Mã Câu đứng trước cổng rào gỗ rách nát nhà Ngưu Oa.
Anh muốn thảo luận với Ngưu Oa và Đức Khoan một chút, rốt cuộc có nên đến công ty ăn uống huyện làm tài xế hay không. Anh muốn nghe ý kiến của hai người bạn cùng làm việc với mình.
Một ngày không gặp mặt Ngưu Oa, không nghe thấy cái giọng ồm ồm của cậu ta nói những lời đùa giỡn thô rát, Mã Câu lại thấy nhớ bạn. Ngày thường, hai gã bạn cùng lứa ở bên nhau, nói chuyện công việc của đội, tán dóc những chuyện lạ kỳ tin đồn trời nam đất bắc, những chuyện quái đản hài hước của làng này xã nọ vùng thung lũng sông nhỏ; nói nhiều nhất tự nhiên vẫn là phụ nữ. Hai gã trai tơ đều có những trải nghiệm đáng tiếc trong chuyện tình cảm, đặc biệt là Ngưu Oa, hễ nhắc đến phụ nữ là lập tức quên đi cơn đói và sự mệt mỏi...
Cổng rào gỗ không khóa, Mã Câu bước vào cái sân chất đầy củi cỏ cùng đủ thứ đồ đạc linh tinh chèn nhét, phát hiện căn phòng Ngưu Oa thường ở tối om. Bà thím mù ở trong nhà cất tiếng đáp rằng Ngưu Oa đã đi chơi rồi, còn chơi ở đâu thì bà chịu không nói rõ được. Mã Câu bước ra khỏi cổng rào gỗ, trong lòng thắc mắc: Cái tên này sao không đến phòng mình nhỉ? Sao không đến thảo luận một chút về tình hình khoe khoang khắp thôn?
Vết thương ở chân vẫn còn hơi đau, đi trong những con hẻm mờ mờ ảo ảo không nhìn rõ mặt đường, chân thấp chân cao bước đi, Mã Câu nhẫn nại chịu đau bước vào chuồng nuôi súc vật.
Một âm thanh nhai cỏ hòa hợp vang lên. Bảy con bò mẹ Tần Châu đứng tề chỉnh trong chuồng, đang ăn cỏ trong máng. Con bò đực được chia máng ăn riêng, cũng đang cúi đầu nuốt cỏ. Nhìn thấy đàn bò giống quý giá tự tay mình mua từ trong núi về tối qua vẫn ăn cỏ bình thường, lồng ngực phiền muộn suốt cả ngày của Mã Câu đột nhiên thư thái hẳn ra.
"Người nửa khúc" Lai Oa đang ngồi xổm trên lối đi bên ngoài đầu máng, một tay cầm bay thợ hồ, một tay cầm viên gạch, đang chăm chú tỉ mẩn xây một cái bệ gạch kê chân ở đó, không phát hiện có người bước vào chuồng nuôi.
"Anh Lai Oa." Mã Câu rất cung kính gọi, "Anh nên gọi một người phụ giúp chứ! Một mình vừa nhào hồ lại vừa bê gạch..."
"Không cần không cần, một mình tôi rảnh thì làm một lúc, bận thì gác lại. Đây có phải việc gì gấp đâu!" Lai Oa xoay người lại, cười với Mã Câu, "Tôi nhặt được một đống gạch vỡ từ lò gạch về, trộn ít bùn rơm rạ, rảnh rỗi thì xây thôi. Mọi người đều bận, đừng gọi ai cả."
Mã Câu thấy xúc động, muốn nói vài câu khen ngợi thái độ làm việc của anh, nhưng lại cảm thấy không cần thiết. Người tàn tật Lai Oa nhận được công việc phù hợp với điều kiện cơ thể mình thì tinh thần rất cao. Người tàn tật không làm nổi việc đồng áng khác này khi trông nom máng ăn lại có thể đáng tin cậy và thực tế hơn nhiều so với những kẻ thân hình khỏe mạnh nhưng tâm trí không tập trung.
"Tôi định sửa lại cái máng ở đầu phía nam, chia ra mà khao, bò ăn cỏ không tranh nhau, nằm xuống không chen chúc." Lai Oa ngẩng đầu, hứng khởi tràn trề nói với Mã Câu về tính toán của mình, đong đầy nhiệt huyết với công việc mình đảm nhận. Thành máng ở đầu phía nam đã bị sạt mất. Trước khi giao súc vật về từng hộ, người nuôi dùng một tấm gỗ chặn lại để cho thêm cỏ, tạm bợ suốt nửa năm mà lại chẳng có ai bắt tay vào sửa sang một chút. Sau khi giao súc vật về hộ nuôi dưỡng, dãy máng bị bỏ trống, càng chẳng có ai nghĩ đến chuyện sửa chữa nó. Lai Oa chuẩn bị bắt tay vào sửa, hơn nữa còn nói rất nhẹ nhàng: "Việc đó không tốn bao công sức, rảnh rỗi tôi thu dọn là xong ngay."
Nhìn thần thái hăng hái của Lai Oa, trong lòng Mã Câu ngược lại có chút không phải xót xa. Chắc là anh ấy chưa từng nghĩ đến việc mình sẽ ra thế giới bên ngoài tìm một công việc nhẹ nhàng hơn nhỉ? Chắc là anh ấy chưa từng cân nhắc đến vấn đề tương lai của bản thân nhỉ? Càng không cân nhắc đến chuyện mười năm hai mươi năm sau liệu mình còn có thể nuôi bò nữa hay không nhỉ? Người có tay nghề làm đậu phụ đã quẩy gánh đi khắp làng trên xóm dưới rồi, người có vốn đếng đã mua xe máy kéo chạy vận tải rồi, người tìm được việc làm công nhật đã lên thành phố rồi, người biết bói toán bắt ma đã đi lừa tiền người ta giữa đêm đen rồi. Anh ấy không có những con đường kiếm tiền đó. Anh ấy phải nuôi người vợ câm và đứa con trai, anh ấy nhắm trúng việc nuôi bò giống cho Đội 3 này, dựa vào hợp đồng kiếm được một khoản thu nhập khá ổn, đó chính là yêu cầu thực tế của anh ấy. Mã Câu đáp ứng yêu cầu chính đáng của anh ấy, thế là anh ấy vui vui vẻ vẻ bắt tay vào làm việc của mình. Nếu Lai Oa biết anh sắp đi tìm một công việc hưởng lương nhà nước, anh ấy sẽ nghĩ thế nào?
"Ngưu Oa đã nói các điều khoản hợp đồng với anh chưa?" Mã Câu hỏi.
"Nói rồi." Lai Oa dựa vào thành máng, "Tối qua nói rồi."
"Anh có ý kiến gì cứ việc nói." Mã Câu ngồi bên cạnh giường đất, cười nói, "Hợp đồng phải hợp lý, không thể để anh chịu thiệt."
"Có một xíu ý kiến thôi, vấn đề không lớn." Lai Oa rất hào sảng nói, "Cái đứa như tôi làm việc không thích chi li tính toán!"
Mã Câu cười nói: "Có khó khăn gì anh cứ nói ra đi!"
"Nghĩ thì cũng không có khó khăn gì lớn. Chỉ có một điều..." Lai Oa có vẻ hơi khó cất lời, nhưng rồi vẫn nói ra, "Tính tình Ngưu Oa gàn dở quá, tôi e sau này khó làm việc chung..."
Mã Câu gật gật đầu.
"Ngưu Oa bộc trực thì bộc trực thật, có điều chẳng biết đường nào mà lần là cậu ta lại dở chứng." Lai Oa nói, "Chú xem, chiều nay cậu ta dắt bò đi khoe khắp thôn về, quăng dây thừng xuống đất một cái là dắt thẳng cổ đi luôn, đến cái cổng chuồng bò cũng không thèm vô. Tôi vội vàng đuổi theo hỏi chuyện, cậu ta chỉ xua tay không thèm đái hoài tới tôi. Tôi cũng chẳng biết mình đã đắc tội với cậu ta ở chỗ nào nữa."
Mã Câu giật thót người, Ngưu Oa làm sao thế nhỉ? Đến giờ vẫn không thấy bóng dáng đâu, đã xảy ra chuyện gì rồi sao?
"Làm cán bộ nông thôn thì phải cứng cỏi được mà cũng phải mềm mỏng được, phải biết cười mà cũng phải biết khóc, phải lên được mà cũng phải xuống được thì mới làm lâu dài được. Nông thôn mà, đâu có so được với cơ quan nhà máy." Lai Oa đang nói về những điều kiện mà cán bộ nông thôn cần có, vẻ không mấy hài lòng về Ngưu Oa: "Cái chú Ngưu Oa này ấy à, chỉ biết cứng chứ không biết mềm, chỉ biết cười chứ không biết khóc, chỉ biết lên chứ không biết xuống, hễ gặp rắc rối là trừng mắt lên, cậu ta làm không lâu dài được đâu..."
"Hiện giờ Ngưu Oa ở đâu anh biết không?" Mã Câu đã không còn bận tâm đến việc tính tình Ngưu Oa có phù hợp với tiêu chuẩn của Lai Oa hay không nữa, anh muốn mau chóng tìm được Ngưu Oa. Liệu trong hành vi của Ngưu Oa có nhân tố nào liên quan đến mình không? Anh lo lắng: "Cậu ấy về lúc mấy giờ?"
"Sau bữa trưa, lúc mọi người còn chưa đi làm buổi chiều."
"Về sớm thế cơ à?" Mã Câu càng nghi hoặc hơn, bèn cáo biệt Lai Oa nói, "Tôi phải đi tìm cậu ấy mới được."
Sau khi được Mã Câu gạn hỏi mãi, Đức Khoan mới ấp úng kể lại những chuyện xảy ra sau khi Ngưu Oa gặp cha của Mã Câu trên đường dắt bò đi khoe thôn. Anh nói lướt qua những lời lẽ thiếu khiêm tốn của ông lão Cảnh Phiên khiến Ngưu Oa tức giận, giảm bớt rất nhiều mức độ nghiêm trọng của việc Ngưu Oa nổi giận dở tính gàn, lại giấu biệt ý định muốn sang nhà anh họ làm công mà Ngưu Oa đã bộc lộ. Dù vậy, Mã Câu nghe xong vẫn nổi giận.
"Sao lại có thể nói với Ngưu Oa như thế được chứ? Bố em... quá đáng thật." Mã Câu thực sự giận rồi, "Không trách Ngưu Oa dở tính gàn, không trách được. Những lời này lọt vào tai ai thì cũng khó chịu cả."
"Anh giải thích với Ngưu Oa rồi." Đức Khoan an ủi Mã Câu, "Không sao đâu, chú Cảnh Phiên nhất thời ăn nói không thỏa đáng thôi, không có gì cả. Mấy anh em mình ở với nhau đâu phải ngày một ngày hai, ai lại đi chấp nhặt làm gì..."
"Em phải xin lỗi Ngưu Oa mới được." Mã Câu thở dài một hơi, khó chịu nói, "Bố em vì công việc của em mà làm tổn thương Ngưu Oa, chỉ có em đi xin lỗi mới xong."
"Thôi đi!" Đức Khoan khuyên nhủ, "Có gì đâu..."
"Ngưu Oa đi đâu rồi anh?" Mã Câu hỏi.
"Lúc mặt trời lặn, anh thấy Ngưu Oa... sang bên kia sông rồi." Đức Khoan cố ý dùng giọng điệu nhẹ nhàng nói, "Chắc là đi mua thuốc cho mẹ già..."
"Hỏng rồi!" Mã Câu vỗ mạnh vào đùi, ngắt lời Đức Khoan, "Cậu ấy chắc chắn là đi tìm anh họ rồi. Đầu xuân anh họ cậu ấy mua một chiếc máy kéo lớn, bảo cậu ấy qua làm lơ xe. Cậu ấy đã nói với em là không thèm đi kiếm khoản tiền đó, cậu ấy muốn ở lại Bãi Phùng Gia tự kiếm tiền của chính mình..."
"Không đâu..." Đức Khoan nói.
"Chắc chắn luôn." Mã Câu nói, "Cậu ấy quăng dây thừng bò cho Lai Oa, đến chuồng bò cũng không thèm vô; nguyên ngày hôm nay không thèm bước chân sang phòng em, chuyện này chẳng phải rõ ràng quá rồi sao?"
Đức Khoan thấy không giấu được nữa, bèn thở dài nói ra sự thật. Anh nói anh không muốn lúc Mã Câu đi lại làm rối tung mọi chuyện lên ngay lập tức, khiến Mã Câu khó dứt áo ra đi, giờ thì không giấu nổi nữa rồi.
"Anh Đức tốt lành ơi, đến giờ em còn chưa chốt được ý định có đi hay không đây này, biết đi đâu cơ chứ!" Mã Câu cười khổ nói.
"Ồ! Ra vậy. Nhưng anh nghe giọng điệu của chú Cảnh Phiên thì có vẻ như là sắp sửa đi ngay rồi." Đức Khoan nói.
"Sao em có thể tềnh hình mà đi như thế được chứ?" Mã Câu nói, "Anh em mình gầy dựng nên cái cục diện này cho Đội 3, em có thể nói đi là đi sao?"
"Đó là sự thật." Đức Khoan gật đầu, "Anh biết chú không nỡ buông tay mà!"
"Anh Đức Khoan." Mã Câu khẩn thiết gọi, "Em vì chuyện này mà suy nghĩ cả ngày trời, vẫn không chốt được ý định, đầu óc bức bối đến mức vừa u ám vừa căng nát ra. Anh nói xem, đi thì tốt hay không đi thì tốt? Anh lớn tuổi xử sự vững vàng."
"Đi thì tốt hơn." Đức Khoan không cần suy nghĩ trả lời ngay. Anh đoán trước Mã Câu sẽ hỏi anh chuyện này nên đã chuẩn bị sẵn thái độ của mình từ lâu: "Đi đương nhiên là tốt rồi!"
"Em tính trước tính sau..." Mã Câu rất ngần ngừ nói.
"Nỗi khó xử của chú anh biết chứ." Đức Khoan rút tẩu thuốc cán ngắn ra khỏi miệng, nhìn chằm chằm Mã Câu, khẩn thiết nói: "Chú cân nhắc chuyện ba anh em mình từng đập tay thề. Nhưng dạo đó làm gì có ai nghĩ sau này chú lại có cơ hội ra ngoài làm việc. Đừng nói là chú, thanh niên nông thôn có ai mà không muốn ra ngoài làm việc ở bên ngoài? Chẳng qua là không có cơ hội, không ở lại nông thôn thì không được thôi! Cho nên mới nói, sẽ không có ai nói lời ra tiếng vào đâu, anh với Ngưu Oa càng không. Chú Cảnh Phiên sốt sắng vì chuyện tương lai trọng đại của chú, có lỡ lời một hai câu không lọt tai với Ngưu Oa, Ngưu Oa xả xong cái cơn tức đó thì sau đó chẳng còn chuyện quái gì nữa. Lúc anh gặp Ngưu Oa, cậu ấy cũng đâu có nói từ chối chuyện chú đi..."
"Ngưu Oa có thể nói thế sao?" Mã Câu hỏi, theo suy nghĩ của anh, Ngưu Oa vừa nghe thấy chuyện anh sắp đi thì sẽ nhảy dựng lên chửi anh không giữ tín nghĩa ngay.
"Ngưu Oa không có ý kiến gì về việc chú đi làm công chức đâu, chỉ là lời lẽ của chú Cảnh Phiên nói ra quá cứng nhắc thôi." Đức Khoan giải thích cho Mã Câu, "Với lại, chú Cảnh Phiên cũng đáng thương, năm đó vì việc chung của Bãi Phùng Gia mà bỏ lỡ mất cơ hội tốt; không chỉ hiện giờ chú ấy hối hận, mà người trong làng cũng đều nói: 'Ông già lấy chân đá văng chén cơm sắt, ngược lại nhường cho An Quốc một phần cỗ ngon...' Chú xem đấy, cơ hội hiếm có, bỏ lỡ rồi thì cả đời có khi chẳng gặp lại được nữa đâu. Chú em ơi, đừng tính toán sai lầm, chú cứ đi đi."
"Những điều này em cũng từng nghĩ qua. Thanh niên nông thôn muốn vào thành phố kiếm một công việc, điều này chẳng có gì kỳ lạ, hiện giờ thành phố tốt hơn nông thôn mà!" Mã Câu giãi bày tâm sự, "Nhưng trong lòng em cứ thấy không yên tĩnh nổi. Vừa rồi vừa bước vô trang trại nuôi súc vật, nhìn thấy Lai Oa tự tay xây bệ gạch kê chân, lại nghe anh ấy nói dự định tìm cách nuôi tốt bò giống, trong lòng em lại thấy khó chịu..."
Đức Khoan lại châm tẩu thuốc rơm, gật đầu tỏ vẻ sâu sắc đồng cảm.
"Anh xem, Ngưu Oa đã qua sông tìm anh họ rồi." Mã Câu nói, "Anh miệng thì không nói nhưng trong lòng nghĩ sao chứ? Em đi rồi, Ngưu Oa bỏ dở giữa chừng, anh..."
"Chú đừng bận tâm đến anh, anh dù sao nhất thời cũng không rời khỏi Bãi Phùng Gia đâu." Đức Khoan nói, "Ngưu Oa đi rồi thì anh tạm thời chống đỡ cục diện ở Đội 3 trước, chú cứ thuận thuận lợi lợi mà đi làm việc. Sau đó anh sẽ bàn bạc với chú Cảnh Phiên..."
Mã Câu nhìn Đức Khoan một cái, trong lòng càng thêm khó chịu. Người tốt chín chắn này vẫn tin vào những lời bố anh đã nói với anh ấy, đang chờ đợi bố xếp đặt công việc ở Đội 3 cho anh ấy đấy; anh ấy đâu có ngờ rằng, bố cũng đã sớm hạ quyết tâm đến trang trại bò sữa rồi.
Mặt trăng vận hành trên bầu trời đỉnh bằng ngọn đồi phía Nam, vùng thung lũng sông rộn rã tiếng ếch nhái, hai người bạn ngồi trên bờ đất bên cạnh lò gạch, nghĩ về tâm sự của riêng mình.
"Haiz! Nói thật lòng..." Đức Khoan xúc động nói, "Trong lòng anh tự biết rõ mình đang treo ở mức cân nào. Tư tưởng của anh không cao, mặt mũi lại quá nể nả, làm người phụ giúp cho chú thì tạm bợ được, chứ làm người đứng đầu chủ trì công việc thì không xong. Tính tình Ngưu Oa lại gàn dở như hạt đỗ cứng, cũng khó làm việc. Trong lòng anh hiểu rõ, chú đi rồi thì hai đứa anh đều khó làm... Đây không phải là anh hai da mặt dày nói lời tâng bốc trước mặt chú, mà là thực tình. Theo cái cục diện hiện tại của Đội 3 chúng ta, quả thực không thể thiếu chú được. Chú xem, hiện giờ đất đai tuy đã chia rồi, mỗi người chia được chưa đầy một mẫu đất, nhà nào mà chẳng có hai ba lao động? Ba năm mẫu đất không đủ cho một người làm, lao động dôi ra rảnh rỗi thì làm gì? Một số người mắt sắc sảo thì kiếm được tiền, còn lại rất nhiều người không tìm ra đường hướng kiếm tiền đâu. Chúng ta mở lò gạch, rất nhiều xã viên muốn tống con cái vào lò gạch, chính là tìm việc làm cho con cái đấy. Chúng ta mở trang trại bò giống, bao nhiêu người đang chờ nuôi bê con kìa, chúng ta tìm ra lối thoát cho xã viên rồi, xã viên phấn khởi lắm... Anh đã suy nghĩ kỹ rồi, anh gượng chống đỡ được thì ráng gượng chống đỡ mà làm; bằng như thật sự chống đỡ không nổi nữa... sống trên đời chẳng lẽ lại chịu chết dí một chỗ sao! Anh có sở trường của anh mà. Anh lên thị trấn bày cái sạp nhỏ, sửa xe đạp, đồng hồ, đài bán dẫn... Chú đừng cân nhắc đến anh, hiện giờ chính sách nới rộng rồi, cách sống linh hoạt nhiều rồi."
Hóa ra anh ấy tính đến chuyện giải tán dẹp tiệm sao! Trái tim Mã Câu thắt lại một cách thảm hại. Ngưu Oa đã phủi đít qua sông tìm anh họ làm công rồi, Đức Khoan cũng đã tính toán bước tiếp theo lên thị trấn Hà Tây bày cái sạp sửa chữa đồ linh tinh, chỉ có Lai Oa là còn thành tâm thành ý tự tay xây bệ gạch kê chân nuôi bò cho mình. Đức Khoan bảo anh cứ yên tâm lên huyện làm việc chẳng qua chỉ là vì nể mặt một người tốt bụng mà thôi.
Trong lòng anh có cảm giác xót xa chua chát, anh nhìn Đức Khoan ngồi bên cạnh, trên khuôn mặt béo múp lúc này thoáng hiện một nét u buồn nhạt nhòa. Những người đã chịu đựng quá nhiều gian truân trong cuộc sống, nét u buồn này lại thể hiện ra một thần sắc tê dại và xem như không có gì nữa. Anh đồng tình với Đức Khoan, người anh trai trung hậu này...
Đức Khoan hồi trẻ đâu có béo như bây giờ, trên khuôn mặt chữ điền có một đôi mắt lớn hàng lông mi rất dài, từng là gã trai đẹp nhất Bãi Phùng Gia. Học sinh tốt nghiệp trung học những năm sáu mươi, học giỏi, nết tốt, tính tình lại dịu dàng, đã mê hoặc cô bạn học Lan Lan ở làng bên đến mức chết sống gì cũng phải kết hôn với Đức Khoan. Cha mẹ và anh trai cô ấy khuyên không được, chửi không quay đầu, đánh cũng chẳng ăn thua. Lan Lan và Đức Khoan đi đăng ký kết hôn, thậm chí chẳng tổ chức bất kỳ nghi thức nào, cứ thế về chung một nhà với Đức Khoan sống qua ngày đoạn tháng. Cô ấy với Đức Khoan kết hôn mười sáu mười bảy năm rồi, chưa từng về nhà cha mẹ đẻ, các con đến nay vẫn chưa biết mặt bà ngoại và bác trai — Đức Khoan chưa bao giờ nhận được sự thừa nhận của cha mẹ vợ (ông bố vợ khăng khăng đòi gạch con gái cho một gã tài xế có thu nhập khổng lồ, hoàn toàn không để gã nghèo rớt mồng tơi thiếu ăn thiếu mặc như Đức Khoan vào trong tầm mắt).
Đức Khoan liều mạng lao động trong đội, hễ là việc nặng việc bẩn mà đội chịu trả nhiều công xá là anh tranh nhau đi làm, tìm đủ mọi cách nghĩ đến việc làm cho ngày tháng nhà mình khá giả hơn một chút, để Lan Lan và con cái sống tốt hơn một chút, không uổng công cô ấy sống với mình một đời, cũng là để ngẩng cao đầu trước mặt bố vợ. Nhưng kết hôn bao nhiêu năm nay, cặp vợ chồng từng dùng hành động táo bạo theo đuổi hạnh phúc hôn nhân làm chấn động mười lăm sáu lăm xóm thung lũng sông nhỏ này, cuộc sống lại ngày càng chật vật hơn, ngược lại càng củng cố thêm cớ để cha mẹ vợ chế giễu họ. Lan Lan từng được người làm ruộng khen là "Thất Tiểu Thư" thì vẫn giống như Thất Tiểu Thư trong vở tuồng "Vũ Gia Pha", trong mái lều tranh lạnh lẽo mà ngậm ngùi đau xót vì ngày tháng trôi qua trong gian khổ.
Năm ngoái lúc ba người bọn họ tiếp quản Đội 3, Đức Khoan mang tâm trạng mãnh liệt muốn thay đổi cảnh ngộ tủi hổ trong chuyện hôn nhân của mình, đã nói với anh và Ngưu Oa: "Không sợ hai chú em chê cười, anh thực sự nghèo đến mức trong lòng thấy đau nhói đấy! Con cái nhà mình nhìn thấy con cái nhà người ta đi dép sandal, đòi mình mua, chuyện có hai ba đồng bạc mà mình mua không nổi cho con, còn đánh vào mông con... Người già sắp sửa thất thập cổ lai hy rồi, trong tẩu thuốc nhồi cái gì thế? Lá bông khô đấy! Lan Lan bất chấp sống chết bước chân vô cửa nhà anh, nghĩ lại thật là có lỗi với người ta..." Anh đã rất sảng khoái đập tay với Ngưu Oa, lại vỗ tay với Mã Câu, gánh lấy cái gánh nặng của lò gạch. Từ khi anh bước chân vào cái lò gạch dự kiến dưới sườn núi phía Nam, thành tích công việc trong suốt nửa năm qua đã thể hiện cái tâm của người anh lớn này...
Bây giờ, Đức Khoan lại khuyên anh rời khỏi Bãi Phùng Gia, hơn nữa còn giải thích từng chuyện từng chuyện khiến anh khó xử trong lòng. Mặc dù là những lời thật lòng hoàn toàn không hề giả tạo, nhưng lại không cách nào che giấu được nỗi bận lòng u uất vì cái nghèo dường như đã ăn sâu bám rễ. Việc anh ấy tự tính toán cho mình chỉ là lên con phố của thị trấn nhỏ, bày một cái sạp sửa xe, đồng hồ, ổ khóa.
Mã Câu âm thầm ngồi đó, suy nghĩ. Bầu trời thâm thẫm, sao giăng dày đặc, thi thoảng có một ngôi sao băng vạch qua tấm màn trời, lóe lên một dải ánh sáng. Anh không những cảm thấy tự hào, Đức Khoan và Ngưu Oa quả thực không thể thiếu anh mà đi được. Anh cũng cảm thấy đất quê khó rời, đặc biệt là mảnh đất quê hương mà chính mình từng đổ giọt mồ hôi hột xuống. Những người này, Đức Khoan, Ngưu Oa, Lai Oa, những người cha người mẹ muốn nhét con cái vào lò gạch để tìm một công việc ổn định, những người làm ruộng đã tỏ ý chờ đợi nuôi một con bê Tần Châu thuần chủng để tìm cho gia đình một nguồn kinh tế đáng tin cậy, họ đều ôm hy vọng vào anh. Anh lặng lẽ chuồn khỏi Bãi Phùng Gia, sẽ khiến họ đánh giá thế nào về người đảng viên Cộng sản như anh đây? Cha anh vì "đi sai một bước" mà hối hận không kịp, đâu biết rằng xã viên từ lâu đã mất đi niềm tin và hy vọng đối với cái kiểu công tác như "Hội trưởng Hội Duy trì" của ông. Một con người, đặc biệt là một đảng viên Cộng sản, có thể nhận được sự tin cậy của mọi người là một niềm hạnh phúc to lớn. Mã Câu cảm thấy, gạt bỏ đi sự tin cậy này thì thật là đáng buồn.
Đức Khoan vẫn âm thầm hút tẩu thuốc rơm.
Mã Câu đột nhiên đứng dậy, tay phải thụi mạnh vào lòng bàn tay trái, phẫn nộ tự chửi rủa mình: "Phùng Mã Câu ta là cái giống gì chứ? Là cái cục bảo bối giá trị lắm sao? Một là không biết chế tạo tên lửa, hai là không biết sáng tạo phát minh cho quốc gia, chỉ là một gã làm ruộng bình thường thôi mà! Chuyện ở đây gạt không ra, mi chỉ toàn nghĩ đến chuyện chạy đến chỗ tốt hơn, mi tính là cái thứ gì chứ!"
"Mã Câu, chú..." Đức Khoan kinh hãi quay đầu lại nói, "Lời này của chú... anh nghe người trong làng nói, năm đó chú Cảnh Phiên lúc cân nhắc có nên đi làm Bí thư thư ký xã Hà Đông hay không, cũng nói như vậy..."
"Em không đi nữa." Mã Câu ngồi xuống, "Quyết định vậy đi!"
"Đầu óc đừng có bốc đồng, Mã Câu." Đức Khoan bồn chồn đứng dậy, bước đến trước mặt Mã Câu. Anh hoảng hốt rồi, không ngờ lời khuyên giải thành tâm thành ý của mình chẳng những không làm Mã Câu hạ quyết tâm ra đi, mà ngược lại lại làm chú ấy không đi nữa. Nguy rồi! Chú Cảnh Phiên mà biết anh khuyên giải làm Mã Câu đổi ý thì không giận chết anh mới là lạ đấy! Anh vội vàng nói: "Chuyện của đội sản xuất có làm cả đời cũng không xong được đâu. Tương lai của chú là chuyện trọng đại, đừng có nhất thời bốc đồng..."
"Còn anh thì sao? Ngưu Oa thì sao? Thải Thải thì sao? Hàng trăm học sinh nam nữ ở Bãi Phùng Gia thi không đỗ đại học trở về làng thì sao?" Mã Câu như đang hỏi Đức Khoan, lại như đang tự hỏi chính mình, "Họ đều có thể ra ngoài làm việc sao? Họ có thể sống tiếp ở Bãi Phùng Gia, em cũng có thể!"
"Anh với Ngưu Oa, với lại cái đám thanh niên đó đều là hết cách rồi mà! Không ở Bãi Phùng Gia thì lên trời à?" Đức Khoan thực sự sốt ruột rồi, hai tay xoa xoa vào nhau, "Chú có cơ hội thì chú cứ đi, việc gì phải chen chúc ở Bãi Phùng Gia mà chịu khổ chứ? Anh mà có cơ duyên thì anh cũng phủi đít đi liền..."
"Được rồi, không nói chuyện này nữa. Em vì chuyện này mà tổn hại não suốt cả ngày rồi, đừng để em phải tổn hại tiếp nữa." Mã Câu kiên định nói, "Anh Đức Khoan, ngày mai chúng ta nên làm gì thì cứ theo đó mà làm, coi như không có chuyện này xảy ra."
Đức Khoan đành bó tay, không thể tìm ra lời lẽ nào có thể thuyết phục Mã Câu hơn được nữa. Anh lo lắng hỏi: "Chú Cảnh Phiên có thể đồng ý không?"
"Chuyện đó dễ nói." Mã Câu không muốn nhắc đến cha mình nữa, những lời nói và hành động hai ngày nay của cha khiến anh nhớ lại mà thấy ngượng ngùng, "Chỉ cần bản thân em tự định tâm lại, những chuyện khác đều dễ đối phó."
Đức Khoan vẫn không yên tâm: "Chú nghĩ lại xem, nghĩ thêm một hai ngày nữa, nghĩ cho thấu đáo vào, sau này khỏi phải ăn 'thuốc hối hận', đừng vội chốt hạ ngay."
Đêm đã về sâu, không khí đêm đầu hạ ẩm ướt có một chút hơi lạnh. Tiếng ếch nhái giãy giụa nhỏ dần, thỉnh thoảng có tiếng kêu đơn điệu và trầm đục của một con chim nước vô danh nào đó, đêm lại càng thêm tịch mịch...