M

uốn cửa hàng đông khách: buộc cánh tay trẻ sơ sinh vào bó hoa Ruda rồi vẩy nước trước cửa, trong nhà ăn; Mệt mỏi không biết nguyên nhân: “bác sĩ cuy” (một loài họ chuột) sẽ “hút” hết những bệnh tật; Cúng trả nợ đất: bào thai trẻ sơ sinh là lễ vật trang trọng nhất… Những tập tục từ ngàn xưa của người Peru này hãy còn giữ cho đến ngày nay, những ngày của thế kỷ 21.

Tối hôm trước dù ngủ sớm nhưng sáng dậy người tôi cứ ngầy ngật. Triệu chứng độ cao quen thuộc ngày nào đi Tây Tạng lại tái phát: cả đêm cứ chập chờn, đầu đau như có ai dùng gọng kìm kẹp sát đầu, buồn nôn nhưng không thể… Tuýp kem đánh răng mang theo xì cả ra ngoài do áp suất thấp. Cũng phải thôi, Juliaca là một tỉnh miền núi của Peru cách thủ đô Lima hơn 1.000 km, nằm ở độ cao 3.825 mét so với mực nước biển, xấp xỉ Tây Tạng.

Tôi ghé thăm chị Dao, du học sinh tại Nga, theo chồng định cư hẳn tại Juliaca đã 10 năm. Lúc tôi đến đã thấy trước cửa tiệm ăn của chị Dao đầy muối trắng. Chị cuống quýt quét dọn đống muối với vẻ mặt lo lắng, sau đó vào nhà lấy lọ đường lớn ra rắc trước cửa. Thấy vẻ mặt ngơ ngác của tôi, chị giải thích: “Chị bị đối thủ cạnh tranh ‘ếm bùa’. Họ đổ muối trước tiệm ăn để ‘trù’ đồ ăn mình nấu luôn bị mặn, thực khách sẽ không muốn vào ăn nữa. Chị phải rắc đường để ‘khử’ bùa muối”.

Trong khi ngồi đợi chị Dao lau nhà thì một bà khách bước vào, do trơn, bà bị trượt chân té. Thế là bà ta nằng nặc yêu cầu chị Dao phải hốt đất ngay tại chỗ bị té để bà mang về nhà nhờ thầy cúng niệm chú và chôn đi. Làm như vậy, sau này bà mới không bị bệnh tật. Khổ nỗi, sàn nhà chị Dao là gạch bông, lại mới lau, làm gì có đất, vậy mà bà ta cứ quét đi quét lại, cố gắng lượm được chút xíu bụi đất, gói trong miếng giấy rồi mang về.

Người Peru, đặc biệt là các tỉnh miền núi, rất tin vào tâm linh nên sử dụng rất nhiều loại bùa. Trước cửa tiệm ăn, buôn bán, nếu để ý bạn có thể thấy hai móng sắt của hai con ngựa: một đực, một cái. Một cái hướng ra, một cái hướng vào. Như vậy tức là họ hy vọng sẽ có nhiều khách dẫm vào cửa hàng mình hơn. (Cửa hàng chị Dao cũng có hai cái móng ngựa sắt này).

Có bùa “ếm” thì cũng sẽ có bùa “khử” vì thế trước cửa nhà họ thường treo tỏi đực để khử bùa yếm của người xấu. Ông Hugo Apaza Quispe, giáo sư sử học của thành phố Puno, cho biết: “Để tự ‘bảo vệ’ bản thân, dân Peru miền núi thường có bùa đựng trong một lọ nhỏ, luôn mang theo bên mình. Lọ bùa đó gồm hạt Cuti màu đỏ có chấm đen để tránh những ghen tị, hiềm khích; cây Murachi được khắc thành hình một đôi vợ chồng, có tác dụng bảo vệ hạnh phúc gia đình; một miếng nam châm để hút những ‘kim loại’ như tiền, đồng, vàng, bạc vào gia đình. Cạnh đó, còn có bảy loại gỗ khác nhau để tránh bảy loại điềm gở, như: bệnh tật, sa sút trong làm ăn…”.

Khi người Peru mệt mỏi mà không biết nguyên nhân, đi bác sĩ cũng tìm không ra, họ thường tìm con “cuy” (một loài họ chuột) màu đen tuyền để chữa bệnh. Vào thứ ba và thứ sáu hàng tuần (đối với người Peru, đó là những ngày “phù thủy”, mọi chuyện liên quan đến tâm linh phải thực hiện vào những ngày này mới linh nghiệm), họ cầm con chuột sống xoa khắp người bệnh nhân để con này “hút” hết những bệnh tật của họ ra. Sau đó, họ chặt phăng đầu, thấy máu đen sì tức là độc đã vào máu con cuy mà ra khỏi bệnh nhân.

Bà Karin Muller - người đi dọc dãy núi Andes qua các nước Chile, Ecuador, Brazil, Peru - còn miêu tả một cách chữa bệnh khác bằng con cuy trong quyển sách nổi tiếng Dọc đường Inca (Along the Inca road): “Ông thầy lang cầm con cuy đập vào lưng và đầu của bà ấy, rồi sau đó chẩn bệnh dựa trên chất lượng bộ ruột của nó”.

Rùng mình hơn, người Peru miền núi có niềm tin rằng cánh tay của trẻ sơ sinh có tác dụng mời gọi khách hàng. Vì thế, tại rất nhiều nhà hàng, người ta thường bí mật buộc cánh tay của trẻ sơ sinh vào bó hoa Ruda (một họ hoa cải). Đồng thời khi mở cửa hàng, bao giờ họ cũng quét dọn sạch sẽ, và rẩy nước hoa Ruda trước cửa, trong nhà bếp, khắp nơi trong nhà ăn… để hy vọng một ngày đắt khách. Những cánh tay trẻ sơ sinh thường được mua chui từ bác sĩ hoặc các phòng nạo thai với giá khoảng 100 USD/cái. Dù điều này họ luôn giữ bí mật nhưng dân buôn bán không ai không bỉết.

Tôi hỏi nhỏ chị Dao: “Hỏi thiệt, chị có cánh tay trẻ sơ sinh nào không?”. Chị nhăn mặt: “Mình thấy dã man quá nên không sử dụng”. Cách đây không lâu, báo chí đăng tin ầm ầm về vụ một chiếc xích lô tông vào một xe bán nước Chicha (một loại nước giải khát lên men từ ngô, hoặc từ hạt Kinoa). Thùng nước vỡ toang và thòi ra một bàn tay trẻ sơ sinh.

Tiệm ăn của chị Dao khá đông khách, nên tôi ngồi luôn ở quán nói chuyện với chị cho tiện công việc. Cái sàn nhà mới lau sạch bóng chỉ vài tiếng đồng hồ đã vương đầy thức ăn, nước. Thoạt đầu tôi cứ nghĩ có lẽ do tiệm ăn gần chợ, khách chủ yếu là người lao động chân tay nên hơi bẩn. Tuy nhiên, quan sát kỹ sẽ thấy có điều lạ là từ bà già bím tóc bận đồ truyền thống cho đến ông khách vận complet, xách cặp samsonite trước khi ăn, uống đều rải xuống đất một ít.

Tôi thắc mắc với chị Dao: “Sao chị không để dưới bàn cái thau để họ đổ thức ăn vào đấy”. Chị Dao cười lớn: “Bậy! Tập quán của người Peru đấy. Họ quan niệm rằng họ sinh ra, lớn lên, rồi chết cũng từ đất mẹ. Vì thế, rải thức ăn xuống đất trước bữa ăn là để cảm ơn đất mẹ”.

Người Peru có lễ trả nợ đất mẹ (Paga Santa tiera pachamama) vào tháng 8 hằng năm, vì người ta cho rằng thời gian này, đất mẹ “đói”, luôn muốn “ăn” lễ vật nhất. Ngày xưa, người Peru thường trả nợ đất bằng các loại gia súc thân thiết trong cuộc sống hàng ngày như alpaca, llama (một loài thuộc họ lạc đà)… Ngày nay, để giản tiện hơn, người ta chỉ cần cúng trả nợ đất bằng bào thai của các con vật ấy (được bán nhan nhản ngoài chợ).

Đất mẹ đối với người Peru cực kỳ thiêng liêng nên lễ trả nợ đất luôn là những phẩm vật, món ăn ngon nhất. Và một số người Peru, nhất là dân đào vàng, luôn tin rằng bào thai trẻ sơ sinh chính là món ăn ngon nhất. Vì thế, họ trả nợ đất bằng bào thai trẻ sơ sinh, hoặc thậm chí cả trẻ con, nhất là con trai. Giết để tế sống đất mẹ.

Trẻ con ở đây quá đông. Đẻ ra rất nhiều, nhưng không có khả năng nuôi, nên rất dễ xin trẻ con, hoặc bỏ số tiền nhỏ là có thể mua được. Dĩ nhiên, những điều này là phạm pháp, nhưng tại những vùng núi hẻo lánh, xa xôi thì chính phủ không thể kiểm soát được.

José, một người dân vùng Saman (huyện lỵ của Puno) cho biết làng anh ta có tục lệ trả nợ đất bằng người sống. Một lần, chính José chứng kiến người dân trong làng trả nợ đất bằng cách đẩy một người vào một cái hố lớn đầy củi, than để thiêu sống.

Đối với một số người Peru ở miền núi, văn minh, luật pháp hãy còn quá xa xôi. Chị Dao cho biết cách đây không lâu, báo chí, tivi ở đây đăng tin một người chỉ ăn cắp một bình gas, mà người dân một huyện của Puno đã đổ xăng thiêu sống anh ta. Khi được đưa đi cấp cứu thì anh ta đã chết vì bỏng quá nặng. Chưa hết, khoảng năm 2002, tivi đã truyền hình trực tiếp hình ảnh thị trưởng của thị xã Ilave (thuộc Puno) bị nhân dân bắt đi vòng quanh thành phố, vừa đi vừa bị đánh, ném đá cho đến chết…