Hà Nội – Nghệ An – Hà Nội, 1956 – 1965

Ông Giáp, người thợ bạc, biến mất vào đám đông, ruột gan bà rối bời.

Lúc chờ, bà tập cho cậu Sáng đi trên lề đường. Được một lát, nó không chịu đi nữa bà phải mua cho que kem. Cậu ăn xong, ông Giáp quay lại. Ông xin lỗi vì đã nghĩ bà ăn trộm của chủ. Ông Toàn giải thích với ông ấy rằng không có bà giúp nhà ông đã khánh tận, đó là món quà để trả ơn.

Cho đến tận bây giờ, bà vẫn chưa tin được những đồng tiền vàng đó thay đổi số phận của mình. Ngay lập tức bà mua một căn nhà nhỏ ngoại ô Hà Nội và giấy phép đi lại. Thầy Văn mướn giúp bà một chiếc xe hơi cùng một tài xế – là những người quen thân với thầy, nên bà rất tin tưởng.

Ngày hạnh phúc trong đời bà mà cũng là ngày bà lo sợ nhất. Đó là ngày 3 tháng 3 năm 1956, bà rời Hà Nội để tìm lại mấy đứa con Minh, Đạt, Ngọc, Thuận và Hạnh. Năm tháng rồi mẹ con không gặp nhau, thời gian như cánh chim vụt mất, có thể mang các con đi mãi không về với mẹ.

“Trâu.” Cậu Sáng chỉ con trâu trên đồng cỏ nhìn như mô đất. Phía sau mặt trời trải những tia nắng xuống mấy cánh đồng lúa.

“Trâu,” bà nhắc theo, ôm sát cậu vào.

Bác tài kéo kiếng xe xuống, hương đồng nội tràn đầy hai phổi. Bà gắng nhìn mỗi gương mặt đi qua, hy vọng tìm được cậu Minh.

Đến giữa trưa, xe đến làng Kỳ Đồng, tỉnh Thanh Hóa. Bảo bác tài đậu xe chờ ở đằng xa, bà bồng cậu Sáng đi bộ vào làng. Xe cộ, ra vẻ giàu có bà lại gặp rắc rối.

Trong trí tưởng tượng, bà quay lại làng này đã nhiều lần. Giờ trí nhớ dẫn bà qua con đường ngoằn ngoèo. Đến được cái cây, bà nhìn vào ngôi nhà có hàng rào bằng cây lá xanh mướt. Cháu còn nhớ đây không Ổi?

Đúng đấy … trước ngôi nhà mẹ cháu ở lại.

Ngôi nhà yên ắng. Bà đợi một lát không ai ra vào. Cảm giác như cả ngàn con kiến đang bò trên da.

“Ngọc ơi?” bà lên tiếng gọi. “Ngọc,” cậu Sáng bập bẹ theo.

Không có tiếng trả lời, bà bước qua cánh cửa đang mở vào sân.

Tiếng cằn nhằn làm bà giật nảy mình. Một người đàn ông tướng tá cục mịch xuất hiện ở cửa ra vào. Nhìn hắn bà nhớ đến đám cướp ở Hà Nội.

“Muốn gì đây?” hắn sủa, tay che ánh sáng trên mắt.

“Con gái tôi, Ngọc nó có đây không ạ?”

“Sao nó lại ở trong nhà tôi?” Hắn nhe hàm răng sếu sáo. “Mụ điên này, cút đi.” Bà bước đến gần. “Thưa ông, mấy tháng trước, có đứa con gái mười lăm tuổi đến đây tìm việc làm. Tôi tin là – ”

Ngay lúc ấy, một bé gái xuất hiện, đứa bé chơi trốn tìm với Ngọc, miệng nói không thành tiếng gì đó huơ tay chỉ về một phía.

Tên chủ nhà quay lại. “Mày làm gì ở đây, đồ ngu này?” Con bé bỏ chạy mất.

“Con bé biết con gái tôi đó.” Bà phản đối.

“Con mụ điên này. Đã bảo là cút đi.”

BÀ ĐỨNG TRÊN ĐƯỜNG, cậu Sáng khóc trên tay, nỗi lo về mẹ cháu làm đầu óc bà rối bời. Đứa bé gái lấp ló sau hàng rào, rồi chạy về phía bà.

“Chị Ngọc bỏ trốn bố cháu đấy.” Nó nói không kịp thở.

Bà nghiến răng. “Cháu biết chị đang ở đâu không?”

Con bé khóc nức lên. “Mấy hôm trước, cháu gặp chị đang ăn xin ngoài chợ.

Cô…cô đi kiếm chị Ngọc đi.” Rồi nó lại biến vào nhà. Bà vội ra đi.

Chợ chẳng còn ai, mọi người về nhà tránh cái nóng giữa trưa. Chỉ còn lại vạt đất khô cằn.

Một đống giẻ rách dưới cái cây trơ trọi, nhìn như hình người, đắp một chiếc chăn tả tơi. Ngọc phải không?

Bà chạy vội đến. Quỳ xuống, nâng tấm chăn lên bên dưới là khuôn mặt trong các giấc mơ, đôi môi vẫn gọi tên bà, đôi chân đi những bước chập chững theo tiếng vỗ tay của bà.

“Ngọc, ôi con gái yêu của mẹ.” Bà đặt cậu Sáng xuống, ôm lấy Ngọc.

“Mẹ, mẹ!” Ngọc vùi đầu vào ngực bà, run rẩy trên cơ thể nó làm tim rung lên theo.

Hai mẹ con ôm nhau khóc cười, cười khóc.

NGỌC XIN ÔM EM SÁNG khi hai mẹ con trên đường đến chùa. Bà ôm con gái mà cứ sợ đó chỉ là ảo giác.

“Con sống ngoài đường lâu chưa?” bà hỏi. “Mấy tuần rồi mẹ.”

“Hắn làm gì con à?”

“Hắn tính làm bậy nhưng con không chịu. Còn đánh lại rồi bỏ chạy.”

Bà nắm chặt tay, muốn cho hắn một trận. Bà đủ sức để hỏi tội hắn, nhưng làm như vậy sẽ gặp nguy hiểm. Thôi cứ để trời bắt tội hắn. Không ai trốn khỏi lưới trời.

Bà ôm nó chặt hơn tự hứa sẽ chăm sóc tốt hơn để đền bù lại những gì nó phải nếm trải.

Đến chùa, cảnh tượng như đã hàng năm trời chứ không phải chỉ vừa mấy tháng. Mái ngói rêu phong oằn xuống; nhiều viên ngói rơi mất lộ cả mấy cây đà bên dưới.

Trong sân trước, bọn trẻ bâu lại, thân thể gầy trơ xương, chân không giày dép dơ dáy. Bà nhìn khắp lượt, không có cậu Thuận.

“Đằng kia, cô,” một đứa chỉ về phía khu vườn, chỉ còn là mảnh đất màu nâu, lỗ chỗ đầy bụi bặm. Hai đứa con trai đang ngồi xổm đào bới.

“Thuận,” bà gọi, một đứa ngẩng lên, mặt dính đầy bụi đất, Miệng nó mở ra rồi méo lại. Bà lập cập bước đến.

Thân thể cậu Thuận, đây máu thịt đây sự sống của bà đang ghì siết, ấm lên trong vòng tay. Mấy nụ hôn của bà lau cả nước mắt trên mặt nó. Bà biết mình sẵn sàng chết cho các con được sống.

Sư Hiền đang ở trong, ngồi bên đứa bé bị bệnh, tay xoa lưng, hát dỗ nó ngủ.

Bà chưa bước qua hết cửa, khuôn mắt gầy của sư sáng lên trong nắng chiều. “Diệu Lan đấy ư con?”

Trong sân chùa, sư xin lỗi vì tình trạng mấy đứa trẻ. Chính quyền siết chặt tín ngưỡng. Nhiều người không đến lễ chùa nữa, không có cúng dường, sư và mấy đứa nhỏ phải đi xin ăn.

Bà nghe kể, mẹ Ngọc đem đồ ăn đến cho em và mấy đứa nhỏ ở cùng.

“Sư cám ơn con đã giúp đỡ.” Sư nắm tay Ngọc nói. “Tiếc là lúc trước con không ở lại được chùa.”

Bà kéo sư ra một bên, đưa ít tiền. “Con có chút lễ vật, thưa sư,” Sư từ chối không nhận, nhưng bà năn nỉ đó là dành cho mấy đứa nhỏ.

“Vậy để ta tặng con thứ này.” Sư dẫn vào trong điện, thắp nhang cầu phúc cho bà.

Bà quỳ xuống bên cạnh. “Thưa, sư xem lại cho con về hậu vận ạ.”

Sư cầm tay bà gấp mấy ngón tay vào. “Biết cũng chẳng để làm gì con ạ. Mọi thử thách đều có mục đích cả. Những ai vượt qua được thử thách và vẫn là người tốt đều được lên cực lạc. Diệu Lan ạ, con còn trẻ. Con sẽ qua được những biến cố cuộc đời.” Sư cười rồi cho bà chiếc mõ bằng gỗ. “Đây là quà cho con. Đức Phật sẽ nghe được lời cầu nguyện của con, hãy để ngài soi sáng đưa con đến cõi bình an.”

Bây giờ cháu biết chiếc mõ, với bà là vô giá. Đó là biểu tượng cho sự thương cảm giữa những người hoàn toàn xa lạ.

Ước gì bà có thể đưa cháu đến thăm sư. Mấy năm trước, bà trở lại ngôi chùa ấy, nhưng không còn gì. Bom đã san bằng, dân làng bảo họ tìm thấy sư bị vùi dưới đống đổ nát, tay còn ôm mấy đứa trẻ. Bom thiêu hết mấy thân thể đến nỗi không nhận ra được.

Bà cầu nguyện cho sư. Không phải vì sư đã cứu mạng cho bà, cậu Thuận mà cứu cả linh hồn bà. Cảm kích trước nghĩa cử, bà thành phật tử. Bà thực hành pháp Nhẫn, chính pháp này dạy cho bà biết yêu thương người khác. Chỉ có tình yêu mới đưa ta qua khỏi tăm tối của thế giới này.

TIẾP ĐẾN, ĐỂ XE ngoài bìa làng nơi có dòng suối chảy xiết quanh cánh đồng. Ngọc, Thuận, và bà đi bộ, Sáng ẵm trên tay. Đây rồi, nhà cô Thảo, cửa đóng kín. Mặt nước chiếc ao phía trước lấp lánh mấy cánh hoa mướp vàng.

Gõ cửa, bà gọi. “Có ai ở nhà không?”

“Hạnh, Hạnh ơi!” Ngọc gọi em.

Cửa hé mở, một gương mặt ló ra, ồ Hạnh, dì Hạnh Ổi ạ. Mấy mẹ con đồng loạt gọi tên nó.

Hạnh chạy đến mái tóc dài đung đưa, nước mắt lấp loáng. Bà ngạc nhiên thấy Hạnh cao hẳn lên.

“Mẹ!” Hạnh ôm chầm lấy bà. Đây công chúa nhỏ của bà.

Ngôi nhà vẫn mát mẻ, hiếu khách như ngày nào. Trên tường là những bức vẽ đầy màu sắc hạnh phúc.

“Có ai ở nhà không con?” Bà hỏi.

“Mẹ Thảo, bố Tiến đi làm.” Hạnh nói tự nhiên như đứa trẻ con nói về bố mẹ mình. Rồi Hạnh vui vẻ chỉ những bức tranh. “Con vẽ đấy mẹ, mẹ Thảo dạy con.” Trong đó ghi lại những điều kỳ diệu, gia đình, hoa lá, chim muông, gia súc. Bà biết dì có năng khiếu, nhưng cô Thảo rèn giũa thêm. Hạnh được chăm sóc rất chu đáo. Không biết nó muốn đi không nữa?

“Hạnh ơi,’ có tiếng gọi. Bà nhìn ra cửa. Cô Thảo đang cười, luồn tay qua khẻ hở mở chốt cửa.

“Mẹ Thảo,” Hạnh chạy đến ôm người mẹ mới, người mẹ cúi xuống bế nó lên quay vòng.

Hạnh thì thào vào tai cô Thảo, hai mẹ con bước vô nhà. Nhìn thấy bà, cô kéo

Hạnh đến ôm chặt hơn.

Bà bước đến gần. “Cho em xin lỗi…”

Cô nắm lấy tay Hạnh bước qua bà, đến đứng dưới bàn thờ.

“Tên em là Diệu Lan,” Bà nói. “Xin lỗi chị vì đã để nó lại cho chị. Em cố gắng làm lại nhà rồi mới đón Hạnh về.”

Im lặng, Hạnh đứng gần bên cô giáo. “Mẹ, mẹ Thảo.”

“Ồ, con yêu của mẹ.” Cô giáo quỳ xuống, ôm chặt Hạnh. Khi đứng lên, ánh mắt cô đầy giận dữ. “Tôi không biết nghĩ thế nào cho phải! Chị bỏ đi luôn, tôi đinh ninh chị không cần nó nữa. Lâu đấy chứ.”

“Xin chị cho em được giải thích.”

“Được, chị giải thích đi.”

Mấy đứa tròn mắt nhìn bà. Bà không nói dối được nữa, nhưng như vậy mấy mẹ con sẽ rất nguy hiểm. Trên hết, chồng cô giáo là cán bộ nhà nước. Nhưng bà thấy được cô giáo thương Hạnh như thế nào.

“Em vốn là nông dân chân lấm tay bùn, một nách sáu con,” bà giải thích. “Rồi phong trào Cải Cách Ruộng Đất xảy ra, em bị tố cáo bóc lột người khác. Người anh duy nhất bị giết. Đứa con lớn bị bắt đi mất. Để tránh bị xử tử, em phải cùng mấy đứa nhỏ trốn đi.”

“Mấy đứa là con chị hết à?” Cô giáo chỉ về phía Ngọc, Sáng và Thuận.

Bà gật đầu. “Còn phải tìm cháu Đạt, và đứa lớn là Minh, em không biết giờ cháu nơi nào.”

Cô giáo trầm ngâm. “Cải Cách Ruộng Đất Đi Quá xa. Nhiều người phải chịu cảnh oan khiên. Tôi có hỏi cái Hạnh về gia đình. Biết như vậy là ích kỷ, nhưng tôi vẫn hy vọng…”

Cô lại ôm Hạnh một lúc lâu, hôn lên trán nó.

“Lúc nào mẹ cũng thương con. Bây giờ hãy đến với người mẹ dũng cảm của con đi.” Cô quay sang bà. “Chị đưa Hạnh đi liền đi, nếu không ông nhà tôi sẽ ngăn cản chị đấy.”

BÀ HÁT NHO NHỎ dỗ dì Hạnh. Nó khóc như mưa khi xe chạy đi.

Suốt mấy năm sau này bà thường đưa dì về thăm lại cô giáo. Cô là người mẹ thứ hai của dì. Tình yêu của cô tưới mát lên cuộc đời dì.

Hôm đó, tim bà đập mạnh khi thấy lại bụi tre bên chiếc cổng làng bằng gạch đầy rêu. Trên con đường đất uốn lượn, mấy chị em nắm tay nhau kéo bà đi vào chợ làng.

Chiều đã muộn, chợ vẫn đông đúc.

Lòng bà rộn ràng thấy hàng phở đông khách.

Nhiều người đang đứng chờ bàn. Một chú bé bưng phở đi qua, ốm nhách mặt mày đen nhẻm. Cậu Đạt đấy, Ổi ạ. “Đạt!” bà gọi

Ngọc Thuận và Hạnh cùng nhảy múa gọi theo.

Đạt ngẩng lên, bất động hết một lúc, tô phở tuột khỏi tay vỡ tan trên nền nhà. Hết một lúc cậu mới hoàn hồn chạy đến với bà và anh chị em. Bà khóc, nước mắt mờ làm mờ hết mọi vật, một lúc sau mới rõ lại khi bà vùi đầu vào mái tóc dày, hai buồng phổi tràn đầy tiếng cười của cậu.

“Chuyện gì vậy?” có tiếng người la lên.

Bà hàng phở đến bên, giận dữ nhìn cậu. “Đi làm đi cái thằng ngu này.” “Không,” bà nói. “Chúng tôi đến đón nó đây.”

“Bà nghĩ cái quán của tôi là gì chứ?” Mụ bán phở gào lên. “Là cái chỗ để vất con lại khi không cần đến hay sao hả?”

“Xin chị nhỏ tiếng cho.” Bà lấy ra một mớ tiền nhét vào tay mụ. “Chỗ này xem như tôi thường cho cái bát bị vỡ và để chị mướn người khác.”

Mụ liếc nhìn rồi đếm tiền. “Phải bằng hai lần thế này. Thằng ngu này hay làm vỡ bát đĩa lắm.”

“Làm gì có chuyện đó,” Đạt nói. “Cháu có làm vỡ gì đâu chứ. Cô bắt cháu làm thêm giờ mà có trả công đâu.”

“Đừng, đừng bao giờ bén mảng đến đây nữa nghe không.”

Nhưng mấy mẹ con đã đi ra xa, không còn nghe rõ nữa.

Trong xe, mấy chị em cười, khóc kể lại thương nhớ nhau thế nào. Nhìn chúng, niềm vui như thấm vào từng tế bào của bà. Bà lại là cái cây đâm chồi nảy lộc, cánh chim lại mọc lông. Ngôi sao may mắn đã soi sáng vận may cho bà, chẳng mấy chốc nữa bà lại đoàn tụ với cậu Minh, Cô Tú và ông Hải.

Trời tối đen khi xe đến quê nhà ở Nghệ An. Mấy mẹ con qua đêm ở một nhà khách ẩn mình sau mấy bụi tre lá xào xạc. Mấy đứa con đi ngủ, một mình bà bước ra hành lang.

Ngôi nhà thân thương, rất gần mà cũng rất xa. Bà chỉ mong lại được úp mặt vào tường của căn nhà tổ tiên, đứng trước bàn thờ gia đình để được gần gũi mẹ cha, chồng, anh và cả chị dâu. Biết bao cơn bão tàn phá gia đình ta nhưng họ Trần vẫn không hề ngã gục. Bà cảm nhận được trách nhiệm to lớn mà mình phải gánh vác với niềm tự hào.

Mặt trời chưa lên bà đã nhờ bác tài xế chuyển lá thư cho ông Hải và cô Tú. Thời gian chậm chạp trôi qua. Hết buổi sáng, đến quá trưa. Bà muốn phát sốt, sau lại lâu vậy. Bác tài xế gặp chuyện gì rồi sao?

Có tiếng gõ cửa, ồ ông Hải. Bà chạy đến trong vòng tay ông, chính hai cánh tay của người suốt cả đời lao động trên đồng ruộng, và cũng chính hai cánh tay đó che chở cho những người bị oan khiên.

“Gặp lại con là mừng rồi, Diệu Lan,” Ông bảo, đứng ngoài hành lang nhìn mấy đứa chia nhau mấy cây kẹo bà mang từ Hà Nội.

“Chú, chú có nghe tin tức gì của cháu Minh không ạ? Cô Tú đang ở đâu?”

“Minh à? Thế mà ta cứ nghĩ con có tin gì về nó chứ.” Mấy lời ông nói như sấm nổ bên tai.

“Đừng lo lắng quá con ạ. May mắn là nó không bị bắt lại. Nó khôn ngoan nhanh nhẹn lắm. Con sẽ sớm tìm được nó thôi.” “Thế cô Tú đâu sao không đến với chú?” “Để ta kể cho con nghe.”

Sau khi mấy mẹ con trốn đi, theo lời ông, cả làng hỗn loạn. Mấy tên cán bộ cho người lùng bắt đem về cho kỳ được.

Cô Tú một mực bảo vệ gia đình, bằng cách nói rằng không có cảnh bóc lột. Cô cố gắng bảo vệ ngôi nhà, bị bọn chúng đánh và kéo ra khỏi nhà, lấy cả số tiền dành dụm cho rằng cô ăn cắp của gia đình ta. Chúng đập phá bàn thờ, cướp hết những thứ có giá trị. Bảy gia đình khác trong đó có mụ bán thịt được phép dọn vào. Bảy gia đình đó tranh chấp khi chia chác ruộng vườn rồi dựng vách chia phòng ngay trong nhà gia đình ta.

Năm tháng sau ngày trốn đi, bà đã mất hết nhà cửa đất đai. Tòa án Cải Cách Ruộng đất chia cho những tá điền bần cố nông, bọn họ tranh chấp chia phần, tham lam như cỏ dại lan nhanh khắp làng.

Cô Tú tôi nghiệp, một thân một mình, dọn sang miếng đất riêng, nhờ hai cha con ông Hải dựng tạm cho chiếc lều. Cô sống nhờ trồng rau để bán cùng với trái cây thu hoạch trong vườn. Cô nhất định không chùn bước.

Ông Hải nắm lấy vai bà. “Diệu Lan à, sau đấy hai tháng từ ngày cháu đi. Một người trên đường đi làm, trông thấy xác cô Tú treo trên cành cây.”

Bà nhìn ông trân trối. “Cháu nghe lầm phải không chú. Cô đang đợi cháu về lại mà.”

Ông đưa tay lên miệng làm hiệu im lặng, nhìn quanh. “Có cả lá thư tuyệt mệnh trong lều cô Tú. Nói rằng cô ấy không thể chịu đựng thêm nữa.”

“Cô Tú có biết chữ đâu chú.”

“Ta biết cô ấy bị sát hại mà.” Ông lắc đầu. “Ta xin lỗi vì không giúp gì được cho cô ấy. Những chuyện tày trời xảy ra cho làng ta, không chỉ riêng gia đình con, Diệu Lan ạ. Hiện giờ phải tránh xa nơi này thôi. Bọn người ác độc đó vẫn còn tìm kiếm con đấy. Có tin gì về Minh ta sẽ nhắn cho con biết.”

Trở về Hà Nội, bà lập bàn thờ nhỏ và bát nhang cho cô Tú. Bà không bao giờ quên tình thương và tấm lòng của cô. Không có cô, bà không sống đến hôm nay, mà cháu cũng không hiện hữu trên cõi đời này.

Cho đến hôm nay, nếu cháu có nghe nhịp tim của bà, cháu sẽ nghe trong đó có cả giọng hát của cô Tú. Chính giọng hát đó đã nuôi dưỡng tâm hồn bà.

Những bài hát của cô đã giúp Ngọc, Đạt, Thuận và Hạnh đi qua những khổ đau mất mát gặp phải trên đường đời. Tuần đầu đến ngôi nhà mới anh em chúng nó xin bà luôn ở bên. Lúc cần đi chợ mua thức ăn, bà dẫn tất cả theo. Tối đến, mấy mẹ con dồn vào một phòng ngủ cùng một giường, thế mà vẫn gặp ác mộng làm run rẩy những hình hài bé nhỏ.

Bà và các con kể cho nhau nghe chuyện đã xảy ra và cố gắng giúp nhau vượt qua. Bà trả cho thầy Văn ít tiền để ông đến nhà mỗi tuần một lần dạy riêng cho cả nhà. Những bài tập thiền đã làm mấy đứa bình tâm trở lại, bài tập tự vệ giúp cho các con có thêm tự tin.

Ổi, cháu nghe câu ngạn ngữ này rồi chứ? Lửa thử vàng gian nan thử sức. Những thử thách bà, mẹ cháu, các cậu và dì đã đối mặt làm cho chúng trân quý giá trị cuộc sống hơn. Chúng lại đi học, đạt được thứ hạng cao, không từ nan bất cứ việc gì: dọn dẹp nhà thuê, quét đường, bán báo. Cả nhà cố dành dụm từng đồng một, ăn uống áo quần chỉ vừa đủ.

Cuộc chiến Bắc, Nam ngày một nóng lên. Trong lòng miền Bắc xã hội chủ nghĩa đã đạt đến đỉnh điểm. Người dân thành thị đối mặt với phong trào cải tạo tư sản. Ngay Hà Nội, nhà cửa tài sản bị tịch thu, gia đình tan nát. Gia đình chủ trước đây của bà là ông Toàn và bà Châu cũng không tránh khỏi, sau đó cả gia đình phải về vùng rừng núi hoang vu phía bắc theo chương trình cải tạo, kéo dài hơn một năm.

Bà muốn giúp đỡ nhưng chỉ biết cúi đầu im lặng làm việc; bất cứ ai dám lên tiếng đều bị đi tù. Công việc của bà, bán hoa quả ở chợ Long Biên, thu nhập rất khiêm tốn nhưng quyết tâm không để con cái phải thiếu đói lần nữa. Ngọc, Đạt, Thuận và Hạnh làm quen với trường lớp, bà đi học lớp đêm về sư phạm. Mấy mẹ con chăm sóc cho nhau. Tình yêu biến chiếc lều thành tổ ấm. Mấy năm sau, bà bán chỗ đó đi mua nhà ở phố Khâm Thiên ở cho đến giờ.

Năm 1957, gần hai năm đến Hà Nội, chính quyền công bố sai phạm trong chiến dịch Cải Cách Ruộng Đất. Họ vẫn cho rằng tái phân phối của cải là đúng nhưng cách tiến hành không kiểm soát được. Nói rất nhiều nhưng không hề có động thái gì sửa sai cả.

Rồi bà cũng được tự do trở lại làng xưa. Ông Hải đưa bà đến rừng Nam Đàn. Ông an táng ông Công và cô Tú ngay bên cạnh mộ của bà cố. Đứng trước mộ, bà không cầm được nước mắt. Bà nghe những lời thì thào trong gió như đang hát dưới những tàn lá xanh mướt.

Bà muốn trở lại ngôi nhà, điền trang của gia đình, nhưng chỉ biết đập đầu vào tường, không còn đất đai nhà cửa gì của ông bà tổ tiên để lại.

Gia đình ta không phải là duy nhất phải chịu mất mát. Nhiều người vô tội bị đánh đập, làm nhục trước bàn dân thiên hạ.

Có người bị xử tử; có người vì không chịu nổi mà phải tự tử. Có kẻ phát điên sau khi mất hết tất cả. Sau công cuộc Cải Cách Ruộng Đất hai năm, người đàn bà tố cáo cha mình hãm hiếp một trăm năm mươi chín lần, tự vẫn. Bà ta treo cổ trên một cây cao mọc bên cạnh mộ cha.

BÀ TIẾP TỤC cuộc tìm kiếm cậu Minh. Thầy Văn cho rằng có lẽ nó đã vào nam.

Hàng ngày bà đều đọc kinh cầu nguyện chiến tranh chấm dứt. Rồi người cậu cả của cháu có thể bước qua đống tro tàn của mất mát về lại với mẹ và các em. Chắc chắn sẽ như thế.