Hôm nay, ông lão Phùng Cảnh Phiên, Bí thư chi bộ thôn Phùng Gia Than, trở thành người thức dậy muộn nhất làng. Tiếng chim oanh rượt đuổi đùa giỡn trên nóc nhà chẳng hề làm kinh động giấc ngủ say sưa ngáy khò khò của ông lão, thế nhưng hai hồi còi ô tô vang lừng nơi ngõ xóm cuối cùng cũng đánh thức vị lão bí thư.
Lão mở mắt, nhìn qua khung cửa sổ gỗ trên tường sau, thấy trên cây lựu trĩu trịt nụ hoa đỏ ngoài sân sau đã tràn ngập ánh nắng ban mai rực rỡ đầu hạ; lũ chim sẻ chuyền cành ríu rít nhảy nhót không ngừng giữa những tán cây còn vương hoa cây du khô vàng sót lại. Sao lại ngủ đến tận giờ này thế nhỉ! Lão vội vàng trở mình ngồi dậy, khoác chiếc áo kép, bỗng thấy đầu váng mắt hoa, tay chân rã rời, trong lòng rối bời. Lúc này mới nhớ ra, tối hôm qua trằn trọc trở mình, gần như suốt đêm không chợp mắt, mãi tới khi chim oanh cất tiếng hót trên nóc nhà — đó là giờ thức dậy của những người làm nông chăm chỉ, lão mới mơ màng thiếp đi...
Chiều hôm qua, hai máng trâu ngựa cuối cùng trong số sáu máng gia súc của ba đội sản xuất thuộc đại đội Phùng Gia Than đã được chia cho xã viên dắt về nhà tự nuôi. Toàn bộ đất cạn và đất nước trên đồi gò cùng bãi sông, trước đó cũng đã được chia cho từng hộ gia đình canh tác dựa theo nhân khẩu và sức lao động. Ruộng đất và trâu bò cày kéo, vốn là nền tảng của nền kinh tế tập thể đại đội Phùng Gia Than, giờ đây đã được chia xong xuôi. Ấy vậy mà khi công việc chia chác phức tạp, vụn vặt, rắc rối này kết thúc, bản thân vị bí thư chi bộ chủ trì toàn bộ công việc ấy cho cả đại đội lại dâng lên một cảm giác mất mát không cách nào xua tan...
Lão Cảnh Phiên thong thả cài cúc vải trên áo kép, thuận thế tựa vào bức tường sau lưng, chẳng buồn xuống sưởi. Giờ đây, vội vàng dậy làm gì chứ, nhà nào nhà nấy tự trồng trọt rồi, còn cần bí thư chi bộ phải bận tâm chuyện gì nữa?
Sau bữa trưa hôm qua, bất kể đàn ông đàn bà, người già con nít, nàng dâu thiếu nữ của đội sản xuất số hai, chẳng cần gõ chuông tập hợp, cũng không cần cán bộ gào thét giục giã, đã lũ lượt kéo nhau đến bãi nuôi của đội hai. Đội trưởng tuyên bố vắn tắt phương án chia trâu ngựa, rồi lấy ra những mẩu giấy đã vò sẵn để trong một chiếc bát sứ, bảo chủ hộ nam hoặc nữ của từng nhà bốc thăm. Từng bàn tay đen đúa, thô ráp của các nông dân lực lưỡng nóng lòng nhưng cũng run rẩy thò vào bát sứ, theo sau đó là một tiếng reo hò vui sướng hoặc một tiếng thở dài thườn thượt. Người bốc được "thăm trúng" cười tươi rói theo số thứ tự đến đầu máng dắt gia súc ra; người bốc phải "thăm trắng" thì vỗ đùi tiếc rẻ bỏ đi, có kẻ lại thèm thuồng đứng bình phẩm trâu ngựa người khác dắt được trong tay. Cả khoảnh sân nhỏ và bãi buộc gia súc, tụ ba tụ năm xúm quanh một con bò hay một con ngựa, bàn tán xem giá trị đã thỏa đáng hay chưa, bỏ mặc người lãnh đạo đại đội chủ trì cuộc chia chác này sang một bên.
Lão Cảnh Phiên cam tâm chịu đựng sự lạnh nhạt này. Sau khi đội trưởng tuyên bố phương thức bốc thăm chia chác, lão chỉ dặn dò vài câu lưu ý cộc lốc, rồi đi thật xa đến mép sân phẳng chất đầy cỏ tươi, ngồi xổm trên bệ máy cắt cỏ, rít tẩu thuốc lá sợi ngắn cọc cạch, chẳng có lấy nửa phần hứng thú tham gia vào việc phẩm bình, bàn tán bất kỳ con gia súc nào.
Lòng lão khó chịu lắm thay! Hai mươi sáu năm trước, chàng nông dân trẻ tuổi Phùng Cảnh Phiên không quản ngày đêm, vào sân nhà này, ra cổng nhà nọ, thức đỏ hoe mắt, môi nứt nẻ tróc từng lớp da khô cháy, cuối cùng cũng thuyết phục được từng hộ nông dân dắt con bò vàng hoặc con la xanh quý như bảo bối của nhà mình đến máng ăn lớn vừa dựng, gom được máng gia súc lớn đầu tiên nơi thung lũng ven sông... Hai mươi sáu năm sau, vẫn do chính vị chủ nhiệm hợp tác xã nông nghiệp năm xưa là Phùng Cảnh Phiên chủ trì, định giá từng con một cho hàng trăm con trâu ngựa của sáu máng lớn thuộc ba đội sản xuất, rồi chia cho từng hộ gia đình, để họ dắt trở về khoảnh sân nhỏ của nhà mình nuôi riêng một máng... Ôi chao! Lão ngồi xổm trên bệ cắt cỏ, rít điếu cày kêu xèo xèo, trong lòng chẳng rõ là mùi vị gì. Nhìn những gương mặt quen thuộc đang cười, nghe những thanh âm quen thuộc đang gào thét, con bò nào giá đắt, con ngựa nào giá hời. Lão khinh bỉ liếc nhìn đám người này: Lúc chia cho các người thì luôn chê giá niêm yết quá cao; năm xưa khi vào hợp tác xã gộp máng định giá thì lại luôn chê giá gộp quá thấp... Lão xoay người bỏ đi.
Khi lão quay người xuống dốc rời khỏi bãi nuôi của đội hai, một dòng lệ âm thầm trào ra, rồi lại lặng lẽ dùng ngón tay cái quệt đi. Bãi nuôi của ba đội sản xuất thôn Phùng Gia Than đều dưới sự lãnh đạo của lão mà từng bước đổi từ nhà gianh sang nhà gạch ngói đỏ. Để thuận tiện bón phân, ba bãi nuôi theo kế hoạch lần lượt dời từ trong làng lên dốc đồi đón nắng. Hằng năm trước khi mùa đông tới, lão đều đích thân kiểm tra cơ sở vật chất chống rét cho gia súc qua mùa đông ở các bãi nuôi: Rèm rơm che cửa sổ đã đan xong chưa? Bếp đất đun nước đã đắp xong chưa? Đất khô đã chuẩn bị đủ chưa? Bò mẹ hay ngựa mẹ mang thai thì khẩu phần "bếp nhỏ" có thiếu thức ăn gia súc không? Lão là một người làm nông, từ nhỏ đã thích chăm sóc gia súc; lão là lãnh đạo Đảng của thôn Phùng Gia Than, hiểu sâu sắc tầm quan trọng của những bảo bối trâu ngựa này đối với một đội sản xuất.
Đâu chỉ có vấn đề gia súc trú đông an toàn! Hơn một trăm năm mươi hộ với bảy, tám trăm con người ở Phùng Gia Than, chuyện sản xuất lương thực và bông vải, đời sống và phân phối của xã viên, cộng thêm những phong trào chính trị liên miên không dứt, những tranh chấp xích mích nhà này nhà nọ, đủ để khiến lão từ tờ mờ sáng đã thức dậy, bận rộn đến tối mịt, thậm chí bận đến tận đêm khuya thanh vắng mới được đặt lưng xuống gối.
Thoắt cái hai ba mươi năm đã trôi qua, tráng đinh làm nông Phùng Cảnh Phiên năm nào giờ đã biến thành một lão già hai bên tóc mai điểm bạc. Phùng Gia Than đã vắt kiệt năm tháng hoàng kim của đời làm nông nơi lão, để rồi lúc gần như kiệt sức, lão bỗng bàng hoàng nhận ra, cỗ xe lớn Phùng Gia Than mà lão dốc lòng kéo dường như lại quay trở về vạch xuất phát của hai ba mươi năm trước... Giờ đây lão bước qua ngõ xóm. Ánh hoàng hôn chiếu rọi lên những nếp nhà cao thấp của các gia đình làm nông, trong ngõ hẻm chật hẹp, trên thân cây hòe hay cây tông du trước cửa nhà này nhà nọ đều buộc một con bò vàng hoặc một con lừa đực, đang thong thả vẫy đuôi, nhai lại dưới ánh tà dương. Cảnh tượng này khiến người ta lập tức nhớ lại khung cảnh thôn quê trước thời kỳ hợp tác hóa. Lão Cảnh Phiên chắp tay sau lưng, lòng dạ xám xịt và trống rỗng, vội vã bước vào cổng nhà mình, lại một cảm giác chua xót xộc lên sống mũi. Lão day day mũi, hắng giọng ho mạnh hai tiếng, không thèm đáp lại lời hỏi han của bà vợ, đi thẳng vào gian nhà trong, ngay cả cơm tối cũng chẳng buồn ăn, cởi phăng quần áo rồi nằm xuống.
Sau Tết Nguyên đán, lão Cảnh Phiên tham gia hội nghị cán bộ ba cấp về công tác nông thôn do Huyện ủy Hà Khẩu triệu tập. Bất kể là bản báo cáo dài dằng dặc của đồng chí Bí thư Huyện ủy, hay phát biểu của Trưởng ban Nông công, thảo luận tổ hay tham quan thí điểm, đều chẳng thể xoay chuyển được cái nhìn cắm rễ trong lòng lão Cảnh Phiên: Làm ăn riêng lẻ. Danh từ mới ríu lưỡi "chế độ khoán trách nhiệm" này, lão nói mãi mà chẳng xuôi mồm, trong lần phát biểu biểu thị thái độ ngắn ngủi duy nhất tại cuộc họp tổ, lão đã ba lần nói chế độ khoán trách nhiệm thành chia ruộng làm ăn riêng, khiến cán bộ nam nữ cùng tổ cười ầm lên. Còn trong bụng mình lão tự nhủ, thực chất chẳng phải là làm ăn riêng lẻ hay sao! Ruộng chia rồi, bò chia rồi, từng nhà từng hộ tự trồng trọt, không phải làm ăn riêng thì là cái gì! Khoán trách nhiệm — chẳng qua là đổi cách gọi con mèo thành con miu, danh từ khác nhau mà thôi.
Thế nhưng, nghị quyết của Đảng thì lão vẫn phải chấp hành. Buổi chiều ngày bế mạc hội nghị, lão kéo Bí thư Công xã Hà Tây họ Vương, người dẫn họ đi họp, đến dưới gốc cây hông trong sân trường Đảng Huyện ủy, chân thành nói: "Tôi bảo đảm trước khi cầm liềm gặt lúa mì, sẽ chia xong ruộng đất và gia súc cho từng hộ xã viên..."
"Tốt quá! Xã viên vừa kịp cày cấy vụ thu." Vương bí thư cười híp mắt nói, đồng thời nhắc nhở lão: "Đừng nói là 'chia', đây là chế độ khoán trách nhiệm, hay gọi là nhận khoán, khoán trắng, chứ không phải chia ruộng làm ăn riêng."
Lão hì hì cười, gật đầu, lập tức nói: "Chế độ khoán triển khai xong rồi, tôi tính... dỡ cái gánh bí thư chi bộ này xuống... Tôi già rồi, chạy không nổi nữa!"
"Hử..." Vương bí thư cảnh giác liếc nhìn lão, vẻ thấu hiểu nói: "Thế thì ông phải tìm cho mình một người trẻ tuổi trước đã chứ... Rồi ông tính làm sao?"
Lão Cảnh Phiên thật bụng thật dạ nói: "Tôi nghĩ đi nghĩ lại, chỉ thấy trại bò sữa của công xã là thích hợp. Tôi đến đó cho bò ăn, dù sao cũng có kinh nghiệm..."
"Được." Vương bí thư dứt khoát đồng ý, "Chỉ có điều ông phải tìm một người kế nhiệm trước đã..."
Lão Cảnh Phiên đã sớm tính sẵn đường lui cho mình. Lúc ngủ trong ổ chăn sạch sẽ in chữ đỏ ở trường Đảng của huyện, lão đã tính xem sau khi chia đất chia bò thì bản thân sẽ làm gì. Những nơi như xưởng gạch, nhà máy hóa chất, xưởng cửa sổ sắt và xưởng sửa chữa máy nông nghiệp của công xã, lão làm lãnh đạo không xong, làm công nhân lại chẳng biết kỹ thuật. Lão nhắm trúng trại bò sữa. Lão có thể làm một nhân viên nuôi dưỡng hoàn toàn đạt chuẩn, kiếm một khoản tiền lương, đủ cho lão an hưởng tuổi già là được.
Được Vương bí thư hứa hẹn, lão trở về Phùng Gia Than, kiên quyết quán triệt chấp hành "Văn kiện số một" năm 1981 của Huyện ủy Hà Khẩu. Theo kế hoạch định sẵn, giờ đây còn chưa tới vụ thu hoạch mùa hè mà ruộng đất và gia súc đã chia xong xuôi về từng hộ. Đợi đến lúc đội hai chia nốt hai máng trâu ngựa này, trong lòng lão trào dâng nỗi niềm cảm khái: Hết rồi! Cuối cùng lão không kiềm chế nổi nỗi đau thương trong lòng, nước mắt cứ thế tuôn rơi...
Lão Cảnh Phiên cài xong cúc áo, bước xuống sưởi. Lão muốn lập tức lên công xã tìm Vương bí thư, đến trại bò sữa nuôi bò. Ruộng đất và gia súc đã hoàn thành nhiệm vụ chia về hộ gia đình trước thời hạn, chế độ khoán trách nhiệm đã được thực hiện, còn về người kế nhiệm chi bộ Đảng Phùng Gia Than, cứ để Vương bí thư phái cán bộ Đảng ủy về lựa chọn sắp xếp đi! Lão không chờ nổi nữa rồi...
"An Quốc đến tìm ông hai bận rồi đấy, gọi ông kìa." Bà vợ bưng chậu nước ấm rửa mặt từ nhà bếp lên, nhắc lão: "Tôi bảo ông vừa mới chợp mắt... An Quốc dặn hễ ông dậy là phải qua ngay."
"Tôi phải lên công xã tìm Vương bí thư đây!" Cảnh Phiên dặn dò vợ: "An Quốc có chuyện gì, đợi tôi về rồi hẵng nói."
"Ông quên rồi à?" Bà vợ vẫn ôn tồn nhắc nhở: "Nhà người ta làm đám cưới cho con đấy!"
"Ồ..." Cảnh Phiên vừa rửa mặt mũi, khuôn mặt đầy những giọt nước hiện lên vẻ sực nhớ, nhàn nhạt nói: "Tôi ở công xã về rồi hẵng qua."
"Mai hẵng lên công xã." Bà vợ khuyên: "Đừng để người ta bảo nhà mình lạnh nhạt."
"Lạnh nhạt thì lạnh nhạt!" Cảnh Phiên bực bội nói: "Người ta cưới vợ cho con, tôi chạy lăng xăng qua đó làm gì?"
"Đừng có quên, nhà mình còn nhờ người ta lo việc đấy!" Bà vợ ghé tai nhắc khéo: "Ông không đi là không xong đâu."
"Không nhắc chuyện này tôi còn chưa bực!" Lão Cảnh Phiên ném mạnh cái khăn mặt xuống, tức giận nói: "Cái việc nhà mình nhờ nó, chắc nó quẳng ra sau gáy từ tám đời rồi..."
Mùa thu năm ngoái, Mã Câu con trai lão phục viên từ quân đội trở về Phùng Gia Than, cô con dâu chưa cưới đính ước từ trước — con gái thứ hai của Tiết Lão Bát làng Tiết Gia Tự, lại đưa ra điều kiện kết hôn khắc nghiệt: Chỉ khi nào Mã Câu có công ăn việc làm đàng hoàng mới đủ tư cách cùng cô ta đi đăng ký kết hôn. Đây chẳng qua là cái cớ để hủy bỏ hôn ước mà thôi. Lão Cảnh Phiên rơi vào cảnh khốn đốn trong ngoài đều kẹt: Bước chân ra khỏi cửa nhà là phải đôn đốc các đội trưởng khẩn trương chia đất chia gia súc, cắm lại những chiếc cọc gỗ viết tên chủ hộ từng nhà lên những thửa ruộng lớn vốn do chính tay mình nhổ bỏ mốc ranh giới; bước chân về nhà lại thấy vẻ mặt sầu não bất lực của bà vợ vì sắp mất đi cô con dâu tương lai. Mùa xuân năm 1981, đối với những người làm nông được chia ruộng khoán và gia súc ở Phùng Gia Than là một mùa xuân khó quên với nhuệ khí hăng say chưa từng có; nhưng đối với Bí thư chi bộ Phùng Cảnh Phiên, lại quá đỗi cay đắng xót xa!
Dẫu vậy, lão không thể giương mắt nhìn mối hôn sự này tan thành mây khói. Một mặt lão nhờ người mai mối Lưu Mắt Đỏ ở giữa dàn xếp, hòa giải, mong mở được cánh cửa đã đóng chặt của nhà họ Tiết; mặt khác, lão rảo bước chạy vạy tìm việc làm cho con trai. Lão đạp chiếc xe đạp cọc cạch chạy lên huyện, tìm đến Văn phòng Bố trí Quân nhân Phục viên Chuyển ngành, thở hổn hển trình bày một hồi, kết quả nhận được chỉ là câu trả lời cứng nhắc và mang tính nguyên tắc rất cao: Đến từ đâu thì trở về nơi đó. Lão đi tìm Lưu bí thư Huyện ủy. Đây là một vị lãnh đạo kỳ cựu của huyện Hà Khẩu, quen biết lão Cảnh Phiên đã lâu, từng rất tán thưởng và coi trọng Phùng Cảnh Phiên - chủ nhiệm hợp tác xã Phùng Gia Than, nơi thí điểm lập hợp tác xã nông nghiệp sớm nhất toàn huyện. Lưu bí thư nghe lời lão nói, không ngừng gật đầu, không ngừng thở dài, tỏ vẻ rất thấu hiểu nỗi khó khăn của lão, nhưng lại chẳng thể thu xếp một công việc ở thành phố cho người con trai mang hộ khẩu nông thôn của lão. Lão vẫn không cam lòng, bèn tìm đến Công ty Ăn uống huyện nhờ Phùng giám đốc giúp đỡ. Đồng hương rốt cuộc vẫn là đồng hương, Phùng An Quốc nhận lời cái rụp, lại còn nhiệt tình chiêu đãi lão ăn trưa ở Nhà ăn Quốc doanh Số 1 của huyện. Lão từng mừng thầm một dạo. Thế nhưng hơn nửa năm trôi qua chẳng thấy tăm hơi tin tức gì. Lão bỗng nhớ ra người ta bảo Phùng An Quốc là kẻ "mồm to", "hứa thì ngọt sớt, vứt thì tít mù", e là đã sớm quẳng ra sau gáy rồi.
"Mã Câu đâu?" Lão nhớ đến con trai.
"Vào núi mua bò rồi." Bà vợ nói: "Đi từ lúc gà gáy cơ."
"Toàn làm trò xằng bậy! Làm bừa!" Lão bực bội mắng: "Bò có sẵn trong đội đều chia cả rồi, nó còn mua cái gì nữa!"
Bà vợ không nói thêm gì nữa, bà biết hai cha con bất đồng trong việc công, hễ mở miệng là cãi cọ. Lão làm bí thư chi bộ, con trai làm đội trưởng đội ba. Thằng con vừa lên chức hồi tháng Chạp là chia đất chia bò ngay. Lão mắng con trai là chia ruộng làm ăn riêng, là đào chân tường tập thể hóa, mặc cho lão có gào thét thế nào, thằng con vẫn đem một bó cọc gỗ viết tên các chủ hộ cắm phăng xuống đất cày của đội ba. Ai ngờ đâu, lúa mì vừa xới cỏ xong, chính lão lại dẫn cán bộ đội một và đội hai ra đồng lớn chia đất, vào bãi nuôi chia trâu ngựa. Bà chẳng rõ trong việc công thì cha con ai đúng ai sai, cứ như thường lệ giữ thái độ trung lập, chỉ lo may vá nấu nướng cho ông già và thằng con, múc cho lão một bát mì khô, lại múc cho con trai một bát mì khô, tươi cười lắng nghe hai cha con ngồi đối diện bên chiếc bàn vuông vừa ăn cơm vừa tranh cãi. Giờ đây, bà chỉ khuyên lão: "Mau đi đi, đừng để An Quốc chờ sốt ruột..."
Lão Cảnh Phiên châm tẩu thuốc, tuy nét mặt vẫn tỏ vẻ thờ ơ với đám cưới nhà Phùng An Quốc, nhưng vẫn nghe theo lời khuyên của bà vợ, xoay người cất bước ra khỏi cửa.