M
ột ngày mới ở Cuba bắt đầu từ tờ mờ sáng bằng những vó ngựa dồn dập chở người dân ra chợ, chở người công nhân ra bến đón xe buýt đi làm. Trong giấc ngủ mơ màng, tôi cơ hồ như trở lại 30 năm trước.
Cứ khoảng 4 giờ rưỡi đến 5 giờ sáng, khi trời còn tối đen và không khí còn đậm hơi sương, tiếng vó lọc cọc, tiếng lục lạc lanh canh nơi cổ ngựa lại vang lên, ngọn đèn dầu leo lét trên những chuyến xe thổ mộ ở Bà Điểm Hóc Môn chở trầu, chở hoa xuống chợ Bà Quẹo, chợ Hòa Hưng, để rồi từ đó tiếp tục phân phối ra các chợ khác. Trong dòng ký ức chắp vá của thằng bé bảy, tám tuổi ngày xưa vẫn còn đó hình ảnh của bà ngoại ra chợ thật sớm, đến chiếc xe thổ mộ lựa những tệp lá trầu xanh mát. Người bán, người mua miệng đều bỏm bẻm nhai trầu, cười khoe cái miệng đỏ thắm.
Nhắc đến cái chữ xe thổ mộ cũng làm tôi nhớ đến hồi đó cô bạn gái mới quen có hỏi tại sao lại gọi là “thổ mộ”. Vì câu hỏi đó thôi cũng làm tôi tốn mấy ngày lên thư viện, mò mẫm trong sách (hồi đó làm gì có google). Học giả An Chi thì cho rằng vì nó có cái mui xe vun lên giống “nấm mộ đất (thổ mộ) chạy lù lù trên đường”, người khác thì cho rằng đó là do đọc trại từ chữ “độc mã” (một ngựa), hoặc đó là chữ nói nhanh của từ “Thủ Dầu Một” (nơi được cho là tập trung xe thổ mộ nhiều nhất).
Rồi tôi thức giấc bởi những tiếng rao: “el pan suave! (bánh mì mềm đây)”, “el pan tostado! (Bánh mì giòn đây.)” liên tục cất lên. Một bánh mì lớn, giòn có giá 5 pesos, bánh mì mềm nhỏ giá 4 peso (4.000 đồng). Nói nhỏ vậy thôi, chứ to ít nhất phải gấp đôi bánh mì Việt Nam. Ổ lớn chắc phải to gấp ba. Nhiều người xẻ heo, quay lên rồi bán bánh mì thịt (không có nhiều gia vị như ở Việt Nam, mà chỉ có thịt heo quay xé nhỏ, muối và bơ), giá 5 peso/khúc (5.000 đồng). Bán chừng 1 tuần hết con heo, lời được 700 - 800 peso (800.000 đồng). So với thu nhập bình quân ở Cuba, như vậy cũng là quá cao.
Tôi đã tỉnh hẳn, nhưng vẫn nằm nướng để im lặng lắng nghe những âm thanh thời thơ ấu đã từ lâu không được nghe nữa. Đó là tiếng lào xào quét sân, đó là tiếng chào nhau, tám chuyện của mấy bà hàng xóm. Tiếng Tây Ban Nha của tôi chỉ lõm bõm, chẳng hiểu được hết những gì họ nói, nhưng những âm thanh đó vẫn nghe thân thương làm sao.
Tôi xỏ giày, mang theo máy chụp hình và một cuốn sổ nhỏ rồi ra đường, qua hai hàng cây cao tạo thành cái vòm xanh, len dưới đó là những chiếc xe đạp, xe ngựa, xe thồ… Ở khu này cả tuần, mọi người hầu như cũng bắt đầu quen mặt thằng “Vietnamita” nên đi ngang, họ đều vẫy tay và cất tiếng chào.
Trước tiên tôi sẽ sà vào xe bánh mì để làm một khúc bánh mì trứng chiên. Chắc do để ngập dầu, nên quả trứng chiên phồng lên to đùng. Một khúc bánh mì với trứng chiên có giá 5 peso (5.000 đồng), rồi ghé sang anh nước chanh, làm một hơi ba ly bự, giá 2 peso/ly (2.000 đồng). Anh chàng to, cao, đen (hôi hay không thì không biết), có thân hình cơ bắp như lực sĩ chuyên nghiệp nhưng nụ cười rất hiền, cứ chốc chốc lại rao lanh lảnh: “Fria limonada! (Nước chanh lạnh đây!)”. Tôi không thích uống cà phê nhưng cũng ghé qua làm một tách (nhỏ như hột mít) thơm lừng với giá 1 peso/ly (1.000 đồng). Tổng cộng 12.000 đồng, no cành, đủ năng lượng cho buổi sáng. Vậy cũng quá sang rồi, người Cuba thường ăn ở nhà, hoặc ra ngoài thì ăn một cái bánh sandwich giá 3 peso và một tách cà phê hột mít thôi.
Và ngày nào tôi cũng dành khoảng một tiếng để ra công viên, ngồi ngay một chỗ, trên cái ghế đá dưới tàn cây, mở Internet lên check mail một chút rồi ngồi yên lặng ở đó, cho nắng xuyên qua kẽ lá lấp lóa chiếu vào người, cho tiếng vó ngựa lọc cọc, tiếng xe đạp khô dầu kêu kin kít mỗi vòng quay dội nhẹ vào tai, cho cơn gió se se lạnh đầu đông luồn qua mũi, lướt qua da, len vào áo để phải chợt rùng mình, cài vội chiếc nút, khẽ co người lại cho ấm thêm một chút.
Ngày ở Santa Clara thật yên tĩnh và chậm trôi như thể cả cái thế giới xô bồ ồn ào ngoài kia chẳng đáng làm họ bận tâm. Ông già bán dao cạo râu bàn tay run lẩy bẩy vẫn ngồi đó, tiếng rao lanh lảnh của anh nước chanh vẫn nghe được thấp thoáng từ xa, ông Denis lại xách hai cái thùng đi vòng quanh xóm để xin thức ăn thừa về cho đàn heo nhà mình… Những hình ảnh mới đó mà như đã quen lâu lắm rồi.
Có những thứ có tiền mua cũng chẳng được, đó là ký ức, là kỷ niệm. Và tôi cũng biết, có những nơi chốn, có những con người mình chỉ thoáng qua cuộc đời một lần và mãi mãi không thể gặp lại. Tôi đã lang thang nhiều nơi từ rất sớm. Trừ khi phải chụp hình phục vụ công việc, càng ngày tôi lại càng đi chậm và ít chụp hình hơn. Thời gian còn lại tôi cố gắng im lặng quan sát, mở mọi giác quan để cảm nhận rồi lưu nó vào “ổ cứng ký ức”. Đối với tôi, nó có giá trị hơn rất nhiều so với những tấm ảnh kia vì khi lục lại những “tấm ảnh ký ức” tôi không chỉ thấy, mà còn nghe, còn ngửi, còn cảm nhận được những khoảnh khắc lúc đó.
Và giờ đây, khi viết những dòng chữ này tôi cơ hồ vẫn nghe văng vẳng tiếng vó ngựa lọc cọc vang lên đâu đây… Tôi lật sổ, đọc lại những ghi chép để đắm mình trong dòng hồi tưởng về chuyến đi vừa qua. Từ quyển sổ bỗng rơi ra tấm ảnh tôi chụp cô giáo Yamile đang dạy tiểu học ở khu phố cổ Havana. Hôm đó khi hỏi chuyện về giáo dục tại đây, Yamile ngỏ ý nhờ tôi chụp cho cô một tấm để làm kỷ niệm. Đương nhiên tôi đồng ý và hứa sẽ gởi ảnh cho cô.
Một tấm hình có thể chẳng là gì đối với chúng ta nhưng lại là món quà rất ý nghĩa đối với nhiều người. Vì thế, từ trước đến giờ, đến một vùng đất nào tôi cũng thường chụp và rửa ảnh ra gởi cho người địa phương như tặng họ một niềm vui nho nhỏ. Điều này tôi hiếm khi quên.
Ở Cuba cũng vậy, tôi đã rửa ra vài chục tấm ảnh và gởi hết cho mọi người, vậy mà không hiểu sao lại sót hình của Yamile. Tôi không có địa chỉ mà chỉ nhớ đường đến lớp học cô dạy. Thôi đành vậy. Tôi kẹp cẩn thận tấm hình của cô vào sổ và xem đấy như là một “món nợ” chưa thực hiện được. Một ngày nào đó, gần thôi, tôi sẽ quay lại để thực hiện lời hứa của mình.
Quà tôi mang về trong chuyến đi Cuba lần này chỉ toàn là những thứ linh tinh, rẻ tiền và có lẽ “khó hiểu” đối với nhiều người. Đó là con khỉ đồ chơi hôi rình bằng lông dê (hay lông con vật nào đó) có giá 20 peso (khoảng 20.000 đồng), là sợi dây nịt bằng da bò sần sùi, thô kệch với dàn “hoa văn” trang trí vụng về. Mớ thú nhựa dỏm, loại mà cách đây gần 30 năm, khi là một đứa trẻ, tôi cũng không thèm. Khi mua, tôi biết chắc rằng mình sẽ chẳng bao giờ sử dụng những thứ này. Nhưng có hề gì. Thỉnh thoảng, khi nhìn lại con khỉ hôi rình tôi lại nhớ đến bàn tay cong queo của ông già Miguel tàn tật trong khu phố cổ Havana đang cố gắng gói món hàng lại cho tôi, nhìn sợi dây nịt tôi nhớ đến cái dáng lụm cụm, lê từng bước nặng nhọc của ông già bán dạo ở bến xe xép tỉnh Villa Clara, lấy mớ thú nhựa đồ chơi tôi nhớ đến cặp mắt mờ đục rầu rĩ của ông già Clavio 82 tuổi khi bán cả buổi chẳng được cái nào.
Cách đây vài ngày thôi, trong thư gởi cho tôi bác sĩ Javier có kể bà Maria đã qua đời ngay sau khi tôi rời khỏi chừng một tiếng. Bà Maria, 95 tuổi, bị ung thư giai đoạn cuối là người mà tôi cùng bác sĩ gia đình Javier đến thăm. Hôm đó, khi nắm lấy bàn tay chỉ còn “xương bọc da” tôi biết ngày ra đi của bà đã sắp đến, nhưng không ngờ nó nhanh như thế. Một con người mình mới cầm tay, mà một tiếng sau đã từ giã cõi đời. Có đó, mất đó. Ai dám chắc chuyện gì sẽ xảy ra trong một ngày, một giờ, thậm chí một phút tiếp theo? Tự nhiên tôi muốn gặp lại anh bán nước chanh Roberto tướng tá bặm trợn nhưng hiền khô, bà hàng xóm Gracia tốt bụng chịu khó ngồi hàng giờ liền kể chuyện về cuộc sống ở đây cho tôi nghe, ông già Alberto chụp ảnh dạo bằng cái máy chụp ảnh âm bản bằng gỗ từ “thời ông ngoại”, bọc nilon chằng đụp,… Nhiều, nhiều lắm, tôi chỉ muốn nhìn lại từng gương mặt để nói lời chào tạm biệt trước khi hình ảnh của họ mờ dần trong ký ức. Chỉ đơn giản vậy thôi nhưng điều đó giờ đây quá đỗi xa vời vì cách trở địa lý, thời gian, tiền bạc… Rồi chợt nghĩ vẩn vơ, ngày quay lại liệu tôi có còn gặp được những người xưa cũ? Có còn thấy những chuyến xe ngựa dập dìu gõ vó lọc cọc trên đường hay lại phải càu nhàu vì xe cơ giới đan xen như mắc cửi? Có còn nghe những tiếng rao bánh mì mộc mạc mỗi sớm tinh mơ hay thay vào đó là tiếng rao vô hồn, chói tai được thu sẵn phát ra từ những chiếc máy hát đĩa? Có còn dễ dàng la cà qua nhà hàng xóm ngồi rề rà tám chuyện, xin quả chanh, trái ớt, hay nhà cửa sẽ đẹp hơn, to hơn nhưng cửa luôn khóa trái, đóng im ỉm?... Vẫn biết là Cuba cần phải phát triển, người dân cần phải được tận hưởng những tiến bộ khoa học kỹ thuật, ăn ngon hơn, mặc đẹp hơn, nhưng sao nghĩ tới đó lòng không khỏi luyến tiếc. Có phải tôi ích kỷ lắm không Cuba?
