Parzival: Sử Thi Hiệp Sĩ (Tập 1/2)

Lượt đọc: 583 | 0 Đánh giá: 0/10 Sao
★★★★★★★★★★
★★★★★★★★★★
« Lùi Tiến »
Giới Thiệu

❊ ❊ ❊

Khi lần đầu tiên giới thiệu với độc giả Anh quốc kiệt tác của nhà thơ trung cổ vĩ đại nhất nước Đức, một vài lời mở đầu, dành cho cả tác phẩm lẫn tác giả, có lẽ là điều không thừa. Gần bảy trăm năm đã trôi qua, cùng với những đổi thay mà dòng thời gian tạo ra đối với cả ngôn ngữ lẫn tư duy, lẽ ra đã đủ sức khiến bất kỳ tác phẩm nào trở nên xa lạ, huống chi đó lại là một tác phẩm được sáng tác bằng một thứ tiếng nước ngoài; thế nhưng, phải tận thế kỷ này, văn bản gốc của bộ sử thi Parzival mới được đối chiếu từ các bản thảo viết tay và được phổ biến, ngay tại chính quê hương của nó, cho đông đảo độc giả chung. Dẫu vậy, niềm hứng thú mà nhiều người hiện nay dành cho các khúc ca lãng mạn về thời vua Arthur — chắc hẳn được khơi nguồn bởi thiên tài của cố Thi sĩ Laureate quá cố — cùng thực tế là nhà soạn nhạc vĩ đại nhất thời đại chúng ta, Richard Wagner, đã chọn tác phẩm này làm nền tảng cho vở kịch kỳ diệu mà ngày càng nhiều ý kiến đồng thuận tôn vinh là thành tựu nghệ thuật vĩ đại nhất của thế kỷ này, dường như cho thấy đã đến lúc công trình của Wolfram von Eschenbach có thể hy vọng đón nhận sự công nhận xứng đáng từ một công chúng rộng rãi hơn nhiều so với thời đại của chính ông.

Về bản thân nhà thơ, chúng ta biết rất ít, ngoại trừ những ẩn ý cá nhân rải rác trong các tác phẩm của ông; cả năm sinh lẫn năm mất đều không được ghi chép lại, nhưng những nhắc nhở thường xuyên về các sự kiện đương thời có trong thơ ông giúp chúng ta xác định với độ chắc chắn tương đối khoảng thời gian ông hoạt động văn học và ước định sơ lược cuộc đời ông. Tác phẩm vĩ đại nhất của Wolfram, Parzival, rõ ràng được viết vào những năm đầu thế kỷ thứ mười ba; ông liên tục ám chỉ đến các sự kiện đang diễn ra và các tác phẩm ra đời trong thập niên đầu tiên của thời kỳ đó; và vì tác phẩm cuối cùng của ông, Willehalm, hãy còn dang dở, có nhắc đến cái chết chưa lâu của Bá tước Herman xứ Thuringia diễn ra vào năm 1216, nên nhiều khả năng Parzival đã được sáng tác trong vòng mười lăm năm đầu của thế kỷ thứ mười ba. Hơn nữa, vì tác phẩm này không hề mang dấu vết của sự non nớt trong tư duy hay phong cách, nên có lẽ năm sinh của nhà thơ không thể lùi quá xa sau năm 1170.

Cái tên Wolfram von Eschenbach chỉ ra rằng Eschenbach ở Bavaria rất có thể là nơi sinh của ông, cũng như đó chắc chắn là nơi chôn cất ông. Mãi cho đến tận cuối thế kỷ thứ mười bảy, ngôi mộ của ông kèm theo văn bia vẫn còn có thể được nhìn thấy tại nhà thờ Frauen-kirche ở Ober-Eschenbach, và việc chỉ cách thị trấn một khoảng ngắn có những địa danh được nhắc đến trong thơ ông, chẳng hạn như Wildberg, Abenberg, Trühending, Wertheim, v.v., dường như cho thấy rằng cuộc đời của vị hiệp sĩ-nhà thơ cũng đã trôi qua ở chính nơi đó.

Về xuất thân, như chính Wolfram đã nói với chúng ta, ông thuộc về tầng lớp hiệp sĩ (Zum Schildesamt bin Ich geboren), dẫu cho gia đình ông có quý tộc hay không vẫn là một điểm còn tranh cãi; nhưng dù thế nào đi nữa, Wolfram vẫn là một người nghèo khó, như những lời ẩn ý hài hước mà ông dành cho sự nghèo khó của mình đã minh chứng rõ ràng. Tuy vậy, ông dường như không trải qua cuộc đời của một ca sĩ lang thang như người đồng thời nổi tiếng của ông, Walther von der Vogelweide; nếu Wolfram có lên đường, như ông rất có thể đã làm, thì đó là để tìm kiếm những cuộc phiêu lưu của hiệp sĩ, như ông từng nói: 'Durchstreifen muss Der Lande viel, Wer Schildesamt verwalten will,' và dẫu hoàn toàn ý thức được tài năng ca hát của mình, ông vẫn có hệ thống đề cao sứ mệnh hiệp sĩ của mình lên trên tư cách nhà thơ. Thời đại mà Wolfram sống và cất tiếng ca — ta không thể nói là viết, bởi theo lời thú nhận của chính ông thì ông không biết đọc cũng không biết viết ('I'ne decheinen buochstap,' ông nói trong Parzival; và trong Willehalm, 'Waz an den buochen steht geschrieben, Des bin Ich kunstelos geblieben'), và do đó các bài thơ của ông ắt hẳn đã được đọc cho người khác chép lại theo lối truyền khẩu — là một thời kỳ đặc biệt phù hợp để phát triển thiên tài độc đáo của ông. Dưới sự cai trị của triều đại Hohenstaufen, thể chế hiệp sĩ đã đạt đến đỉnh cao vinh quang và vẫn chưa rơi vào những sự lố bịch hoang đường hay phi thực tế vốn đặc trưng cho thời kỳ suy đồi của nó; và những khúc ca lãng mạn về vua Arthur vốn lần đầu hình thành ở miền Bắc nước Pháp lúc bấy giờ đã truyền sang nước Đức, để rồi được đón nhận nồng nhiệt tại đó, và chịu sự nhào nặn từ tay các nhà thơ Đức để mang một ấn triết lý và đạo đức xa lạ với hình thái nguyên thủy của chúng.

Chính trong những bản trường ca lãng mạn này mà Wolfram, cũng giống như các đồng nghiệp cùng thời khác, đã tìm thấy nguồn cảm hứng chính; trong Parzival, kiệt tác của mình, ông đã kể lại câu chuyện về cuộc hành trình tìm kiếm và chinh phục Chén Thánh; kể nó gắn liền với truyền thuyết về Perceval — qua trung gian của truyền thuyết này, cần phải ghi nhớ rằng, ảnh hưởng mang tính tâm linh của thần thoại Chén Thánh mới lần đầu tiên tiếp xúc với nền hiệp sĩ rực rỡ nhưng đạo đức thấp kém của các khúc ca lãng mạn Arthur nguyên thủy; và ông đã kể câu chuyện ấy theo một cung cách vừa mang đậm chất trung cổ về hình thức lại vừa mang hơi thở hiện đại về cách diễn giải. Toàn bộ tác phẩm thấm đẫm tinh thần hiệp sĩ chân chính; nó đã được ca ngợi một cách đúng đắn là Das Hohelied von Rittertum, khúc ca muôn thuở của hiệp sĩ, bởi Wolfram không chỉ nắm bắt phần vỏ bên ngoài mà là chính phần linh hồn của tinh thần hiệp sĩ, y như điều mà một nhà thơ Đức khác đã miêu tả trong thời đại chúng ta ngày nay; vị hiệp sĩ lý tưởng của Wolfram, trong lòng trung thành với lời hứa nguyện, trong lòng bác ái cao cả đối với đồng loại, là bậc chủ nhân của Chén Thánh với sức mạnh cảm hóa và nhân văn hóa của nó, thực sự là một 'hiệp sĩ chân chính của Chúa Thánh Thần.' Trong một lời giới thiệu ngắn ngủi thế này, thật bất khả thi khi muốn bàn luận một cách tường tận những vấn đề đầy sức hút gắn liền với tác phẩm, người ta chỉ có thể vạch ra những khó khăn chính nằm ở đâu. Có thể nói vắn tắt rằng chúng chủ yếu liên quan đến nguồn gốc mà Wolfram đã dựa vào để sáng tác tác phẩm của mình và cách diễn giải ý nghĩa đạo đức của nó. Rằng Wolfram đã rút tỉa từ một nguồn tiếng Pháp là điều chúng ta biết qua chính tuyên bố của ông; ông trích dẫn thẩm quyền của mình là một nhân vật tên là 'Kiot người Provençal,' người mà bản thân vị này lại tìm thấy thông tin của mình trong một bản thảo tiếng Ả Rập tại Toledo. Đáng tiếc là không có nhà thơ nào như thế, và cũng chẳng có tác phẩm nào như thế được chúng ta biết đến, trong khi chúng ta thực sự sở hữu một phiên bản tiếng Pháp của câu chuyện, Li Conte del Graal, do Chrêtien de Troyes trước tác, một tác phẩm — xét trên phần lớn nội dung (tức là từ Quyển III đến Quyển XIII) — cho thấy sự tương đồng đến kinh ngạc không chỉ ở trình tự các biến cố mà thậm chí trong từng từ ngữ tương ứng với công trình của Wolfram. Tuy nhiên, Chrêtien lại không cung cấp hai quyển đầu tiên hoặc ba quyển cuối cùng giống như chúng ta tìm thấy ở Wolfram. Bản tường thuật về thân phụ của Perceval và cái chết của ông ta là do một bàn tay khác chứ không phải của Chrêtien, và không trùng khớp với lời kể của Wolfram; và tác phẩm, bị bỏ dở dang bởi Chrêtien, đã được tiếp nối và kết thúc với độ dài đáng kể bởi ít nhất ba tác giả khác, những người rõ ràng đã rút tỉa từ các nguồn khác nhau; trong khi cái kết của Wolfram lại khớp chặt chẽ với phần mở đầu của ông, và toàn bộ tác phẩm của ông tạo nên phiên bản hài hòa và hoàn chỉnh nhất về câu chuyện mà chúng ta đang sở hữu. Wolfram biết rõ tác phẩm của Chrêtien, nhưng nhắc đến nó với thái độ khinh miệt vì cho rằng đó là phiên bản sai lệch của câu chuyện, trong khi 'Kiot' mới là người kể lại cuộc phiêu lưu một cách đúng đắn. Vấn đề đặt ra lúc này là, thực chất Wolfram đã tìm thấy những phần trong tác phẩm của mình mà ông không thể rút từ Chrêtien ở đâu? Liệu 'Kiot' có phải là một nguồn có thật, hay chỉ là một cái cớ được bịa ra?

Một số nhà phê bình Đức đã cho rằng Wolfram thực chất không hề biết đến bất kỳ tác phẩm nào khác ngoài của Chrêtien, và ông đã mạnh dạn bịa ra tất cả những gì mình không tìm thấy ở đó, rồi ngụy tạo ra một nguồn khác nhằm che giấu sự thật. Những người khác lại khẳng định rằng dù 'Kiot' có phải là tên của tác giả hay không, thì Wolfram chắc chắn đã có trước mặt mình một bản trường ca tiếng Pháp nào đó ngoài Li Conte del Graal.

Quả thực có vẻ như ở mức độ cao nhất là vô lý khi một nhà thơ Đức lại tự ý đưa vào yếu tố Anjou — thứ vốn hoàn toàn vắng bóng trong tác phẩm của Chrêtien; sự thể hiện của Wolfram về Chén Thánh cũng khác biệt hoàn toàn với bất kỳ hình ảnh nào chúng ta tìm thấy ở những nơi khác: đối với ông, đó không phải là chiếc chén trong Bữa Tiệc Ly, mà là một viên đá quý được ban cho những phẩm chất ma thuật. Đúng là Chrêtien không hề nói rõ Chén Thánh là gì, mà chỉ đơn giản rằng 'du fin or esmeree estoit, pieres pressieuses avoit el graal de maintes manieres,' thế nhưng dường như khó mà tin được rằng Wolfram lại có thể diễn giải điều này thành một viên đá quý, chưa kể đến hàng loạt nét đặc trưng phương Đông vốn chỉ có trong bản miêu tả của riêng ông. Nhưng nguồn gốc chính xác khiến Wolfram hình thành nên ý tưởng về Chén Thánh vẫn là một bài toán mà e rằng giờ đây sẽ không bao giờ được giải đáp hoàn toàn trọn vẹn.

Cuộc tranh luận xoay quanh ý nghĩa đạo đức mà Wolfram gán cho câu chuyện có vẻ mang lại nhiều hy vọng hơn về mặt kết quả, bởi ở đây chúng ta thực sự sở hữu các dữ liệu cần thiết và có thể tự mình nghiên cứu tác phẩm. Câu hỏi đặt ra giữa các nhà phê bình là liệu Wolfram có ý định truyền tải một bài học thuần túy tôn giáo hay không; liệu tác phẩm này có phải là một ngụ ngôn về cuộc đời, và Parzival là biểu tượng cho Linh hồn con người, đang lơ lửng giữa Niềm tin và Sự hoài nghi, bị dằn vặt bởi sự bất công bề ngoài trong cách Chúa đối xử với con người, để rồi cuối cùng chiến đấu vượt qua bóng tối của sự tuyệt vọng tiến đến ánh sáng rạng rỡ của đức tin được hồi sinh nơi Chúa; hay chúng ta đang đứng trước sự tôn vinh lý tưởng hiệp sĩ? một lời tuyên bố về niềm tin của người hiệp sĩ-nhà thơ rằng trong sự đón nhận và tuân thủ trung thành các mệnh lệnh của trật tự hiệp sĩ, sự cứu rỗi sẽ giành được? Liệu một hiệp sĩ chân chính, ngay cả khi thiếu vắng đức tin nơi Chúa, nhưng bằng cách gìn giữ vẹn toàn lòng tin của mình đối với con người, bằng chính sự trung thành và kiên định trong mục đích, có thể giành lại được ân sủng tâm linh đã bị đánh mất bởi sự dại dột thời trẻ tuổi của mình hay không? Phải chăng Parzival là một trong những kẻ mà nhờ họ mà 'Vương quốc Thiên đàng chịu đựng những sức mạnh bạo liệt'? Rất có thể cả hai cách giải thích này đều đúng ở một chừng mực nào đó, rằng Wolfram đã tìm thấy mầm mống của tư tưởng tôn giáo vốn đã tồn tại sẵn trong nguồn tiếng Pháp của mình, nhưng chính thiên tài của nhà thơ Đức mới là tác giả của việc nhân văn hóa lý tưởng ấy — điều đã mang tác phẩm Parzival hòa nhịp cùng những khát vọng cao đẹp nhất của con người qua mọi thời đại. Điều này ít nhất có thể được khẳng định một cách chân thực rằng, trong tất cả các bản trường ca lãng mạn thuộc chu kỳ Chén Thánh, chỉ có duy nhất một tác phẩm có thể được giới thiệu một cách trọn vẹn trước thế giới ngày nay với niềm xác tín rằng đạo đức của nó vẫn chân chính biết bao, sự quan tâm mang tính nhân văn của nó vẫn thực tế biết bao, bài học của nó vẫn vô cùng cần thiết ở hiện tại hệt như cách đây bảy trăm năm, và tác phẩm lãng mạn đó chính là Parzival của Wolfram von Eschenbach.

Một vài lời về hình thức của tác phẩm gốc cùng phương pháp được tuân thủ trong bản dịch có lẽ sẽ khơi gợi sự quan tâm của độc giả. Bản gốc Parzival là một trường ca dài khoảng 25.000 dòng, được viết theo một thể thơ tự do, cứ mỗi hai dòng lại hiệp vần với nhau, reim-paar. Giữa các dịch giả Đức hiện đại dường như tồn tại những bất đồng quan điểm đáng kể về phương pháp tối ưu để chuyển ngữ bản gốc. Simrock đã giữ lại hình thức nguyên bản và bám sát văn bản gốc một cách rất chặt chẽ; bản dịch của ông quả thực mang lại ý tưởng chính xác nhất về phong cách của Wolfram; San Marte lại cho phép bản thân được tự do đáng kể trong việc gieo vần, và thật không may, cả trong việc dịch nghĩa; thực tế là ông quá thường xuyên đưa ra một bản diễn ý hơn là sự tái tạo lại văn bản gốc. Bản dịch của Tiến sĩ Bötticher lược bỏ các tình tiết về Gawain và, dẫu bám sát bản gốc, lại không dùng vần. Phải thừa nhận rằng Wolfram hoàn toàn không hề dễ dịch; phong cách của ông tối nghĩa và gai góc, và thường rất khó để diễn giải ý nghĩa của ông với bất kỳ độ chắc chắn nào. Dịch giả nhận thấy rằng hai điểm cốt lõi cần hướng tới trong một bản dịch tiếng Anh là: nó phải trung thành với văn bản gốc, và phải dễ đọc. Thể thơ được lựa chọn vì một số lý do, chủ yếu là do độ dài của tác phẩm, điều dường như làm cho việc sử dụng một nhịp điệu trôi chảy hơn trở nên đáng mong đợi hơn so với những dòng thơ ngắn của bản gốc; và bởi vì việc lựa chọn thể thơ này giúp giữ lại hình thức reim-paar nguyên bản. Nhìn chung, một dòng trong bản dịch tiếng Anh đại diện cho hai dòng của thơ Đức, nhưng sự khác biệt về ngôn ngữ đôi khi đòi hỏi phải mở rộng câu để thể hiện trọn vẹn ý nghĩa của nhà thơ. Xuyên suốt quá trình, mục tiêu của dịch giả là bám sát nguyên tác nhất có thể, và ở những nơi mà sự khác biệt về các quy ước xã hội giữa thế kỷ thứ mười ba và thế kỷ thứ mười chín buộc phải có sự thay đổi về hình thức diễn đạt, ý nghĩa của nhà thơ vẫn được tái tạo, và không có trường hợp nào một ý tưởng khác lại được gợi ý một cách có ý thức. Rằng tác phẩm chắc chắn không tránh khỏi nhiều sai sót và khiếm khuyết là điều người viết hoàn toàn ý thức được, nhưng trong bối cảnh không có bất kỳ bản dịch tiếng Anh nào trước đó, cô chỉ có thể hy vọng rằng bản dịch hiện tại sẽ được đón nhận như một sự chuyển ngữ không đến nỗi kém cỏi của một kiệt tác nguyên thủy; nếu nó có thể khích lệ những người khác tự mình nghiên cứu bản gốc ấy, và học cách thấu hiểu Wolfram von Eschenbach, đồng thời học cách thấu hiểu tốt hơn về Richard Wagner, cô sẽ cảm thấy công sức của mình được đền đáp hoàn toàn.

Dịch giả cảm thấy có lẽ sẽ là một việc hữu ích khi nhắc đến đây những tác phẩm đã được dựa vào chủ yếu trong quá trình chuẩn bị bản dịch tiếng Anh cũng như những tác giả mà cô mang ơn nhiều nhất.

Đối với phần Văn bản, phiên bản Parzival nguyên tác do Bartsch ấn hành, được xuất bản trong bộ Deutsche Classiker des Mittelalters, đã được sử dụng xuyên suốt, kết hợp với bản dịch tiếng Đức hiện đại của Simrock.

Trong quá trình chuẩn bị phần Chú thích, phần Giới thiệu của Tiến sĩ Bötticher trong bản dịch Parzival của ông đã được tận dụng, cùng với tác phẩm Das Hohelied von Rittertum của chính tác giả đó; bản dịch của San Marte cũng đôi khi được tham khảo.

Phụ lục về tên riêng chủ yếu được biên soạn dựa trên bài viết của Bartsch về chủ đề này đăng trong tạp chí Germanistische Studien; và phụ lục về các ẩn ý triều đại Anjou được rút từ tác phẩm England under the Angevin Kings của cô Norgate, dẫu cho các nhận định đã được kiểm chứng thông qua việc đối chiếu với các biên niên sử gốc.

Đối với mọi vấn đề liên quan đến truyền thuyết Perceval trong các hình thái biến hóa của nó, tài liệu tham khảo chính là tác phẩm Studies on the Legend of the Holy Grail của ông Alfred Nutt — người mà cá nhân dịch giả mang ơn rất nhiều vì những lời khuyên và sự trợ giúp quý báu trong quá trình chuẩn bị cuốn sách này để đem ra ấn hành.

Nguồn: Việt Nam Thư Quán dịch từ Project Gutenberg
Được bạn: Mọt Sách đưa lên
vào ngày: 16 tháng 11 năm 2026

« Lùi Tiến »

💬 Thảo luận

Chưa có bình luận nào — hãy là người đầu tiên chia sẻ cảm nhận của bạn!

Đăng nhập để tham gia bình luận.