C
uối thế kỷ 15, Colombus “phát hiện” ra Cuba và tuyên tố chủ quyền cho triều đình Tây Ban Nha. Gần 400 năm là thuộc địa của Tây Ban Nha nên Cuba bị ảnh hưởng rất lớn về văn hóa, đặc biệt là “cốt cách quý tộc” châu Âu.
Dù Cuba thuộc hàng những nước nghèo trên thế giới, nhưng các môn nghệ thuật “hàn lâm” như hội họa, nhạc cổ điển và đặc biệt là ballet từ lâu đã là món ăn tinh thần không thể thiếu trong đời sống văn hóa của người dân Cuba.
Không có gì phải bàn cãi, Cuba là một trong những nước đứng đầu thế giới về ballet. Những buổi biểu diễn ballet tại Cuba thường xuyên diễn ra và người xem đến đông nườm nượp. Vé xem loại hình nghệ thuật này khá rẻ vì được chính phủ trợ giá. Trong khi người nước ngoài tại Cuba phải trả khoảng 20 - 25 USD, thì dân Cuba chỉ trả 20 - 25 peso (khoảng 1 USD) mà chỗ ngồi không khác gì nhau.
“Ở Cuba, những nghệ sĩ múa ballet rất được công chúng quý trọng và hầu hết họ đều có thể kiếm tiền nhiều hơn bác sĩ”, người bạn Cuba của tôi cho biết.
Tôi may mắn được dự buổi khai mạc Liên hoan Ballet Quốc tế Habana diễn ra tại thủ đô Havana. Đây là một trong những sự kiện nổi bật nhất thế giới trong năm của bộ môn này.
Nhà cửa ở Cuba xập xệ, nghèo nàn, nhưng nhà hát lại ngược hẳn, đẹp lung linh. Ngày thường có thể phải “chạy ăn từng bữa”, nhưng đến buổi diễn, mọi người đến xem ai nấy đều mặc đúng trang phục dạ hội, sang trọng và quý phái không ngờ. Những người đến xem không hẳn là những người giàu vì một số người mặc áo vest đã cũ (nhưng được ủi phẳng phiu), giày dù đã được chùi kỹ lưỡng nhưng vẫn hiện rõ dấu vết mòn vẹt, sần sùi do đã sử dụng quá lâu. Nhưng có hề gì, vì họ vẫn tự tin đến thưởng thức bộ môn nghệ thuật “cao cấp” này.
Hôm ấy là buổi tri ân nữ nghệ sĩ ballet người Cuba Alicia Alonso, một trong những nghệ sĩ ballet vĩ đại nhất của thế giới. Bà cụ 90 tuổi, mặc chiếc đầm diễn màu đỏ, đi phải có người dìu nhưng vẫn cố gắng nghiêng đầu, nhún chân chào khán giả như bà đã từng làm trong hàng trăm buổi biểu diễn thời còn trẻ. Khán giả đã đồng loạt đứng dậy vỗ tay không ngớt, đầy trân trọng và tự hào. Được hòa mình trong không khí như thế, nhìn cách mọi người tôn vinh nữ nghệ sĩ ballet như thế mới thấy người Cuba yêu bộ môn nghệ thuật này đến dường nào. Họ yêu thích thật sự, chứ không phải “làm màu” để chứng tỏ “ta đây có trình độ thưởng thức”.
Từ thập niên 1960, Liên Xô đã rất quan tâm đến Cuba (vì chỉ cách Mỹ khoảng 90 dặm đường biển). Lúc đó, Liên Xô xem Cuba như “tiền đồn” của phe Xã hội chủ nghĩa tại khu vực châu Mỹ Latinh nên viện trợ cho Cuba rất nhiều. Vì thế, dù bị Mỹ cấm vận nhưng Cuba vẫn rất “phong lưu”. Đầu những năm 1990, khi khối Đông Âu sụp đổ, Liên Xô cắt viện trợ, Cuba lâm vào hoàn cảnh khó khăn. Dù vậy, nếp sống “chỉn chu” của họ vẫn được lưu giữ. Nhà còn tạm bợ, dột tứ tung, nhưng rất sạch sẽ. Phần lớn bệnh viện Cuba (trừ trường hợp cấp cứu), nếu mang dép hoặc quần short là bảo vệ sẽ mời về, không cho vào.
Từng học và hiện đang làm việc tại Cuba, anh Nghiêm Xuân Quang, giám đốc tiếp thị công ty Thái Bình (một trong những công ty Việt Nam lớn nhất tại Cuba), cho biết cuộc sống người Cuba tuy không sung túc nhưng rất biết quý trọng bản thân, ra đường quần áo lúc nào cũng phẳng phiu, chị em luôn sử dụng nước hoa thơm phức (dù chỉ là loại rẻ tiền).
“Con tôi chưa tới 1 tuổi đi tiêm chủng đã phải mang giày như tất cả trẻ em ở đây, trong khi ở Việt Nam, con nít cỡ đó chỉ mang vớ. Điều này chứng tỏ ngay từ bé, người Cuba đã hình thành nếp nghĩ ra đường là phải mang giày, ngoài việc bảo vệ chân thì còn vì lịch sự”, anh cho biết.
Khi tôi ở nhà bác sĩ Nguyễn Trọng Việt thì đúng lúc khu phố anh bị cúp nước. Nhà Việt lại không có bồn chứa lớn, nên chỉ trữ được trong hai thùng phuy. Vì thế, lúc tắm, mỗi người chỉ được dùng một xô nhỏ. Đến ngày thứ ba, nước cạn sạch. Mọi người phải ngưng tắm, nước chỉ dùng để nấu uống.
“Bình thường khu này không thiếu nước. Buổi sáng cấp nước từ 6 - 10 giờ, buổi chiều từ 17 - 21 giờ. Đợt này do đường ống bị hư, nên thiếu nước cả một vùng. Nhiều nhà phải bỏ tiền thuê xe bồn ở nơi khác đến châm nước”, anh cho biết.
Gần nửa đêm, xe bồn đến châm nước cho một nhà trong xóm. Nhà nào xung quanh cũng nháo nhào: “Nước! Nước!”. Cảnh tượng này gợi tôi nhớ đến thời bao cấp ở nước mình, nước cũng có lúc quý hiếm như thế. Đôi lúc có nước mừng còn hơn bắt được vàng. Trong những lúc khó khăn thế này, tình hàng xóm láng giềng mới càng bộc lộ rõ. Bà chủ nhà kiếm mua được xe bồn nước, sau khi bơm nhà mình xong đã hào phóng san sẻ nước sang các nhà khác. Những nhà này lại tiếp tục chia chút nước mới có của mình cho các nhà cạnh bên.
Cố Chủ tịch Cuba Fidel Castro từng nói: “Giúp người không phải là cho thứ mình dư thừa mà chia sẻ chút ít thứ mình đang có”, điều này thật sự đúng với dân Cuba. Việt kể, sở dĩ người Cuba có thể sống qua những giai đoạn khó khăn nhất là nhờ họ luôn đùm bọc, chia sẻ với nhau. Nhà người nào khổ quá, bà con láng giềng sẽ cùng cho thức ăn, đồ đạc sinh hoạt.
“Con tôi mới sinh toàn xài đồ tặng. Đó là cái nôi đã xài rồi của bà hàng xóm, đây là áo quần cũ của bà con, của bệnh nhân cũ, kia là mớ tã của bạn bè cho,… Mọi người đều nghèo, chẳng ai giàu hơn nhưng khi ai có chuyện sẽ cùng giúp nhau”, anh nói.
Luôn xếp hàng, không xả rác
Đường sá ở Cuba rất sạch sẽ. Bất cứ đâu, người dân đều đứng xếp hàng, không chen lấn. Tuy nghèo nhưng cuối tuần các gia đình thỉnh thoảng vẫn tổ chức ăn uống, vui chơi, đi nghỉ dưỡng. Có tiền thì đi “hạng sang”, không tiền thì đi “hạng bèo”.
Anh Lê Hà, phóng viên Thông tấn xã tại Cuba cho biết: “Học sinh ở đây khi chọn trường đại học thường đặt khả năng và sở thích lên hàng đầu chứ không chạy theo trào lưu, xu thế thị trường. Ngoài ra, khi mua đồ, nếu không có giá niêm yết, người Cuba thấy giá đó phù hợp thì mua, ít mặc cả nhiều vì họ nghĩ người bán cũng cần phải có lời, chứ không chỉ chăm chăm cái lợi cho bản thân trước”.
