L
ão pháp sư đứng trên đài cao, ngửa mặt cầu khẩn: “Đất đang khát. Dịch bệnh đang hoành hành. Hỡi chư thần, hãy nhận lấy những phẩm vật hiến tế và giúp chúng tôi”. Nói rồi, lão pháp sư dùng dao đâm thẳng vào ngực tù binh, moi trái tim giơ thẳng lên trời… Hình ảnh buổi tế lễ đầy ám ảnh trong bộ phim Apocalypso (đạo diễn Mel Gibson) về nền văn minh Maya hiện lên trong đầu tôi khi đứng giữa Chichen Itza – phế tích của người Maya ở Mexico.
Bóng đá có lẽ là niềm đam mê lớn nhất của dân Mexico. Một tờ báo nước này đã từng báo động: “Trong năm vừa qua, GDP giảm 10%, kiều hối mất 20 tỷ, ngành du lịch đang trên bờ phá sản. Và… tồi tệ hơn nữa, bóng đá nước ta đang đứng hàng thứ tư đã bị tụt xuống hạng 33 trên thế giới”.
Trong khi bóng đá chỉ mới bắt đầu tại Anh vào giữa thế kỷ 19, thì trước đó hơn 3.000 năm, chơi bóng đã là môn thể thao quá phổ biến của người Mexico. Tuy nhiên, nếu ở những trận bóng bình thường, người thắng cuộc sẽ nhận được một số tiền thưởng, thì trong những trận bóng thời cổ đại ấy, kẻ thua cuộc phải trả bằng chính mạng sống của mình…
Sân bóng lớn nhất châu Mỹ thời bấy giờ (70 m x 168 m) nằm tại Chichen Itza. Tôi đứng im lặng, mường tượng những trận bóng sinh tử ngày xưa… Hai đội (từ hai đến bốn thành viên mỗi đội) phải tìm cách đưa một quả bóng cao su (nặng từ 3 kg - 4 kg) vào một vòng tròn đá treo trên bờ tường bằng cách sử dụng hông của mình (ở Chichen Itza, vòng tròn đá cao 6 m).
Hai đội tượng trưng cho sự đối đầu giữa thần trên trời và thần dưới lòng đất, quả bóng tượng trưng cho mặt trời. Theo tạp chí National Geographic, đội trưởng của đội thua cuộc sẽ bị giết. Và đầu của họ có thể sẽ được bọc lớp cao su khác để làm bóng cho trận đấu tiếp theo. Máu của họ được hiến tế cho thần linh để cầu cho mưa thuận gió hòa, mùa màng tươi tốt.
Xung quanh chẳng có ai ngoài tôi và người hướng dẫn nhưng vẫn nghe văng vẳng bên tai tiếng người. Phải chăng là tiếng nói của những hồn ma bóng quế ngày xưa? Tôi chột dạ. Chàng hướng dẫn chỉ tay về nhóm du khách phía cuối sân bóng: “Họ nói đấy!”. Thật đáng kinh ngạc về trình độ xử lý âm thanh của người Maya trong các công trình kiến trúc. Chiều dài sân bóng là 168 mét, nhưng ở đầu này vẫn có thể nghe được những tiếng nói chuyện thì thầm từ đầu kia.
Công trình nổi bật ở Chichen Itza chính là kim tự tháp bậc thang El Castillo cao 25 mét, được xây để quan sát thiên văn và tế lễ. Đây là đài thiên văn cổ nhất của người Maya. Dù không đồ sộ như các kim tự tháp Ai Cập, nhưng kim tự tháp của người Maya vẫn nổi tiếng không kém vì những bí ẩn của nó. Làm cách nào từ ngàn năm trước, chỉ bằng một đài thiên văn, người Maya có thể tính ra một năm có 365 ngày, chu kỳ sao Kim xoay quanh mặt trời là 584 ngày (con số chính xác của khoa học hiện đại là 583,92 ngày)?...
Có lẽ vậy mà kim tự tháp Castillo là công trình được nhiều người ghé thăm nhất. Du khách đứng tập trung xung quanh, ngắm nhìn và đặt câu hỏi với hướng dẫn viên để mong tìm được câu trả lời. Những tràng pháo tay cứ rộ lên không ngớt. Họ vỗ tay tán thưởng chăng? Không. Du khách vỗ tay để thử nghiệm một điều thú vị khác từ công trình này. Đứng giữa khoảng trống vậy mà vỗ tay một cái, Castillo sẽ vọng lại một tiếng ríu rít như chim hót. Tôi cũng làm thử và quả đúng thế thật. Người hướng dẫn nói đó là tiếng chim Quetzal - một loài chim linh thiêng của người Maya.
Đứng trước kim tự tháp Castillo, cũng như nhiều du khách, tôi thắc mắc chỉ cần một lối lên đỉnh đền là đủ, sao người Maya lại xây đến bốn?
- Người Maya có lý do của họ. Bốn lối lên, mỗi lối 91 bậc thang, cùng với đỉnh tháp trên cùng sẽ là (91x4) +1= 365, tương đương với số ngày trong năm. Vào buổi chiều ngày xuân phân (19/3 - 21/3) và thu phân (22/9 - 24/9) hằng năm, hàng ngàn người đổ về đây để xem bóng của kim tự tháp đổ xuống lối lên tạo thành hình con rắn thần đang trườn từ đỉnh tháp xuống.
Trước đây, du khách được leo lên tận đỉnh tháp để chiêm ngưỡng, nhưng từ năm 2006, chính quyền đã cấm hẳn sau khi một phụ nữ người Mỹ ngã chết tại đây. Đành vậy…
Đến Chichen Itza, lẫn trong dòng khách du lịch hớn hở nườm nượp đổ về còn có những chiếc bóng lặng lẽ, cam chịu. Đó là những anh chàng đội mũ quả ớt Sombrero truyền thống của người Mexico bán những chiếc mặt nạ rẻ tiền bằng đất nung. Đó là những cô gái mặc váy thêu huipils (rất phổ biến từ thời Maya) bán bưu ảnh. Đó là tấm lưng trần đẫm mồ hôi của những người thợ trùng tu di tích đang cúi gằm mặt làm việc miệt mài dưới cái nắng chói chang. Đó là những đứa bé rách rưới, đen nhẻm đang xòe tay xin tiền bố thí của du khách... Họ đều là con cháu của những người Maya xa xưa.
Người Maya từng một thời lẫy lừng với nền văn minh đi trước phương Tây hàng trăm năm giờ đây lại nhẫn nhịn kiếm từng đồng lẻ từ những di sản của tổ tiên họ để lại. Juanito, một người bán dạo ở di tích này, cho biết:
- Tôi cũng là người Maya, dòng họ, tổ tiên chúng tôi đều sống tại đây. Thế mà giờ đây chúng tôi vẫn phải sống bám vào du khách đấy.
Juanito nói đúng. Phần lớn dân địa phương quanh đây, sống bằng nghề bán đồ lưu niệm, hoặc làm công, trùng tu di tích với mức lương rẻ mạt. Hơn một triệu du khách đến đây hàng năm, tiêu hàng chục triệu đô la. Nhưng bao nhiêu trong số đó thật sự đến được tay họ?
Tôi mua vài cái mặt nạ và chiếc mũ quả ớt Sombrero. Juanito cầm một nắm hạt cacao bỏ vào tay tôi: “Tiền thối của anh đây”. Tôi còn đang ngơ ngác, anh tiếp:
- Đối với người Maya chúng tôi, hạt cacao chính là tiền đấy. Anh yên tâm không phải tiền giả đâu.
- Thế nào là tiền giả?
- À, hạt cacao rỗng ruột chính là “tiền giả” của người Maya.
Nói rồi Juanito cười lớn và đưa mấy đồng peso Mexico cho tôi:
- Đùa thôi. Chỉ là cho anh biết thêm một điều thú vị nhỏ về người Maya ngày xưa đấy mà.
Chichen Itza nằm phía Nam Mexico. Từ năm 600 - 1250, Chichen Itza là trung tâm kinh tế, chính trị, tôn giáo và quân sự của đế chế Maya. Trong thời kỳ này, ở đây có khoảng 50 ngàn cư dân sinh sống.
Từ hơn 1.000 năm trước, người Maya đã phát minh ra con số “0”; hiểu được chu kỳ của sao Kim, trong khi đến tận thế kỷ 19, khoa học hiện đại mới phát hiện ra; biết chu kỳ mặt trời là 365 ngày… Người Maya hiện nay còn khoảng bảy triệu người, sống rải rác ở các miền Nam Mexico, El Salvado, Guatemala, Belize và Honduras. Chichen Itza được công nhận là di sản văn hóa thế giới và được bầu chọn là một trong bảy kỳ quan thế giới mới vào năm 2007.
