Thưa các bậc quý tộc, nếu quý vị muốn lắng nghe một khúc ca cao đẹp về tình yêu và cái chết, thì đây là câu chuyện về Tristan và Vương hậu Iseult; về cách họ yêu nhau trọn vẹn niềm vui nhưng cũng đầy nỗi buồn, và về cách cuối cùng họ cùng chết vì tình yêu ấy trong cùng một ngày: nàng vì chàng và chàng vì nàng.
Xưa kia, khi Mark trị vì xứ Cornwall với tư cách nhà vua, Rivalen – Quốc vương xứ Lyonesse – nghe tin kẻ thù của Mark đang gây chiến với ngài; thế là ông vượt biển sang để trợ giúp; và ông đã phục vụ Mark tận tụy đến mức bằng cả mưu lược lẫn gươm giáo khiến vua Mark gả cho ông người em gái là Blanchefleur, người được Quốc vương Rivalen hết mực yêu thương.
Ông kết hôn với nàng tại tu viện Tintagel, nhưng lễ cưới vừa dũ xong thì tin dữ bay đến tai ông rằng kẻ thù cũ là Công tước Morgan đã tràn vào Lyonesse, tàn phá cả thị trấn lẫn đồng ruộng. Lập tức, Rivalen vội vã cho chiến thuyền nhổ neo, đưa Blanchefleur cùng về miền đất xa xôi của mình; nhưng nàng đang mang thai. Ông cập bến dưới chân lâu đài Kanoël và giao phó Vương hậu cho Quan quản gia Rohalt chăm sóc, rồi lên đường dẹp giặc.
Blanchefleur ngày đêm mỏi mòn ngóng chờ ông, nhưng ông chẳng trở về, cho đến một hôm nàng hay tin Công tước Morgan đã sát hại ông trong một ổ phục kích hèn hạ. Nàng không khóc: không một tiếng kêu hay lời than van, nhưng đôi chân nàng rũ xuống, yếu mềm, và tâm hồn ngập tràn khát vọng rũ bỏ cõi trần xác thịt, mặc cho Rohalt tìm mọi cách vỗ về, nàng vẫn chẳng đoái hoài. Ba ngày nàng mong mỏi được đoàn tụ cùng phu quân, và đến ngày thứ tư, nàng hạ sinh một người con trai; ôm con vào lòng, nàng cất lời:
“Con trai bé bỏng của ta, mẹ từng mong ngóng được ngắm con, và giờ đây mẹ thấy con là sinh linh tuấn tú nhất mà người phụ nữ từng sinh ra. Ta đến chốn này trong muộn phiền, sinh con trong muộn phiền, và ngày hội đầu đời của con cũng trôi qua trong muộn phiền. Và vì con đến với thế gian này trong muộn phiền, tên con sẽ là Tristan; nghĩa là đứa trẻ của nỗi buồn.”
Nói dứt lời, nàng hôn cậu bé, và vừa hôn xong thì nàng qua đời.
Rohalt, người giữ trọn lời hứa, bồng đứa trẻ đi, nhưng quân của Công tước Morgan đã vây chặt lâu đài Kanoël bốn bề. Người xưa có câu: “Kẻ liều lĩnh chẳng bao giờ là kẻ dũng cảm đích thực,” và ông buộc phải đầu hàng Công tước Morgan theo sự định đoạt của kẻ thù: nhưng vì sợ Morgan sát hại người thừa kế của Rivalen, vị Quan quản gia đã giấu cậu bé giữa những đứa con của chính mình.
Khi bảy năm trôi qua và đã đến lúc đưa đứa trẻ rời khỏi sự chăm sóc của phụ nữ, Rohalt gửi gắm Tristan cho một bậc thầy tài đức, đó là Hộ vệ Gorvenal, và chỉ trong vài năm, Gorvenal đã dạy cho cậu những nghệ thuật xứng tầm tước hiệu nam tước. Ông dạy cậu cách sử dụng giáo, kiếm, khiên mộc và cung tên, cách ném đĩa đá cũng như nhảy qua những con mương rộng: và ông dạy cậu căm ghét mọi sự dối trá cùng tội ác, biết giữ vững lời hứa; ông dạy cậu đủ loại khúc ca và tiếng đàn hạc, cùng nghệ thuật săn bắn; và khi cậu thiếu niên cưỡi ngựa giữa đám cận vệ trẻ tuổi, hẳn quý vị sẽ thốt lên rằng cậu, con chiến mã và bộ giáp của cậu như hòa làm một. Nhìn cậu cao quý, kiêu hãnh, vai rộng, trung nghĩa, mạnh mẽ và ngay thẳng biết bao, ai nấy đều ca ngợi Rohalt vì đã sinh hạ được một người con tuyệt vời nhường ấy. Song Rohalt, khi nhớ về Rivalen và Blanchefleur – những người có tuổi trẻ và nét duyên dáng đang sống lại trọn vẹn nơi cậu – thực lòng yêu thương cậu như con ruột, nhưng trong sâu thẳm cõi lòng, ông tôn kính cậu như chính chủ nhân của mình.
Thế rồi, niềm vui ấy bỗng chốc tan biến vào một ngày nọ, khi một nhóm thương nhân Na Uy dụ dỗ Tristan lên thuyền rồi bắt cóc cậu đi như một món chiến lợi phẩm quý giá, dẫu cho Tristan đã chiến đấu quyết liệt, tựa như chú sói con vùng vẫy khi sa vào bẫy. Nhưng có một chân lý đã được minh chứng rõ ràng, và bất kỳ thủy thủ nào cũng rõ, rằng biển cả khó lòng dung tha cho một con tàu tội lỗi, và chẳng bao giờ tiếp tay cho cõi gian tà. Biển bỗng nổi sóng gầm thét, quăng quật con tàu giữa cơn bão táp mịt mùng suốt tám ngày tám đêm mặc cho nó trôi dạt vô định, cho đến khi nhóm thủy thủ, qua lớp sương mù, bàng hoàng nhận ra một bờ biển với những vách đá hiểm trở cùng những mỏm đá ngầm mà nếu đâm vào, biển sẽ nghiền nát thân tàu thành trăm mảnh: bấy giờ họ mới thành tâm sám hối, thấu hiểu rằng cơn thịnh nộ của biển cả bắt nguồn từ cậu thiếu niên mà họ đã nhẫn tâm cướp đoạt trong một giờ phút u mê, thế là họ thề sẽ trả tự do cho cậu và chuẩn bị sẵn một chiếc thuyền nhỏ để đưa cậu vào bờ nếu có thể: đoạn, gió lặng, sóng yên, bầu trời sáng bừng trở lại, và khi con tàu Na Uy dần thu nhỏ ngoài khơi xa, một thủy triều êm đềm đã đưa Tristan cùng chiếc thuyền nhỏ trôi dạt vào một bãi cát dài.
Chật vật leo lên vách đá, trước mắt cậu là một vùng hoang mạc cô độc nhấp nhô và những cánh rừng trải dài vô tận. Rồi cậu bật khóc khi nhớ về Gorvenal, người cha của mình, và mảnh đất Lyonesse. Bất chợt, tiếng tù và hòa lẫn tiếng bước chân và tiếng chó săn từ đằng xa vang lên làm bừng sáng tâm hồn cậu, và một chú hươu đực cao lớn vụt lao ra từ bìa rừng. Đàn chó săn cùng đoàn người rượt đuổi phía sau trong tiếng la hét hỗn loạn và tiếng tù và thổi vang rền, nhưng đúng lúc bầy chó săn đang bám sát nút ở phần mông, con mồi bèn quay đầu dồn vào thế thủ cách Tristan chỉ tầm một ném đá; một thợ săn liền tung nhát đâm chí mạng trong lúc cả đoàn người đã vây kín xung quanh và thổi còi mừng chiến lợi phẩm. Nhưng Tristan, quan sát cử chỉ của người thợ săn khi hắn định cắt cổ con hươu, liền lớn tiếng kêu lên:
“Thưa ngài, ngài định làm gì thế? Chẳng lẽ lại xẻ thịt một con thú cao quý nhường này giống như con heo trong chuồng trại sao? Đó là tục lệ xứ này ư?”
Và người thợ săn đáp lời:
“Bạn hiền, điều gì khiến ngài kinh ngạc thế? Ồ vâng, trước tiên ta chặt đầu hươu, rồi xẻ thành bốn phần để chở trên yên ngựa mang về cúng dường Vua Mark, chúa thượng của chúng ta: Xưa nay người xứ Cornwall vẫn làm thế. Tuy nhiên, nếu ngài biết tập tục nào cao quý hơn, xin hãy chỉ giáo: hãy cầm lấy con dao này và chúng tôi sẽ học hỏi một cách hoan hỉ.”
Bấy giờ Tristan quỳ xuống lột da con hươu trước khi xẻ thịt, và phân chia gọn gàng từng phần, giữ nguyên vẹn khúc xương quạ đúng theo phép tắc, rồi cuối cùng tách riêng phần đầu, đùi, lưỡi và mạch máu lớn nơi trái tim; đám thợ săn và những kẻ chăn nuôi đứng vây quanh cậu với vẻ đầy thán phục, và Trưởng đoàn thợ săn cất lời:
“Bạn trẻ, đây quả là cách thức tuyệt vời. Ngài đã học được những điều này ở xứ sở nào? Hãy nói cho chúng tôi biết quê hương và danh tính của ngài.”
“Thưa ngài, tên tôi là Tristan, và tôi đã học những phép tắc này tại quê hương Lyonesse của mình.”
“Tristan,” Trưởng đoàn thợ săn nói, “Xin Chúa thưởng công cho người cha đã nuôi dưỡng ngài thật cao quý; chắc hẳn ông ấy là một nam tước giàu có và quyền thế.”
Tristan vốn là người thấu hiểu lẽ tiến thối, bấy giờ liền đáp lời:
“Không, thưa ngài; cha tôi chỉ là một thường dân. Tôi rời nhà ra đi không một tiếng báo trước trên một con thuyền buôn hướng tới xứ sở xa xôi, bởi tôi muốn tìm hiểu cách con người sinh sống ở những xứ sở khác. Nhưng nếu ngài đồng ý thu nhận tôi vào đoàn săn, tôi sẵn lòng đi theo và chỉ cho các ngài những nghệ thuật săn bắn khác.”
“Tristan thân mến, ta thật ngạc nhiên khi có một xứ sở mà con trai của một thường dân lại am tường những điều mà con trai của các hiệp sĩ nơi khác không hề biết, nhưng hãy đi cùng chúng tôi nếu ngài muốn; và hoan nghênh ngài: chúng tôi sẽ dẫn ngài diện kiến Vua Mark, chúa thượng của chúng ta.”
Tristan hoàn tất công việc của mình; phần tim, đầu, lòng mề và tai cậu đem bố thí cho bầy chó; đồng thời cậu hướng dẫn đoàn thợ săn cách thức lột da và sắp xếp sao cho đúng chuẩn. Đoạn, cậu xiên các phần thịt vào giáo mút rồi phân phát cho từng người thợ săn mang đi, người giữ mõm, kẻ khiêng đùi, người vác sườn, kẻ mang sống lưng; cậu còn chỉ cho họ cách cưỡi ngựa sóng đôi theo trật tự tương ứng với phẩm giá của phần thịt mà mỗi người mang theo.
Thế là họ lên đường, vừa đi vừa trò chuyện, cho đến khi tới một lâu đài nguy nga bao quanh bởi đồng ruộng, vườn cây ăn trái, những dòng suối trong lành, ao cá, đất canh tác và vô số tàu thuyền neo đậu trongng cảng, bởi lâu đài ấy tọa lạc ngay bên bờ biển. Nó được phòng thủ kiên cố trước mọi cuộc tấn công hay máy bắn đá, và tòa tháp canh do những người khổng lồ xây dựng từ thuở xa xưa được kết cấu từ những khối đá lớn, trông tựa như bàn cờ hai màu xanh lục và xanh lam.
Và khi Tristan hỏi tên nơi này:
“Thưa chủ nhân,” họ đáp, “chúng tôi gọi nó là Tintagel.”
Và Tristan thốt lên:
“Tintagel! Nguyện xin Chúa ban phúc cho ngươi, và ban phúc cho cả những ai đang trú ngụ nơi đây.”
(Chính nơi đó, thưa các bậc quý tộc, chính nơi ấy Rivalen từng đưa Blanchefleur về làm vợ, dẫu con trai họ nào đâu hay biết.)
Khi họ đến trước tòa tháp, tiếng tù và đã thu hút các nam tước cùng chính Vua Mark ra tận cổng. Và khi Trưởng đoàn thợ săn đã thuật lại toàn bộ câu chuyện, khi Vua Mark bày tỏ sự ngạc nhiên trước trật tự trang nghiêm của đoàn tùy tùng, cách thức xẻ thịt hươu và nghệ thuật săn bắn tuyệt đỉnh, nhưng hơn hết thảy, ngài kinh ngạc trước cậu thiếu niên lạ mặt, cứ đăm đăm ngắm nhìn cậu với nỗi lòng xao xuyến tự hỏi không biết sự dịu ngọt ấy bắt nguồn từ đâu, và trái tim ngài chẳng thể đưa ra câu trả lời; nhưng thưa các bậc quý tộc, chính dòng máu đã lên tiếng, cùng với tình yêu sâu sắc mà ngài từng dành cho người em gái Blanchefleur thuở nào.
Buổi tối hôm đó, khi người ta đã dọn dẹp bàn tiệc, một ca sĩ bậc thầy người xứ Wales bước ra giữa các nam tước trong Đại sảnh cất lên khúc ca của người gảy hạc, và khi nghệ sĩ ấy lướt những ngón tay trên dây đàn, Tristan – người đang ngồi dưới chân Nhà Vua – bèn lên tiếng thưa rằng:
“Ôi thưa bậc thầy, đó chính là khúc ca tuyệt mỹ nhất! Người Breton thuở xưa từng dệt nên nó để ca tụng tình yêu của Graëlent. Giai điệu thật hiếm hoi mà lời ca cũng tuyệt vời: thưa ngài, giọng ca của ngài thật tinh tế: xin hãy tấu khúc hạc cầm ấy cho chúng tôi thưởng thức.”
Nhưng khi người xứ Wales hát xong, ông liền đáp lời:
“Cậu bé, cậu biết gì về nghệ thuật âm nhạc chứ? Nếu thường dân xứ Lyonesse cũng dạy con cái họ chơi đàn hạc, cả đàn rote lẫn đàn viol nữa, thì hãy đứng lên, cầm lấy cây đàn này và trổ tài cho chúng ta xem nào.”
Bấy giờ Tristan đón lấy cây đàn hạc và cất tiếng hát hay đến mức các nam tước đều xao xuyến lắng nghe, còn Vua Mark thì kinh ngạc trước người gảy hạc đến từ Lyonesse – nơi mà thuở xa xưa Rivalen từng đưa Blanchefleur rời đi.
Khi khúc ca vừa dứt, Nhà Vua chìm đắm trong im lặng suốt một hồi lâu, cuối cùng ngài mới chậm rãi nói:
“Con trai, nguyện xin Chúa ban phúc cho người thầy đã dạy dỗ con, và xin Chúa phù hộ cho con: bởi Chúa luôn yêu thương nhữngh ca sĩ xuất chúng. Giọng hát của họ và âm thanh của đàn hạc thấm sâu vào tâm hồn con người, đánh thức những ký ức thân thương và xoa dịu biết bao nỗi sầu muộn cũng như lầm lỗi. Con đã đến dưới mái nhà này mang theo niềm vui, hãy ở lại bên ta thật lâu nhé, bạn hiền.”
Và Tristan đáp lời:
“Con vô cùng sẵn lòng phụng sự ngài, thưa bệ hạ, với tư cách là nhạc công tấu hạc, thợ săn và bề tôi trung thành của ngài.”
Cậu đã sống như thế, và suốt ba năm trời, một tình cảm gắn bó sâu sắc lớn dần trong tim họ. Ban ngày, Tristan theo sát Vua Mark trong các cuộc săn bắn và trên yên ngựa; ban đêm, ngài ngủ trong phòng hoàng gia cùng các cố vấn và triều thần, nếu Nhà Vua phiền muộn, cậu sẽ tấu đàn hạc để xoa dịu âu lo cho ngài. Các nam tước cũng hết mực yêu quý cậu, và (như quý vị sẽ rõ) Dinas xứ Lidan, vị tổng quản, còn cưng chiều cậu hơn bất cứ ai. Và Nhà Vua yêu thương cậu còn dịu dàng hơn cả các nam tước và Dinas. Nhưng Tristan chẳng thể nào quên đi, dù là Rohalt người cha, hay người thầy Gorvenal, hay mảnh đất Lyonesse chôn rau cắt rốn.
Thưa các bậc quý tộc, một người kể chuyện muốn làm hài lòng thính giả thì không nên kéo dài câu chuyện quá mức, và quả thực câu chuyện này vô cùng phong phú và cao quý nên chẳng cần phải cố gượng ép. Giờ đây, xin phép được kể vắn tắt cách mà chính Rohalt, sau chặng đường dài lang thang qua bao vùng biển lẫn đất liền, đã đặt chân đến Cornwall, tìm gặp Tristan, rồi đưa cho Nhà Vua xem viên ngọc hồng lựu từng là của Blanchefleur và nói:
“Vua Mark, đây chính là cháu trai của ngài, Tristan – con trai của người em gái Blanchefleur và Quốc vương Rivalen. Công tước Morgan đang chiếm giữ lãnh thổ của cậu ấy một cách bất hợp pháp; đã đến lúc vùng đất ấy phải trở về với người chủ thực sự của nó.”
Và Tristan (tóm lại là) khi người chú đã phong tước hiệp sĩ cho mình, liền vượt biển trở về, được các chư hầu của cha chào đón nồng nhiệt, tiêu diệt kẻ sát hại Rivalen và giành lại lãnh thổ.
Rồi nhớ lại rằng Vua Mark chẳng thể sống vui vẻ nếu thiếu vắng mình, cậu triệu tập hội đồng các nam tước lại và tuyên bố thế này:
“Hỡi các bậc quý tộc xứ Lyonesse, ta đã giành lại nơi này và trả được thù cho Quốc vureng Rivalen nhờ sự giúp đỡ của Chúa và của quý vị. Nhưng có hai người – Rohalt và Vua Mark xứ Cornwall – đã nuôi dưỡng ta, một đứa trẻ mồ côi bơ vơ giữa dòng đời. Ta cũng xem họ như những người cha của mình. Giờ đây, một người tự do có hai thứ thuộc về riêng mình, đó là thân thể và lãnh thổ. Vậy với Rohalt đang ở đây, ta xin trao lại lãnh thổ của mình. Xin cha hãy cai quản nó, và con trai cha sẽ tiếp quản sau cha. Nhưng thân thể này, ta xin dâng hiến cho Vua Mark. Ta sẽ rời bỏ quê hương này, dẫu nó vô cùng thân thiết, và tại Cornwall ta sẽ phụng sự Vua Mark như chúa thượng của mình. Đó là quyết định của ta, nhưng quý vị, các bậc quý tộc Lyonesse, là chư hầu và có nghĩa vụ hiến kế cho ta; vậy nếu trong số quý vị có ai muốn đưa ra lời khuyên khác, xin hãy đứng lên và phát biểu.”
Nhưng tất cả các nam tước đều ca ngợi quyết định của cậu, dẫu dòng lệ tuôn rơi; và chỉ mang theo duy nhất Gorvenal bên mình, Tristan giương buồm lên đường hướng về xứ sở của Vua Mark.
