm nhũn, Varocha nói không sao đâu, uống trà sữa tuần lộc xong tự nhiên sẽ đỡ hơn thôi. An Thảo Nhi xách ấm, rót cho anh ta một bát trà sữa, anh ta uống xong, quả nhiên nói đầu không còn khó chịu như thế nữa, chân cũng có sức rồi, Varocha liền bảo An Thảo Nhi rót thêm cho anh ta một bát nữa. Người chiếu bóng hỏi Varocha: Tối qua tôi nhìn thấy một cô gái như tiên nữ, cô ấy hình như không phải người Evenki, cô ấy là ai? Varocha biết anh ta đang nghe ngóng Mai Kan, mà Lạp Cát Mễ kỵ nhất là tất cả những người đàn ông quan tâm đến Mai Kan. Liền nói với anh ta: Anh uống say rồi, có lẽ nhìn hoa mắt đấy.

Người chiếu bóng uống đủ ba bát trà sữa, uống đến mặt có sắc hồng như ráng chiều, lại ăn một miếng bánh mì gletba, lúc này mới thôi. Varocha nói đùa với anh ta rằng, sau này có quay lại trại người Evenki, nhất định phải mang thuốc giải rượu theo. Người chiếu bóng nói: Tôi thực sự ghen tị với cuộc sống của các vị, hài hòa như vậy, cứ như thế ngoại đào nguyên. Varocha thở dài một hơi, nói: Trên đời này làm gì có thế ngoại đào nguyên chứ.

Khoảng mười giờ đi, chúng tôi đóng thiết bị chiếu bóng vào thùng, đặt lên lưng tuần lộc, tiễn người chiếu bóng về lâm trường. Đáng lẽ hôm đó nên là Runi và Varocha cùng đi tiễn người chiếu bóng, nhưng khi Runi sắp đi, Maksim đột nhiên đau bụng, Mã Phẩn Bao liền xung phong đi cùng. Mã Phẩn Bao tối hôm trước uống nhiều rượu, mặt vẫn còn đỏ, miệng phả ra mùi rượu. Người chiếu bóng sợ Mã Phẩn Bao, hơi tránh né anh ta, Mã Phẩn Bao nhìn ra, anh chủ động vỗ vai người chiếu bóng nói: Anh em, lần sau quay lại chiếu phim, mang những thứ "cỏ độc" anh nói kia tới nhé! Người chiếu bóng gật đầu, nói: Nhất định nhất định! Sớm muộn gì có một ngày, cỏ độc sẽ biến thành cỏ thơm!

Rời khỏi khu trại là năm con tuần lộc và ba người. Ba người họ mỗi người cưỡi một con tuần lộc, hai con còn lại chở thiết bị chiếu bóng. Nếu tôi biết đó là lần vĩnh biệt giữa tôi và Varocha, tôi chắc chắn sẽ ôm chặt lấy anh ấy, dịu dàng hôn anh. Nhưng tôi chẳng có dự cảm gì cả. Varocha có lẽ đã có dự cảm, khi tôi đứng ở trại nhìn anh cưỡi tuần lộc, anh sắp rời đi, đột nhiên nói đùa với tôi một câu: Nếu anh biến thành người trong phim quay về, em đừng để anh đói nhé!

Anh ấy thực sự biến mình thành người trong phim, tối hôm đó anh đã nằm lại mà quay về trại. Họ gặp gấu trên đường, Varocha vì bảo vệ người chiếu bóng và Mã Phẩn Bao, đã vĩnh biệt núi non sông ngòi của thế giới này, vĩnh biệt tôi.

Cuộc gặp gỡ giữa tôi và Lajida bắt đầu từ cuộc rượt đuổi của gấu đen, nó mang hạnh phúc đến bên cạnh tôi; mà sự vĩnh biệt giữa tôi và Varocha cũng là vì gấu đen, xem ra nó là nguồn cội hạnh phúc của tôi, cũng là điểm cuối hạnh phúc của tôi. Thông thường, tai họa do gấu gây ra xảy ra nhiều vào mùa xuân. Lúc này gấu đen không ăn không uống ngủ đông một mùa đông, vừa bò ra khỏi hốc cây, chúng cơ thể đói khát, mà lúc này quả dại chưa mọc, chúng liền đi săn bắt động vật khắp nơi. Vì vậy gấu đen làm hại người, đa phần xảy ra vào mùa này. Đến mùa hè, thứ chúng có thể ăn nhiều rồi, ví dụ như các loại côn trùng và quả dại v.v., nên lúc này chúng khá yên tĩnh. Nếu bạn không chọc giận chúng, chúng rất ít khi chủ động tấn công. Nhưng nếu bạn chọc giận nó, nó sẽ đẩy người vào chỗ chết. Khi gấu đen "đóng kho", thường chọn hai phương thức: mở "kho trời" hoặc "kho đất". Chúng chọn một thân cây rỗng làm "kho" của chúng, cũng chính là nơi ẩn thân. Nếu lỗ cây hướng lên trời, gọi là "kho trời", nếu lỗ cây ở phần giữa hoặc phần đáy thân cây, thì gọi là "kho đất". Đến mùa hè, kho trời kho đất đều trống không, đôi khi sóc xám sẽ bò ra bò vào trong đó chơi đùa. Mã Phẩn Bao kể với tôi, bi kịch chính là do một cái kho đất như vậy gây ra.

Họ rời khỏi khu trại, đi được khoảng ba tiếng sau thì dừng lại nghỉ ngơi. Mã Phẩn Bao và người chiếu bóng ngồi một bên bìa rừng vừa trò chuyện vừa hút thuốc, Varocha thì đi vệ sinh.

Họ vừa mới ngồi xuống không lâu, đang nói chuyện thì Mã Phẩn Bao đột nhiên phát hiện cửa lỗ của một cái kho đất trên thân cây rỗng phía trước có một con sóc xám thò đầu ra, anh giơ súng, nhắm vào nó bắn một phát. Thế nhưng thứ trúng đạn không phải là sóc xám, mà lại là một con gấu con! Sóc xám thoát thân. Xem ra là lúc sóc xám chui vào kho đất chơi đùa, phát hiện trong đó có gấu con, sợ hãi quay đầu bỏ chạy. Khi gấu con nhảy ra đuổi sóc xám, viên đạn đã bắn trúng nó trong khoảnh khắc. Gấu con đổ gục trên bìa rừng, Mã Phẩn Bao nói với người chiếu bóng: Anh thật có phúc ăn, lát nữa có món ngon rồi! Anh vừa định nhặt nó về thì trong rừng rậm vang lên tiếng "sột soạt", hóa ra gấu mẹ nghe thấy tiếng súng, biết gấu con xảy ra chuyện liền chạy về phía thân cây rỗng. Mã Phẩn Bao giơ súng, nhắm vào nó bắn một phát, kết quả bắn lệch. Bắn thêm một phát nữa, vẫn lệch, lúc này gấu mẹ đã điên cuồng lao về phía họ, Mã Phẩn Bao bắn tiếp thì đạn trong súng đã hết. Vì lần xuất hành này không phải để đi săn, anh cũng không mang thêm đạn. Mã Phẩn Bao nói, nếu không phải Varocha kịp thời bắn một phát súng từ sau lưng con gấu đen, khiến gấu mẹ thay đổi phương hướng tấn công, thì mạng của anh và người chiếu bóng e là không giữ được, vì con gấu mẹ giận dữ đó đã sắp lao đến trước mặt họ rồi.

Gấu mẹ đứng dậy, lao về phía Varocha. Tốc độ của nó rất nhanh, Varocha bắn thêm một phát súng vào nó, viên đạn này bắn trúng bụng nó. Phát súng này khiến ruột gan nó đều bắn ra ngoài, nhưng gấu mẹ không khuất phục, nó dùng hai chân trước nhét đống ruột đang trào ra vào bụng, ôm lấy vết thương, giận dữ lao về phía Varocha. Khi Varocha bắn ra viên đạn thứ ba, nó đã đến gần anh, viên đạn đó vậy mà cũng lệch. Không đợi Varocha bắn phát súng thứ tư, gấu mẹ đã vươn hai cái chân trước đẫm máu ôm Varocha vào lòng, ba lần bốn lượt cạy nát đầu anh. Người chiếu bóng sợ đến ngất xỉu tại chỗ, còn Mã Phẩn Bao cầm súng chạy về phía Varocha. Thế nhưng tất cả đã muộn, gấu mẹ đã quật ngã Varocha. Nó nhặt khẩu súng đó lên, nắm lấy nó, giống như một chiến sĩ kiên cường, đi về phía Mã Phẩn Bao. Đống ruột trong bụng nó lại trào ra từng búi, nó cuối cùng không chịu nổi nữa, buông chân trước ra, thả khẩu súng xuống. Nó bò khó nhọc vài bước, không thể nhúc nhích được nữa. Mã Phẩn Bao tiến lên, dùng báng súng đập nát đầu gấu mẹ. Kỹ năng bắn súng của Mã Phẩn Bao và Varocha đều khá tốt, anh nói nếu không phải vì đêm trước xem phim vui quá, uống quá nhiều rượu, lúc bắn súng tay hơi run, thì Varocha đã không chết dưới móng vuốt gấu.

Vị tù trưởng cuối cùng của dân tộc chúng tôi, cứ thế mà ra đi.

Varocha được an táng bằng lễ phong táng. Người đến tiễn đưa anh rất đông. Người thị tộc Varocha, sau khi nghe tin anh lên trời, lần lượt từ Ulikeng và các khu trại chạy tới. Đám tang của anh do Nihao chủ trì. Ngày chôn cất anh gió rất to, rất to, nếu không phải Tatiana dìu tôi, tôi chắc chắn đã bị gió bão thổi bay rồi.

Sự ra đi của Varocha khiến những năm tháng tiếp theo xuất hiện khoảng trống. Tôi chỉ nhớ có một lần tôi nhớ Varocha đến đau lòng, khi tôi dùng tay vuốt ve ngực, đột nhiên cảm thấy lồng ngực mình đã biến thành một tảng đá cứng. Tôi cởi áo ngoài, cầm bút vẽ, vẽ vời tùy ý lên trên đó. Vẽ được một lúc, tôi đột nhiên cảm thấy rất tủi thân, liền bật khóc. Lúc này Nihao đi vào, bà giúp tôi lau sạch nước mắt trên mặt và màu vẽ trên ngực, khoác áo cho tôi. Sau chuyện đó bà nói với tôi, tôi vẽ một con gấu trên ngực mình.

Năm 1976, Viktor qua đời, anh chết vì nghiện rượu quá độ. Tôi không đến Ulikeng tiễn anh. Tôi không muốn tiễn kẻ hèn nhát, mặc dù nói anh là con trai tôi. Anh được chôn cất bên cạnh Ivan. Năm đó Jiuyue đã đi làm rồi, anh làm nhân viên bưu điện ở bưu cục Ulikeng.

Jiuyue trong năm đi làm đã yêu một cô gái người Hán, cô ấy tên là Lâm Kim Quất, là nhân viên bán hàng của cửa hàng Ulikeng. Khi họ kết hôn vào mùa thu năm 1977, tôi lại một lần nữa tới Ulikeng. Lyusha dẫn tôi tới cửa hàng, đi xem Lâm Kim Quất, tôi nhìn thấy trên giá hàng bày vải vóc, có hai súc vải một sáng một tối, một súc màu xanh lam, một súc màu vàng sữa, trước mắt tôi lập tức hiện lên cảnh hoàng hôn lúc Ye'ernisi'nie bị dòng lũ cuốn trôi, cảnh dòng sông vàng tôi nhìn thấy. Dòng sông thời gian của tôi, chính là chảy xuôi hai màu sắc này. Tôi cảm khái vô vàn, không cầm được nước mắt già nua. Nước mắt của tôi khiến Lâm Kim Quất cảm thấy tủi thân, cô hỏi Lyusha: Bà có phải không thích cháu làm cháu dâu của bà không? Tôi bảo Lyusha nói với cô ấy, tôi chẳng qua là nhớ đến một dòng sông.

Sau khi Jiuyue kết hôn, Lyusha lại quay về bên cạnh tôi. Trên cổ cô ấy vẫn đeo vòng cổ xương nai do Viktor mài cho cô; mỗi khi đến ngày trăng tròn, cô ấy sẽ khóc. Viktor thích cầu hoan với cô ấy vào lúc trăng tròn. Bí mật này, từ sớm khi họ kết hôn tôi đã biết. Bởi vì cứ đến ngày trăng tròn, từ trong xilengchu của họ, sẽ truyền ra tiếng kêu thỏa mãn của Viktor.

Năm 1978, Tatiana và Su Changlin mang theo đứa con gái mới chào đời Sô Ma quay trở về bên cạnh tôi. Năm đó Yiliana đã mười tuổi, Tatiana đưa con bé đến Ulikeng đi học, do Jiuyue và Lâm Kim Quất chăm sóc. Tatiana kể với tôi, cô rất muốn có một đứa con trai, trước Sô Ma, cô cũng mang thai một đứa, nhưng đến tháng thứ sáu, đột nhiên trượt ngã trong núi, đứa bé bị sảy, là con trai, khiến cô và Su Changlin đau lòng đến mấy ngày không ăn nổi cơm.

An Thảo Nhi cũng đến tuổi kết hôn rồi. Tôi vốn tưởng sẽ không có cô gái nào để mắt tới An Thảo Nhi, sự ngây ngô của nó ai cũng biết, nhưng có một cô gái tên Ưu Liên vẫn thích nó. Ulikeng nơi Ưu Liên ở gần chúng tôi, có một lần Mã Phẩn Bao đi đến đó, kể lại chuyện thú vị An Thảo Nhi nấu mấy ấm trà sữa tuần lộc muốn mời người trên phim, người khác nghe xong đều cười ha hả, chỉ có Ưu Liên không cười. Cô nói với mẹ mình: Tâm địa An Thảo Nhi tốt như vậy, lòng dạ lại thuần khiết như thế, người đàn ông như vậy có thể dựa dẫm cả đời, con muốn gả cho anh ấy. Mẹ Ưu Liên kể chuyện này cho Mã Phẩn Bao, Mã Phẩn Bao vui mừng khôn xiết, lập tức quay về bàn bạc chuyện hôn sự của An Thảo Nhi với chúng tôi. Chúng tôi rất nhanh đã tổ chức đám cưới cho họ. Ban đầu tôi và Nihao còn lo lắng An Thảo Nhi không hiểu chuyện nam nữ, mà thầm lo âu cho nó, nhưng sau khi họ kết hôn không lâu, Ưu Liên liền mang thai, chuyện này thật khiến chúng tôi vui mừng. Thế nhưng Ưu Liên không thể dựa dẫm vào An Thảo Nhi cả đời, sau khi cô sinh đôi một cặp vào năm sau, cô chết vì băng huyết. Những người phụ nữ khó đẻ mà chết như vậy, thông thường chỉ để một ngày là chôn cất. Nhưng An Thảo Nhi lại không cho chôn Ưu Liên, nó canh giữ bên cạnh cô, không cho người đưa tang tới gần. Một ngày trôi qua, hai ngày trôi qua, ba ngày trôi qua, bốn ngày cũng trôi qua, mặc dù lúc đó đã là mùa thu mát mẻ rồi, nhưng thi thể Ưu Liên vẫn thối rữa, tỏa ra từng đợt mùi hôi, thu hút từng đàn quạ. Tôi đành phải nói với An Thảo Nhi: Cháu đừng nghĩ Ưu Liên đã chết, cô ấy thực ra biến thành một hạt hoa rồi, nếu cháu không cho cô ấy vào trong đất, cô ấy sẽ không nảy mầm, sinh trưởng và nở hoa đâu. An Thảo Nhi hỏi tôi: Ưu Liên sẽ nở ra loài hoa gì? Tôi liền kể cho nó nghe truyền thuyết về hồ Ramu mà Evelyn từng kể với tôi, tôi nói trên hồ Ramu nở đầy hoa sen, mà Ưu Liên chính là một trong số đó. Như vậy, An Thảo Nhi mới đồng ý chôn cất Ưu Liên. Từ đó về sau, mỗi khi đến mùa xuân, An Thảo Nhi đều hỏi tôi: Ưu Liên nở hoa chưa? Tôi nói: Một ngày nào đó cháu tìm được hồ Ramu, sẽ nhìn thấy cô ấy thôi. An Thảo Nhi nói: Ngày nào cháu mới tìm được hồ Ramu ạ? Tôi nói: Tổng sẽ có ngày tìm được thôi, tổ tiên chúng ta đến từ nơi đó, chúng ta cuối cùng đều sẽ quay về nơi đó. An Thảo Nhi hỏi tôi: Ưu Liên hóa thành hoa sen, cháu sẽ hóa thành cái gì? Tôi nói với nó: Cháu không phải là một ngọn cỏ bên cạnh hoa sen, thì cũng là một ngôi sao chiếu sáng hoa sen! An Thảo Nhi nói: Cháu không làm ngôi sao, cháu muốn làm một ngọn cỏ, cỏ mới có thể hôn mặt hoa sen, ngửi mùi hương trên người cô ấy chứ.

Tên của cặp song sinh mà Ưu Liên để lại, là do An Thảo Nhi đặt, một đứa gọi là Ba Nhật Cách, một đứa gọi là Sa Hợp Lực. Ba Nhật Cách là một loại địu sau lưng, còn Sa Hợp Lực có nghĩa là kẹo. An Thảo Nhi dường như dồn hết tâm tư vào ảo tưởng Ưu Liên biến thành hoa sen, nó thờ ơ với con cái. Vì vậy trách nhiệm nuôi dạy con cái, đổ dồn lên vai tôi. Đến năm 1980, đã ba mươi tuổi Mai Kan mang thai đứa con hoang. Bi kịch của Mai Kan, có mối quan hệ trực tiếp với Lạp Cát Mễ. Bất kể ai đến cầu hôn Mai Kan, Lạp Cát Mễ đều nói, nó vẫn còn là một đứa trẻ mà. Tôi và Nihao không dưới một lần khuyên ông, Mai Kan sắp ba mươi rồi, không gả đi nữa, chẳng phải làm lỡ dở nó sao? Đứa trẻ này bị bỏ rơi, thân thế vốn dĩ đã bi kịch, nên để nó có được hạnh phúc. Nhưng câu trả lời của Lạp Cát Mễ vĩnh viễn đều là: Nó vẫn còn là một đứa trẻ. Nếu Mai Kan tự mình nài nỉ ông, nói cô cũng muốn giống như các cô gái khác kết hôn, sinh con, Lạp Cát Mễ sẽ khóc một trận lớn. Đóa hoa xinh đẹp Mai Kan này, chính là vì tiếng khóc của Lạp Cát Mễ mà ngày một ảm đạm đi. Sau khi Gao Pinglu cầu hôn nhiều lần bị từ chối, anh ta không bao giờ lên chỗ chúng tôi sưu tầm dân ca nữa, anh ta đã sớm cưới vợ sinh con. Khi Lạp Cát Mễ nghe tin Gao Pinglu kết hôn, ông nói với Mai Kan: Con nhìn xem, tình cảm yêu đương nào là thật? Chúng đều là thoáng qua như mây khói! Thầy giáo người Hán đó thì thế nào? Anh ta chẳng phải vẫn kết hôn đó sao? Ai cũng sẽ bỏ rơi con, chỉ có Ama sẽ không bỏ rơi con! Lúc đó Mai Kan đã biết thân thế bị bỏ rơi ở chuồng ngựa quán trọ U Khải La Phu của mình, Mai Kan khóc. Sau khi khóc cô nói với Lạp Cát Mễ: Ama, ngày nào đó con kết hôn, người gả chắc chắn là chàng trai Evenki! Mai Kan vào mùa xuân năm ba mươi tuổi của cô, đột nhiên mất tích. Lạp Cát Mễ ngày thường trông cô rất chặt, không bao giờ cho cô ra ngoài một mình. Mai Kan thậm chí còn chưa từng đến Ulikeng. Cô là đóa hoa cô đơn nhất nở trong thung lũng sâu.

Thế nhưng đóa hoa này vào năm ba mươi tuổi đột nhiên hóa thành một con bướm, bay ra khỏi thung lũng, Lạp Cát Mễ gần như phát điên. Runi và Su Changlin mỗi người dẫn một toán người, đi ra ngoài tìm kiếm. Một toán đi Ulikeng, một toán đi U Khải La Phu. Lạp Cát Mễ ở lại trại canh giữ, khóc đến mức nước mắt sắp cạn khô, liên tục mấy ngày không ăn không uống không ngủ, cứ ngồi bên bếp lửa như thế, mắt đỏ ngầu, mặt mũi vàng vọt, gọi tên Mai Kan hết lần này đến lần khác, gọi vô cùng thê lương. Tôi và Nihao lo lắng vô cùng, nếu Mai Kan không quay về, Lạp Cát Mễ e là không sống nổi. Thế nhưng đến ngày thứ năm cô mất tích, toán người đi U Khải La Phu tìm cô vẫn chưa quay về, Mai Kan lại tự mình quay về. Cô trông rất bình tĩnh, vẫn mặc bộ quần áo khi cô rời đi, chỉ là trên tóc cô có thêm một món đồ, đó là một chiếc khăn tay màu phấn nước, cô dùng nó buộc tóc. Lạp Cát Mễ hỏi cô đi đâu? Cô nói bị lạc đường. Lạp Cát Mễ giận đến mức sắp ngất xỉu, ông nói: Lạc đường mà quần áo không có lấy một đường rách, trên tóc còn thêm khăn tay? Khăn tay ở đâu ra?! Mai Kan nói: Lúc lạc đường nhặt được. Lạp Cát Mễ biết Mai Kan đang lừa ông, ông khóc. Thực ra ông đã không còn nước mắt, chỉ gào khóc khan. Mai Kan quỳ xuống trước mặt ông, nói: Ama, con sẽ không bao giờ rời xa người nữa, con sẽ mãi mãi ở lại núi với người. Sau khi Mai Kan quay về không lâu, liền bắt đầu nôn nghén. Nhưng lúc đó không ai ngờ cô đã mang thai. Đến mùa hè, bụng cô đã lộ rõ. Lạp Cát Mễ vừa mới bình tĩnh lại liền tức điên lên, ông dùng cành bạch dương đánh đập Mai Kan, chửi rủa cô, truy vấn là người đàn ông nào đã làm chuyện đó với cô? Mai Kan nói: Là một người Evenki, là con tự nguyện. Lạp Cát Mễ nói: Con vẫn là một đứa trẻ mà, sao có thể làm chuyện không biết xấu hổ như vậy! Mai Kan run giọng nói: Ama, con không phải là đứa trẻ nữa rồi, con ba mươi tuổi rồi.

Lạp Cát Mễ khoảng thời gian đó như bị ma nhập, mỗi ngày đều đi cầu xin Nihao, để bà nhảy thần một lần, loại bỏ đứa trẻ trên người Mai Kan. Nihao nói: Tôi chỉ cứu người, không giết người. Lạp Cát Mễ không còn cách nào khác, ông liền sai Mai Kan làm những việc chân tay nặng nhọc đó, cầu mong như vậy có thể khiến cô sảy thai, thế nhưng đứa trẻ Mai Kan mang trong bụng rất cứng cáp, nằm yên trong bụng cô. Đến mùa đông, đứa trẻ này ra đời. Nó là một bé trai, Mai Kan đặt tên cho nó là Xiban. Xiban hai tuổi, đã có thể ăn thịt và bánh mì rồi, nó trông rất khỏe mạnh. Mai Kan cai sữa cho nó xong, liền nhảy vực tự sát.

Chúng tôi đến lúc đó mới hiểu ra, Mai Kan là tìm một người kế nhiệm cho cô, đi bầu bạn với Lạp Cát Mễ. Cô có lẽ đã sớm không muốn sống nữa rồi, nhưng cô vẫn sợ Lạp Cát Mễ cô đơn, không ai chăm sóc, nên mới sinh ra một đứa trẻ. Xiban là món quà cuối cùng cô tặng cho Lạp Cát Mễ. Cái chết của Mai Kan, gần như khiến Lạp Cát Mễ khóc đến mù lòa, từ đó về sau ông nhìn cái gì cũng mờ mờ ảo ảo. Ông thường gào thét đau đớn sau khi uống rượu say, như thể ai đó đang dùng dao khoét vào tim ông. Chúng tôi giúp ông chăm sóc Xiban, nuôi dạy nó khôn lớn từng ngày.

Yiliana tuy học ở Ulikeng, nhưng đến kỳ nghỉ đông hè, Su Changlin sẽ đón con bé quay về núi. Con bé là một cô gái thông minh và hoạt bát. Nó thích tuần lộc, mùa hè, chỉ cần nó về, sẽ nài nỉ Su Changlin, chiều xuống theo đàn tuần lộc ra ngoài, sáng sớm lại theo chúng quay về. Su Changlin đành mang chăn da hoẵng, cắm trại bên ngoài cùng con bé, bầu bạn với nó. Vì vậy Yiliana cứ quay về, tuần lộc của chúng tôi rất ít khi mất, con bé giống như vị thần bảo hộ của tuần lộc vậy.

Năm đó Yiliana khoảng mười một tuổi, nghỉ hè nó lại quay về núi. Lúc đó chúng tôi đang du mục bên bờ sông Erguna, một buổi chiều nọ, tôi dẫn nó đến một tảng đá bên bờ sông, cầm bút vẽ tôi làm từ bùn màu đỏ đất, dạy nó vẽ tranh. Khi hình thái tuần lộc xuất hiện trên tảng đá xanh trắng, Yiliana nhảy cẫng lên, reo lên: Hóa ra đá cũng có thể sinh ra tuần lộc ư! Tôi vẽ tiếp hoa và chim nhỏ; nó lại nhảy lên, nói: Hóa ra đá cũng là bùn đất và bầu trời à, nếu không trên người nó sao có thể nở ra hoa, bay ra chim nhỏ chứ! Tôi đưa cho nó một cây bút vẽ, nó vẽ một con tuần lộc trên tảng đá trước, sau đó liền vẽ một vầng mặt trời. Tôi không ngờ rằng, tranh đá Yiliana vẽ lại sống động đến vậy. Con tuần lộc tôi vẽ rất yên tĩnh, còn con nó vẽ thì tinh nghịch. Tuần lộc nghiêng đầu, nhấc một chân trước, thăm dò đá cái chuông dưới cổ mình. Sừng tuần lộc cũng không đối xứng, một bên có bảy nhánh, một bên chỉ có ba nhánh. Tôi nói con vẽ con tuần lộc này ta sao chưa thấy bao giờ? Yiliana nói, đây là thần lộc, chỉ có đá mới mọc ra được loài lộc như thế này thôi.

Từ đó về sau, Yiliana mê mẩn việc vẽ tranh. Khi nó lại đến Ulikeng đi học, liền đặc biệt có hứng thú với tiết học mỹ thuật. Mà khi nó quay lại núi, cũng sẽ mang theo một xấp tranh nó vẽ bằng bút chì. Những bức vẽ bút chì đó trên đó vừa có nhân vật, cũng có động vật và phong cảnh. Nhân vật nó vẽ đều rất thú vị, không phải là đội mũ lệch gặm xương thịt, thì là ngậm tẩu thuốc buộc dây giày. Động vật nó vẽ, lấy tuần lộc làm chủ yếu. Phong cảnh nó vẽ, một loại lấy nhà cửa và đường phố của Ulikeng làm chủ, loại kia thì lấy lửa trại, sông ngòi và núi non làm chủ. Tuy con bé dùng bút chì vẽ tất cả những thứ này, nhưng tôi dường như có thể nhìn thấy màu vàng cam rực rỡ từ ánh lửa trại bùng cháy đến đỉnh điểm, có thể nhìn thấy ánh sáng mà nước sông tỏa ra trong đêm trăng.

Yiliana mỗi lần quay về núi, đều lặng lẽ nói với tôi, nó quá nhớ tảng đá rồi, vẽ tranh trên đó, thú vị hơn nhiều so với vẽ tranh trên giấy. Vì vậy tôi luôn tìm một ngày trời đẹp khi nó quay về, bầu bạn với nó đến tảng đá bên bờ sông vẽ tranh. Con bé mỗi lần vẽ xong, đều hỏi tôi: Đẹp không? Tôi sẽ nói: Con để gió đánh giá đi, mắt của gió giỏi hơn ta. Yiliana liền cười nói: Gió nói rồi, ngày nào đó con thổi tan tảng đá, tranh của bà sẽ hóa thành cát trong sông rồi! Tôi nói: Thế con trả lời gió thế nào? Yiliana nói: Con nói với gió, không sao cả, chúng hóa thành cát trong sông, cát lại sẽ biến thành vàng!

Yiliana cứ quay về, Maksim liền không vui. Maksim lúc đó cũng mười mấy tuổi rồi, Runi mỗi lần đưa nó đến Ulikeng đi học, nó đều sau đó trốn về. Nó nói cứ nhìn thấy sách, đầu sẽ đau. Vì vậy Yiliana cứ quay về, Maksim liền rất phản cảm, vì Yiliana thích đi học. Họ thực hiện cuộc tranh giành sự ủng hộ của lũ trẻ con, mà âm thầm tiến hành đọ sức.

Lúc đó Sa Hợp Lực, Ba Nhật Cách, Xiban và Sô Ma đều còn là trẻ con. Yiliana không quay về, Maksim có quyền chi phối tuyệt đối với chúng. Bảo chúng làm gì, chúng liền làm nấy. Maksim chỉ thích nói tiếng dân tộc mình, vì vậy khi nó nói chuyện với chúng, chỉ nói tiếng Evenki. Yiliana thì sao, tiếng Hán của nó nói đặc biệt lưu loát, nó cứ quay về, sẽ dạy lũ trẻ này nói tiếng Hán. Maksim rất tức giận, nó dọa chúng, nói rằng đứa trẻ học nói tiếng Hán sau này sẽ bị lở lưỡi. Ngoài Xiban tin lời Maksim ra, những đứa trẻ khác đều không tin nó, Maksim liền triển khai thủ đoạn lôi kéo khác, nó lấy một đống gỗ, gọt người gỗ cho chúng, lũ trẻ quả nhiên lại hớn hở vây quanh Maksim. Yiliana thì sao, nó là một đứa trẻ không chịu thua, nó vội lấy bút chì, phác họa chân dung lũ trẻ trên giấy trắng, chúng lại bị nó thu hút qua. Yiliana vẽ chân dung chúng, từng mang đến cho chúng tôi rất nhiều niềm vui. Ví dụ như Sô Ma, khi nó nhìn thấy dáng vẻ của chính mình trên giấy trắng, cứ tưởng đi đến trước gương, liền chỉ vào giấy nói: Gương, gương! Sa Hợp Lực và Ba Nhật Cách, vì trông giống hệt nhau, Yiliana liền chỉ vẽ một người, chúng vì chuyện này cứ tranh cãi không dứt, đều nói người trong tranh là mình. Yiliana tinh nghịch, nó xoẹt xoẹt vài nét sửa đổi chân dung đó, làm nó ra dáng đang đái, lần này Sa Hợp Lực và Ba Nhật Cách vì người trong tranh không phải là mình mà tranh luận.

Cũng chính vào lúc Maksim gọt người gỗ cho lũ trẻ, chúng tôi phát hiện sở thích ăn vỏ cây của Xiban. Nó bóc vỏ cây trên khúc gỗ xuống, bỏ vào miệng, nhai một cách ngon lành. Loại vỏ cây nó thích gặm là vỏ bạch dương và vỏ dương, hai loại vỏ cây này nhiều nước, có vị ngọt. Từ đó về sau, Xiban cứ vài ngày, liền gặm vỏ cây một lần. Dáng vẻ nó ôm một cây bạch dương hoặc cây dương, nghiêng đầu gặm vỏ cây, rất giống một con cừu nhỏ. Lạp Cát Mễ vì cái chết của Mai Kan, luôn rất lạnh nhạt với Xiban, như thể là Xiban đẩy Mai Kan xuống vách đá vậy. Kể từ sau khi nó thích gặm vỏ cây, Lạp Cát Mễ dần dần thích nó. Ông thường nói với chúng tôi: Xiban được đấy, lương thực của nó mọc trên cây, gặp nạn đói nó cũng không sao cả!

Thân thế của Xiban, cũng giống như của Mai Kan, là một bí ẩn. Tôi từng tưởng rằng bí ẩn như vậy sẽ không có lúc được giải mã, nhưng vào năm Yiliana thi đỗ vào một học viện mỹ thuật ở Bắc Kinh, năm tôi và Tatiana đến Ulikeng tiễn con bé, thân thế của Mai Kan đã được hé mở.

Yiliana học xong cấp hai ở Kích Lưu Hương, lại đến Ô Khởi La Phu, tức Kỳ Càn bây giờ để học cấp ba. Con bé đỗ đại học từ Kỳ Càn, là sinh viên đại học đầu tiên xuất thân từ bộ lạc Evenki chăn nuôi tuần lộc của chúng tôi. Tin tức Yiliana đỗ vào một học viện mỹ thuật ở Bắc Kinh đã thu hút sự chú ý của bên ngoài. Có một phóng viên tên là Lưu Bác Văn, chừng hơn ba mươi tuổi, lặn lội từ Hohhot đến phỏng vấn con bé. Sau khi phỏng vấn xong, Lưu Bác Văn nói anh ta còn phải đến Kỳ Càn, hỏi thăm tin tức về một bé gái bị bỏ rơi ở đó hơn ba mươi năm trước cho cha mình. Lưu Bác Văn nói ra chuyện đó một cách vô tình, nhưng tôi và Tatiana cùng lúc nghĩ ngay đến Mai Kan. Chúng tôi hỏi anh ta, bé gái đó bị bỏ rơi năm nào, lúc đó bao nhiêu tuổi? Lưu Bác Văn kể, ông nội anh ta năm xưa là một địa chủ nổi tiếng ở Trát Lan Đồn, trong nhà có nhiều nhà cửa đất đai, nuôi nhiều tá điền. Khi cải cách ruộng đất đấu tố địa chủ, ông nội anh ta đã treo cổ tự sát. Ông nội của Lưu Bác Văn có hai người vợ. Cha của Lưu Bác Văn là do người vợ cả sinh ra. Ông nội anh ta còn có một người vợ lẽ đẹp như hoa như ngọc. Lúc ông ta tự vẫn, người vợ lẽ đã mang thai. Sau khi bà sinh hạ một bé gái vào năm 1950, bà đã nhảy giếng tự vẫn. Trước khi chết, bà gửi gắm đứa bé cho bà nội của Lưu Bác Văn, bảo bà hãy cho đứa bé đi, nói rằng dù nghèo hay giàu, chỉ cần vào được nhà tử tế là cả đời bình an. Bà nội của Lưu Bác Văn lấy ra một chiếc vòng tay vàng giấu kín, giao đứa bé cho một kẻ buôn ngựa, nhờ tìm hộ một gia đình tốt. Kẻ buôn ngựa đó đi nam về bắc, hiểu biết rộng, ông ta thấy Ô Khởi La Phu nằm ở nơi hẻo lánh, người ở đó thuần phác lương thiện, thế là không quản đường sá xa xôi, đưa đứa bé đến tận Ô Khởi La Phu, bỏ rơi trong chuồng ngựa của một quán trọ. Khi kẻ buôn ngựa đi ngang qua Trát Lan Đồn lần nữa, liền kể cho bà nội Lưu Bác Văn nghe, nói rằng đứa trẻ đã bị bỏ ở Ô Khởi La Phu, nghe nói được người Evenki tốt bụng bế lên núi rồi. Trước khi qua đời, bà nội Lưu Bác Văn nắm tay con trai, bảo anh hãy tìm người em gái kém mình hơn hai mươi tuổi này, nói rằng dù sao họ cũng là con cùng một cha.

Nghe Lưu Bác Văn kể xong, tôi biết người anh ta cần tìm chính là Mai Kan. Tôi bảo anh ta, anh không cần đến Kỳ Càn nữa đâu, cô bé năm đó đã nhảy vực chết rồi. Cô ấy để lại một đứa con trai, tên là Xiban. Nếu anh muốn gặp, thì cứ đi gặp Xiban đi.

Tôi và Tatiana kể câu chuyện của Mai Kan cho Lưu Bác Văn nghe, Lưu Bác Văn nghe xong liền bật khóc. Anh ta theo chúng tôi lên núi. Khi tôi nói với Lạp Cát Mễ rằng cô của Lưu Bác Văn chính là Mai Kan, Lạp Cát Mễ ôm chặt Xiban vào lòng, ông nói với Lưu Bác Văn rằng, Xiban không phải do Mai Kan sinh ra, mà là ông nhặt được. Tôi biết, đối với ông, Xiban cũng giống như Mai Kan năm xưa, là đôi mắt của ông, mất đi thằng bé cũng đồng nghĩa với việc mất đi ánh sáng.

Lưu Bác Văn ở lại hai ngày, chụp vài tấm ảnh cho Xiban rồi được Mã Phẩn Bao hộ tống xuống núi. Thực ra Runi định cử Su Changlin đi tiễn Lưu Bác Văn, nhưng Mã Phẩn Bao chủ động xin được xuống núi. Khi đó Cửu Nguyệt cũng đã có con trai, tên là Lục Nguyệt, Lyusha thường xuống núi thăm Cửu Nguyệt và Lục Nguyệt, còn Mã Phẩn Bao lại ít có cơ hội như thế. Ông nhớ Cửu Nguyệt và Lục Nguyệt, nên muốn nhân cơ hội tiễn Lưu Bác Văn để ghé qua Kích Lưu Hương thăm họ một cái. Mặc dù Mã Phẩn Bao đã là một ông lão, nhưng chân tay vẫn rất linh hoạt. Ông vẫn đi săn được, tay súng vẫn chuẩn xác như ngày nào.

Lúc đó lâm trường và các phân đoạn khai thác gỗ trong núi ngày càng nhiều, đường vận chuyển gỗ nối tiếp nhau. Động vật trong núi ngày càng ít đi. Mỗi khi đi săn tay trắng trở về, Mã Phẩn Bao luôn nguyền rủa những điểm khai thác gỗ đó, nói rằng chúng là những khối u độc hại mọc trong núi, đuổi hết động vật đi rồi. Mã Phẩn Bao thích uống rượu trên đường đi, ông nói vừa đi vừa uống rượu vừa phong lưu vừa có hương vị. Trên đường tiễn Lưu Bác Văn, ông cứ uống rượu mãi. Lưu Bác Văn kể, họ xuất phát từ sáng sớm, đến trưa, đi được khoảng ba mươi dặm đường thì đến một nhánh của đường cao tốc Mangu, cách Kích Lưu Hương chỉ còn bảy tám dặm nữa thôi. Trên nhánh đường đó có rất nhiều xe vận chuyển gỗ qua lại. Lưu Bác Văn nói, Mã Phẩn Bao thấy xe vận chuyển gỗ đi vào núi khi không chở gì thì không sao, nhưng hễ thấy xe tải dài chất đầy gỗ tròn ầm ầm chạy qua, cảm xúc của ông liền kích động. Ông sẽ chỉ vào xe vận chuyển gỗ mà chửi: "Nghiệp chướng, nghiệt chướng!" Ai ngờ hôm đó xe vận chuyển gỗ đi ra khỏi núi rất nhiều, chiếc này vừa đi qua thì chiếc khác lại tới. Đến khi chiếc xe vận chuyển gỗ thứ tư chất đầy gỗ lạc diệp tùng chạy qua, Mã Phẩn Bao cuối cùng không kiềm chế được cảm xúc của mình nữa, ông giơ súng săn lên, nhắm thẳng vào lốp xe mà xả đạn. Tay súng của ông quả thực rất chuẩn, lốp xe lập tức bị bắn nổ, chiếc xe nghiêng ngả dừng lại, tài xế và phụ xe lần lượt nhảy ra khỏi xe. Tài xế là một gã râu quai nón, hắn lao tới, túm lấy chiếc áo khoác da hươu của Mã Phẩn Bao, chửi ông: "Thằng cha nát rượu, mày chán sống rồi à!" Phụ xe là một thanh niên, hắn giáng một đấm vào đầu Mã Phẩn Bao, chửi ông: "Đồ dã nhân mặc da thú!" Cú đấm này đánh cho Mã Phẩn Bao choáng váng, ông thê lương lặp lại một câu: "Dã... nhân...", lảo đảo vài cái, khẩu súng săn trong tay rơi xuống đất trước, rồi ông cũng ngã vật xuống đất.

Chúng tôi biết Mã Phẩn Bao không thích nơi ồn ào, muốn chôn ông ở một nơi vắng vẻ, nhưng Lyusha không đồng ý. Cô nói Mã Phẩn Bao chết vì muốn thăm con cháu, ông nên được chôn ở Kích Lưu Hương, để sau này Cửu Nguyệt và Lục Nguyệt có thể thường xuyên đến cúng bái ông. Hơn nữa, nơi bây giờ trông vắng vẻ, nhưng mấy năm nữa có khi lại chẳng vắng vẻ nữa, chi bằng cứ quay về bên người thân ở Kích Lưu Hương. Thế là, chúng tôi chôn cất ông bên cạnh Ivan và Viktor. Những người cùng thế hệ với tôi, hầu hết đều đã sang thế giới bên kia rồi. Bước vào thập niên chín mươi, tôi cảm thấy thời gian trôi nhanh vùn vụt. Ba Nhật Cách và Sa Hợp Lực đã lớn, chúng thường xuyên ra ngoài. Sa Hợp Lực thích uống rượu, sau khi uống say thì hoặc là đập vỡ tủ kính cửa hàng, hoặc là phá hoại bàn ghế nhà trường, không thì cũng chọc thủng lốp xe ô tô của chính quyền hương. Cửu Nguyệt bảo với tôi rằng, hễ Sa Hợp Lực xuất hiện ở Kích Lưu Hương là người ở đồn công an lại căng thẳng, họ sẽ nhắc nhở chủ các tụ điểm mà Sa Hợp Lực hay lui tới rằng, Sa Hợp Lực xuống núi rồi đấy, trông chừng đồ đạc của các người cho kỹ vào. Còn Ba Nhật Cách, nó thích đến Hohhot tìm Yiliana, nó yêu nhảy múa, luôn ảo tưởng một ngày nào đó Yiliana sẽ giới thiệu nó vào đoàn kịch để đi lưu diễn khắp nơi. Yiliana lúc đó đã tốt nghiệp học viện mỹ thuật ở Bắc Kinh, làm biên tập mỹ thuật cho một tờ báo ở Hohhot. Con bé lấy một công nhân nhà máy xi măng, nhưng chỉ được một năm là ly hôn.

Sau khi Yiliana ly hôn, Lưu Bác Văn cũng ly hôn. Ba Nhật Cách kể với tôi, Yiliana đã sống cùng với Lưu Bác Văn. Ba Nhật Cách nói, họ ở bên nhau thường xuyên cãi vã. Tôi hỏi họ cãi nhau chuyện gì? Ba Nhật Cách nói, con không rõ, mỗi lần cãi nhau xong, Lưu Bác Văn sẽ đập phá đồ đạc, còn Yiliana sẽ uống rượu cho đến khi say mèm.

Yiliana năm nào cũng về thăm tôi. Lúc con bé về sẽ mang theo dụng cụ vẽ tranh. Ngoài vẽ tranh, nó chỉ thích ở bên cạnh tuần lộc. Tranh của nó đã có màu sắc rồi. Nó tô điểm đủ loại màu sơn dầu trên khung vải. Tôi không thích mùi sơn dầu, rất hắc. Nó không còn vui vẻ như trước nữa, tôi thường thấy nó ngồi một mình bên bờ sông rửa bút vẽ, làm nước sông nhuốm màu. Tranh của nó thường được in trên tạp chí mỹ thuật. Mỗi lần về, nó đều mang tạp chí theo cho tôi xem tranh. Trong đủ các loại tranh, tôi luôn nhận ra tranh của nó ngay lập tức. Trong tranh của con bé lúc nào cũng không thể thiếu tuần lộc, đống lửa, dòng sông và những rặng núi phủ tuyết trắng.

Yiliana thường ở lại một hai tháng rồi lại thấy bứt rứt. Nó chê trong núi cô quạnh quá, liên lạc với thế giới bên ngoài bất tiện. Có đôi khi, nó sẽ nhờ Xiban đi cùng, lặn lội xuống Kích Lưu Hương chỉ để gọi một cuộc điện thoại cho bạn bè. Yiliana quý Xiban, con bé ít khi vẽ người, nhưng lại vẽ cho Xiban mấy bức tranh liền. Trong tranh, Xiban hoặc là đang gặm vỏ cây, hoặc là đang ngồi xổm bên khu trại nhóm lửa xua muỗi cho tuần lộc, hoặc là đang khắc chữ lên ván gỗ.

Xiban có hai sở thích lớn: tạo chữ và làm thủ công mỹ nghệ vỏ cây bạch dương. Cậu bé luôn thích nói tiếng Evenki, khi biết ngôn ngữ mình nói không có văn tự, cậu bèn quyết tâm tạo chữ. Cậu nói với chúng tôi, ngôn ngữ hay thế này mà không có chữ viết thì đáng tiếc biết bao. Chúng tôi bảo, văn tự mà dễ tạo thế sao? Xiban nói, chỉ cần con để tâm, nhất định sẽ tạo ra chữ. Maksim làm mộc giỏi, Xiban nhờ chú ấy làm cho mình rất nhiều ván gỗ, xếp chồng lên nhau. Cậu thích ngồi bên bếp lửa tạo chữ, nghĩ xong một chữ, trước tiên dùng bút bi vẽ vào lòng bàn tay, cho chúng tôi xem chữ cậu tạo thế nào, đợi mọi người công nhận rồi, cậu mới trịnh trọng khắc nó lên ván gỗ. Chữ cậu tạo rất đơn giản, ví dụ như nước sông là một đường ngang thẳng tắp; sét là một đường ngang uốn cong. Mưa là một đường thẳng đứt quãng; gió là hai đường thẳng lượn sóng. Mây là hai vòng tròn bò nối liền nhau; cầu vồng là một đường chéo cong cong. Lòng bàn tay cậu, vì luôn vẽ chữ nên lúc rửa tay cực kỳ cẩn thận, sợ không cẩn thận rửa sạch chữ vừa mới tạo thành bong bóng mất. Ngoài tạo chữ, Xiban còn thích làm các loại "Mata", tức là thủ công mỹ nghệ vỏ cây bạch dương. Cậu nắm vững các phương pháp chạm khắc khác nhau, trên hộp thuốc lá, ống đựng bút, hộp trà, hộp trang sức làm bằng vỏ cây bạch dương, cậu điêu khắc hình ảnh chim bay, tuần lộc, hoa lá, cây cối. Họa tiết cậu thích dùng nhất là vân mây sấm sét và vân sóng nước. Đồ thủ công bằng vỏ cây bạch dương của Xiban rất đắt hàng, chúng được mang đến cửa hàng ở Kích Lưu Hương rồi được những du khách từ xa đến mua sạch. Xiban dùng tiền kiếm được mua đủ thứ đồ cho chúng tôi, điều này khiến Lạp Cát Mễ vô cùng tự hào. Ước mơ lớn nhất của Xiban, chính là một ngày nào đó có thể biến tiếng Evenki của chúng tôi thành văn tự thực sự để lưu truyền mãi về sau.

Mỗi lần trở về thấy Xiban mải mê suy nghĩ tạo chữ, Sa Hợp Lực lại chế giễu cậu, nói cậu là kẻ ngốc, thanh niên bây giờ có ai thích nói tiếng Evenki đâu? Chữ cậu tạo ra chẳng phải là thứ chôn trong mộ sao? Xiban chưa bao giờ so đo. Cậu tính tình ôn hòa, nhiều người nói cậu giống An Thảo Nhi. Tatiana từng lén nói với tôi, biết đâu Mai Kan mang thai con của An Thảo Nhi. Tôi bảo chuyện này sao có thể, Mai Kan năm đó mất tích mấy ngày mới quay về, mà An Thảo Nhi hồi đó chưa từng rời khỏi khu trại. Tatiana nói, có lẽ Mai Kan đã giăng bẫy trước, để An Thảo Nhi ăn nằm với mình, rồi mới cố tình dùng cách bỏ đi để đánh lạc hướng mọi người. Tôi thấy lời của Tatiana hoàn toàn vô căn cứ. Cho đến năm ngoái, khi tôi giúp An Thảo Nhi dọn dẹp đồ đạc, phát hiện một chiếc khăn tay màu hồng phấn, mới thấy có lẽ dự đoán của bà là đúng. Tôi chỉ vào chiếc khăn tay hỏi An Thảo Nhi, đây là Ưu Liên để lại phải không? An Thảo Nhi nói, đây là Mai Kan tặng bà, bà ấy có một cái, tôi có một cái, cô ấy nói lúc gió to hay bị chảy nước mắt, bảo bà để dành lau nước mắt. Tôi lập tức liên tưởng đến chiếc khăn tay đội trên đầu lúc Mai Kan mất tích quay về. Đôi khăn tay màu hồng phấn này, Mai Kan lấy ở đâu ra chứ? Tôi thật sự không đoán ra được. Thực ra trong cuộc sống ẩn giấu rất nhiều bí mật, những ngày tháng có bí mật cũng chẳng có gì không tốt, nên tôi không muốn tìm tòi sâu về thân thế của Xiban.

Yiliana ở trong núi chán rồi lại khoác ba lô tranh trở về thành phố. Tuy nhiên chẳng được bao lâu, con bé lại quay về. Lần nào về nó cũng hớn hở, bảo rằng thành phố đâu đâu cũng là người, đâu đâu cũng là nhà cửa, xe cộ, bụi bặm, thật sự quá nhàm chán. Nó bảo về núi thật tốt, có thể ở bên tuần lộc, tối ngủ có thể nhìn thấy sao, nghe thấy tiếng gió, mở mắt ra là thấy núi non suối nhỏ, hoa cỏ chim muông, thật sự quá trong lành. Thế nhưng nó sống như vậy chưa đầy một tháng, lại chê ở đây không có quán rượu, không có điện thoại, không có rạp chiếu phim, không có hiệu sách, con bé sẽ nghiện rượu, sau khi say thường trút giận lên những bức tranh chưa hoàn thành, nói chúng là rác rưởi, rồi ném tranh vào bếp lửa hủy đi. Tatiana lúc đó vô cùng lo lắng, mặc dù Yiliana mang đến cho bà vinh quang thế tục, mọi người đều ngưỡng mộ nhà bà có một họa sĩ, nhưng mâu thuẫn và đau khổ trong lòng con gái vẫn làm bà cảm thấy bất an. Còn Sô Ma, nó cũng giống Sa Hợp Lực, cực kỳ ghét đi học. Lúc học ở Kích Lưu Hương, ba ngày một trận cãi, năm ngày một trận trốn học. Sô Ma thích kết giao với con trai, năm mười bốn tuổi, nó tuyên bố với Tatiana rằng nó không còn là con gái trinh nữa, làm Tatiana tức giận đưa nó về núi, không cho phép xuống núi, bắt ngày nào cũng phải quản lý tuần lộc. Sô Ma căm ghét tuần lộc, nó nói nếu tuần lộc mà bị một trận dịch lớn thì tốt biết mấy, như vậy mọi người sẽ tự nhiên xuống núi hết. Lời nguyền rủa của Sô Ma đối với tuần lộc khiến mọi người rất phản cảm với nó.

Cuối cùng Yiliana cũng có ngày từ chức, mang theo hành lý quay về giữa chúng tôi. Tôi hỏi nó tại sao lại về? Nó bảo với tôi, nó chán công việc, chán thành phố, chán đàn ông rồi. Nó bảo nó đã thấu hiểu triệt để, thứ khiến người ta không thấy nhàm chán chỉ có tuần lộc, cây cối, dòng sông, mặt trăng và gió mát mà thôi.

Sau khi về lần này, nó không dùng sơn dầu vẽ tranh nữa. Nó bắt đầu làm tranh khảm da lông. Nó lấy da lông của tuần lộc và Kandahan, dựa vào sự khác biệt về màu sắc, cắt thành các hình dạng khác nhau, rồi nối chúng lại với nhau để làm thành tranh da lông. Những bức tranh như vậy lấy tông màu vàng nâu và xám nhạt làm chủ đạo, phía trên bức tranh thường là bầu trời và mây trắng, phía dưới là núi non nhấp nhô hoặc dòng sông uốn khúc, còn ở giữa, mãi mãi là những chú tuần lộc với đủ các tư thế. Nói thật, từ ngày Yiliana làm tranh da lông, lòng tôi không còn yên ổn nữa. Bởi vì tôi thấy những bộ da lông đó có linh tính, để chúng làm thành quần áo, che gió chắn mưa cho con người, mang lại sự ấm áp, có lẽ chúng cam tâm tình nguyện; nhưng một khi bạn vì muốn làm thỏa mãn ánh mắt kẻ khác mà khiến chúng tan nát rời rạc, làm nó trở thành bức tranh treo lên, những bộ lông đó có lẽ sẽ phẫn nộ. Yiliana nói nó sẽ không mang tranh của mình ra ngoài núi nữa, nhưng khi sáng tác xong hai bức tranh da lông, nó vẫn không kìm lòng được mà cuộn chúng lại đi vào thành phố. Cái bộ dạng đó của nó, cứ như là sắp đi tìm chủ nhân tốt cho hai con chó của mình vậy. Hai tháng sau, Yiliana dẫn một nhóm phóng viên đài truyền hình trở về, nhìn nó thật phấn khích, nó nói hai bức tranh đó đã gây chấn động giới mỹ thuật, một bức được bảo tàng mỹ thuật sưu tầm, bức còn lại được người ta mua với giá cao. Người của đài truyền hình đến chuyên để quay phim nó. Họ quay Xilengchu, tuần lộc, đống lửa, Xiban đang tạo chữ, Nihao đã già nua và bộ thần y, thần cổ của bà. Họ cũng muốn quay tôi, họ hỏi tôi, nghe nói bà là người phụ nữ của vị tù trưởng cuối cùng trong dân tộc các bà, bà có thể kể về những câu chuyện bà đã trải qua không? Tôi quay người bỏ đi. Tại sao tôi phải kể chuyện cho họ nghe chứ?

Đầu xuân năm 1998, trong núi xảy ra hỏa hoạn. Lửa lan đến từ những dãy núi phía bắc Đại Hưng An Lĩnh. Những năm đó mùa xuân hanh khô, gió lớn, cỏ khô, thường xuyên xảy ra hỏa hoạn. Có vụ là do sét đánh, cũng có vụ là do người hút thuốc vứt tàn thuốc bừa bãi gây ra. Để phòng ngừa tàn thuốc có thể hủy hoại rừng cây, chúng tôi phát minh ra một loại thuốc hút: khẩu yên. Nó được điều chế bằng ba thứ: sợi thuốc lá nghiền nát, trà và tro than. Loại thuốc này không cần lửa, chỉ cần nhúm một ít nhét vào nướu răng, trong miệng vẫn có vị thuốc lá, cũng có thể giúp tinh thần tỉnh táo. Mỗi khi đến tiết xuân hạ, chúng tôi dùng khẩu yên thay cho thuốc lá. Trận hỏa hoạn đó do hai công nhân lâm nghiệp hút thuốc vứt tàn thuốc bừa bãi mà ra. Lúc đó chúng tôi vừa mới di dời đến bên bờ sông Ngạch Nhĩ Cổ Nạp, rồng lửa cuồn cuộn quét xuống, trong rừng khói bụi mù mịt, những con chim lánh nạn từ phía bắc bay qua từng đàn, chúng kêu cứu thảm thiết, cơ thể đã bị khói lửa hun thành màu xám đen, có thể thấy hỏa thế dữ dội thế nào. Bí thư Đảng ủy hương và phó hương trưởng Kích Lưu Hương đi xe jeep lên núi, họ đến từng điểm săn bắn, dẫn dắt chúng tôi đắp đường băng cản lửa, bảo vệ tuần lộc, không cho chúng rời khu trại quá xa. Trực thăng bay lượn trên không trung, tiến hành tạo mưa nhân tạo. Tuy nhiên độ dày của tầng mây không đủ, chỉ nghe thấy tiếng nổ ầm ầm như sấm, mà chẳng thấy mưa rơi xuống.

Nihao chính là vào lúc này đã khoác lên mình bộ thần y, mũ thần, váy thần lần cuối, tay cầm thần cổ, bắt đầu nhảy thần cầu mưa. Lưng bà đã còng, gò má và hốc mắt đều lõm xuống. Bà dùng hai con chim gõ kiến làm đạo cụ cầu mưa, một con thân xám đuôi đỏ, một con thân đen trán đỏ. Bà đặt chúng xuống vùng nước nông bên bờ sông Ngạch Nhĩ Cổ Nạp, để thân mình chúng ngâm trong nước, mỏ hướng lên trời, rồi bắt đầu nhảy thần. Khi Nihao nhảy thần, trên không trung khói đặc cuồn cuộn, đàn tuần lộc đứng rũ rượi bên bờ sông Ngạch Nhĩ Cổ Nạp. Tiếng trống hào hùng, nhưng đôi chân của Nihao lại không còn linh hoạt như xưa, bà nhảy một lúc lại ho sù sụ. Vốn dĩ lưng bà đã còng, hễ ho là càng còng hơn. Váy thần kéo lê trên mặt đất đầy bụi bặm. Chúng tôi không đành lòng nhìn bộ dạng khó nhọc của bà khi cầu mưa, thế là lần lượt đi đến giữa đàn tuần lộc. Ngoài Yiliana và Runi, không ai có dũng khí xem hết nghi lễ cầu mưa. Nihao nhảy được một tiếng, trên không trung bắt đầu xuất hiện mây âm u; nhảy thêm một tiếng nữa, mây đen dày đặc; lại qua một tiếng nữa, sấm chớp xuất hiện. Nihao ngừng múa, bà lảo đảo đi đến bên bờ sông Ngạch Nhĩ Cổ Nạp, nhấc hai con chim gõ kiến ướt sũng đó lên, treo chúng vào một cái cây thông vững chãi. Bà vừa làm xong tất cả những điều này, tiếng sấm và tia chớp xuất hiện luân phiên, mưa lớn trút xuống như thác đổ. Nihao hát bài thần ca cuối cùng của cuộc đời bà trong mưa. Bà chưa hát xong bài ca đó, đã ngã xuống trong nước mưa.

Sông Ngạch Nhĩ Cổ Nạp ơi,

Ngươi hãy chảy về dải Ngân Hà đi,

Nhân gian khô hạn...

Lửa núi tắt rồi, Nihao đi rồi. Cả đời bà chủ trì rất nhiều đám tang, nhưng bà lại không thể tự tiễn đưa chính mình. Tại đám tang của Nihao, Belna mất tích nhiều năm đã trở về. Người đồng hành cùng bà, quả nhiên là cậu thiếu niên từng trộm tuần lộc của chúng tôi năm nào. Họ đều đã là người trung niên rồi. Họ tìm thấy Belna ở đâu, và làm sao họ biết tin Nihao qua đời, chúng tôi không hề hỏi. Tóm lại, tâm nguyện của Nihao đã thành, Belna đã trở về dự đám tang của bà. Nihao không cần phải nhảy thần nữa, nỗi sợ hãi trong lòng Belna cũng sẽ tan biến vĩnh viễn.

Khoảng nửa năm sau khi Nihao rời đi, Runi cũng đi rồi. Maksim kể, Runi hôm đó trông vẫn khỏe mạnh, ông đang uống trà thì đột nhiên bảo với Maksim, lấy cho ta miếng kẹo đi. Nói xong, cổ nghẹo sang một bên, hơi thở đã dứt. Tôi nghĩ thế giới mà Runi và Nihao đến hẳn là rất ấm áp, vì Guogeli, Giao Khố Thác Khảm, Ye'ernisi'nie đều ở đó.

Cảnh tượng Nihao cầu mưa khiến Yiliana không thể nào quên. Con bé bảo với tôi, trong khoảnh khắc đó, thứ nó nhìn thấy là một trăm năm mưa gió của người Evenki chúng tôi, lay động lòng người. Nó nói nhất định phải dùng tranh để thể hiện cảnh tượng đó. Nó trước tiên dùng tranh da lông để biểu đạt, nhưng làm được một nửa, nó bảo da lông quá nhẹ nhàng, vẫn là sơn dầu ngưng trọng hơn. Thế là, nó lại cố định khung vải lên ván gỗ, bắt đầu dùng bút vẽ nhúng sơn dầu để vẽ. Nó vẽ rất chậm, rất đắm đuối, thường vẽ được một lúc là muốn bật khóc thành tiếng. Bức tranh đó của Yiliana, vẽ một mạch là hai năm. Bức tranh đó rất có khí phách, phần trên là bầu trời mây đen cuồn cuộn và những ngọn núi xanh biếc bị khói mù bao phủ, phần giữa là Nihao đang nhảy thần và đàn tuần lộc vây quanh bà. Khuôn mặt Nihao mờ ảo, nhưng bộ thần y và váy thần bà mặc lại vô cùng chân thực, như thể chỉ cần gió nhẹ thổi qua, những miếng kim loại lấp lánh đó sẽ phát ra tiếng vang. Phần dưới bức tranh, là sông Ngạch Nhĩ Cổ Nạp hiu quạnh và những người cầu mưa đứng rũ rượi bên bờ. Chúng tôi tưởng bức tranh đó đã xong từ lâu, nhưng Yiliana cứ luôn miệng bảo chưa xong. Con bé có vẻ rất không nỡ hoàn thành bức tranh đó, vẽ rất tỉ mỉ, rất tinh xảo. Mãi đến mùa xuân năm bước sang thế kỷ mới, Yiliana mới tuyên bố với chúng tôi, tranh của con bé đã hoàn thành. Lúc đó chúng tôi đang đỡ đẻ cho tuần lộc bên bờ sông Bối Nhĩ Từ. Để chúc mừng nó hoàn thành bức tranh đó, chúng tôi đặc biệt tổ chức một buổi tiệc khiêu vũ bên đống lửa cho nó. Yiliana hôm đó uống rất nhiều rượu. Mặc dù nó không khiêu vũ, nhưng vì nó đi đứng nhẹ bẫng, cũng tạo cho người ta cảm giác như đang nhảy múa vậy.

Ngay đêm hôm đó, Yiliana đi rồi. Sau khi uống rượu, nó quay về căn lều Xilengchu, vơ lấy một nắm bút vẽ, lảo đảo đi về phía sông Bối Nhĩ Từ. Khi đi ngang qua chúng tôi, nó nói, con đi rửa bút vẽ đây. Từ khu trại chúng tôi đến sông Bối Nhĩ Từ chỉ mất năm phút đường, chúng tôi tận mắt nhìn thấy con bé đi về phía dòng sông đó. Tatiana thở dài nói, Yiliana rửa sạch bút vẽ rồi, chắc lại sắp vẽ thứ mới rồi đây. Đừng để nó vẽ một phát lại hai năm nữa, sao mà chịu nổi chứ. Sô Ma nói, Yiliana cũng ngốc thật, một bức tranh mà vẽ tận hai năm! Thời gian dài như vậy sinh được hai đứa con rồi đấy! Lời Sô Ma làm chúng tôi cười vang. Chúng tôi bàn luận về Yiliana và bức tranh cầu mưa của nó, chẳng mấy chốc trời đã về đêm. Yiliana vẫn chưa quay lại, Tatiana bảo Sô Ma, đi xem chị con sao vẫn chưa về? Sô Ma bảo, để Xiban đi xem đi! Lúc đó Xiban đang ngồi xổm bên đống lửa cặm cụi tạo chữ, Maksim đang giúp cậu khắc chữ lên ván gỗ. Nghe Sô Ma bảo cậu đi tìm Yiliana, cậu liền nói, cậu đi đi, tôi đang tạo chữ mà. Sô Ma nói, Yiliana vẽ ai trong tranh, người đó phải đi tìm nó! Xiban "ồ" một tiếng, đứng dậy nói, Yiliana vẽ tôi, tôi đi tìm nó. Khoảng hai mươi phút sau, Xiban quay lại. Cậu không tìm được Yiliana về, cậu mang về một nắm bút vẽ, mỗi cây bút đều ướt sũng, chúng đã được nước sông Bối Nhĩ Từ rửa sạch sẽ.

Tatiana hỏi Xiban, Yiliana đâu? Xiban nói, chỉ có bút vẽ, không có Yiliana. Trưa ngày hôm sau, chúng tôi tìm thấy thi thể của Yiliana ở hạ lưu sông Bối Nhĩ Từ. Xiban nói, nếu không phải mấy gốc liễu xum xuê ở khúc cua con sông chặn nó lại, không biết nó đã trôi dạt đến tận đâu rồi. Tôi căm ghét mấy gốc liễu nhiều chuyện đó, bởi vì Yiliana chính là một con cá, con bé đáng lẽ phải dọc theo sông Bối Nhĩ Từ, trôi mãi về phương xa mà chúng ta không nhìn thấy được. Lúc thi thể Yiliana được đặt trên thuyền vỏ cây bạch dương đưa về khu trại, ánh hoàng hôn nhuộm mặt nước thành một màu vàng kim, như thể ông trời biết con bé thích vẽ, đặc biệt hắt một bức tranh, khảm Yiliana vào trong tranh. Ngay khoảnh khắc đó, Lạp Cát Mễ đỡ đẻ cho một chú tuần lộc con trắng như tuyết, nó chắc hẳn đến từ trên trời, vì nó trông chẳng khác nào một áng mây. Lạp Cát Mễ ban cho nó cái tên của cây đàn môi mà ông không bao giờ quên được: Mộc Khố Liên.

Tôi tìm thấy một hòn đá trắng ở nơi Yiliana lên bờ, vẽ một chiếc đèn cho con bé. Tôi hy vọng trong những đêm đen không trăng khi con bé trôi dạt, nó sẽ soi sáng cho con bé. Tôi biết, đó là bức tranh trên đá cuối cùng tôi vẽ trong đời này. Vẽ xong, tôi áp mặt vào hòn đá, bật khóc. Nước mắt tôi thấm vào chiếc đèn trên đá, tựa như đang đổ dầu vào đèn vậy. Khi chúng tôi rời sông Bối Nhĩ Từ, Xiban buộc một cặp chuông vàng lên cổ Mộc Khố Liên, chúng phát ra tiếng vang trong trẻo mà du dương trong gió, đánh thức ký ức của tôi về năm tháng. Chúng giống như mặt trời và mặt trăng trên bầu trời, soi sáng con đường chúng tôi để lại ở bờ phải sông Ngạch Nhĩ Cổ Nạp - những con đường mòn nhỏ mà thế nhân gọi là "Con đường nhỏ Evenki", những con đường mòn do bước chân chúng tôi và dấu chân tựa hoa mai của tuần lộc giẫm thành.