"Thiên đường nằm dưới bóng gươm giáo,"

Mahomet.

1. Ở các nhà viết kịch Anh thời kỳ đầu, chủ yếu là trong các vở kịch của Beaumont và Fletcher, người ta luôn nhận thấy sự đề cao cốt cách quý phái, như thể phong thái hào hiệp có thể dễ dàng nhận ra trong xã hội thời đó hệt như màu da trong cộng đồng người Mỹ của chúng ta. Khi bất kỳ nhân vật Rodrigo, Pedro, hay Valerio nào bước ra, dù là người xa lạ, công tước hoặc tổng đốc liền thốt lên: Đây là một quý ông — và hết lời săn sóc, trong khi tất cả những kẻ còn lại chỉ là xỉ quặng và đồ bỏ đi. Hòa hợp với niềm say mê những phẩm chất cá nhân ấy, trong kịch của họ luôn phảng phất một nét tính cách và lời thoại mang âm hưởng anh hùng — như trong Bonduca, Sophocles, The Mad Lover, The Double Marriage — nơi nhân vật bộc lộ sự chân thành, nhiệt huyết xuất phát từ chiều sâu tính cách, khiến lời thoại, chỉ cần một biến cố nhỏ trong cốt truyện, liền tự nhiên thăng hoa thành thơ ca. Giữa vô số dẫn chứng, hãy xét đoạn sau đây. Viên tướng La Mã Martius đã chinh phục Athens — ngoại trừ tinh thần bất khuất của Sophocles, công tước Athens, cùng Dorigen, người vợ của ông. Vẻ đẹp của người vợ khiến Martius say đắm, và ông tìm cách cứu chồng nàng; nhưng Sophocles dứt khoát không xin tha mạng, dẫu được bảo đảm rằng chỉ một lời là cứu được mạng sống, và việc hành quyết cả hai vẫn tiếp diễn.

Valerius. Hãy từ biệt vợ ngươi đi.

Sophocles. Không, ta sẽ chẳng từ biệt đâu. Hỡi Dorigen của ta,

Kìa, ở chốn cao xanh kia, gần vương miện Ariadne,

Hồn ta sẽ lượn lờ vì nàng. Xin nàng hãy mau lên.

Dorigen. Hãy dừng lại, Sophocles — bằng khăn này, hãy bịt mắt em lại;

Đừng để bản tính dịu mềm này bị biến chất,

Và đánh mất sự nhân ái dịu dàng của phái nữ,

Khiến em phải chứng kiến chúa tể của mình đổ máu. Thưa được rồi;

Chẳng một cảnh tượng nào dưới vòm trời này

Ta muốn ngắm nhìn trước Sophocles của ta:

Vĩnh biệt; giờ hãy dạy cho người La Mã cách chết.

Martius. Ngươi có biết chết là thế nào không?

Sophocles. Ngươi nào có biết, hỡi Martius,

Và bởi thế, ngươi cũng chẳng biết sống là gì; cái chết

Chính là khởi đầu của sự sống. Đó là sự chấm dứt

Của một công việc cũ kỹ, nhàm chán, mệt mỏi, và bắt đầu

Một điều mới mẻ hơn, tốt đẹp hơn. Đó là rời bỏ

Những kẻ tiểu nhân gian xảo để đến với hội đoàn

Của các vị thần và những điều lương thiện. Chính ngươi, cuối cùng,

Cũng phải dứt áo ra đi, từ bỏ mọi vòng hoa, hoan lạc, khúc khải hoàn,

Và thử thách lòng dũng cảm của mình xem nó sẽ ra sao.

Valerius. Nhưng ngươi không đau đớn hay phiền muộn khi phải từ bỏ cuộc đời này sao?

Sophocles. Cớ sao ta phải đau đớn hay phiền muộn vì được đưa đến

Gặp những kẻ ta hằng yêu quý nhất? Giờ đây, ta sẽ quỳ xuống,

Nhưng với tấm lưng quay về phía ngươi; đó là bổn phận cuối cùng

Tấm thân phàm trần này có thể làm cho các vị thần.

Martius. Hãy ra tay, ra tay đi, Valerius,

Kẻo trái tim Martius sẽ nhảy thót ra khỏi cổ họng mất:

Đây mới là một người đàn ông, một người phụ nữ! Hãy hôn chúa tể của ngươi,

Và sống với toàn vẹn sự tự do mà ngươi từng có.

Ôi tình yêu! Ngươi đã hành hạ ta gấp bội

Bởi đức hạnh và sắc đẹp. Hỡi trái tim phản bội,

Tay ta sẽ ném ngươi ngay vào vò tro cốt của mình,

Trước khi ngươi dám bước qua ranh giới đạo lý thiêng liêng này.

Valerius. Huynh tôi bị làm sao thế?

Sophocles. Martius, ôi Martius,

Giờ đây ngươi đã tìm ra cách để khuất phục ta.

Dorigen. Hỡi vì sao chói ngời của thành Rome! Sự biết ơn nào có thể thốt lên

Những lời lẽ xứng đáng để tiếp nối một hành động cao cả nhường này?

Martius. Viên công tước đáng kính này, hỡi Valerius,

Bằng sự coi khinh vận mệnh và cái chết,

Khi tự biến mình thành tù nhân, ông đã bắt làm tù nhân cả ta,

Và dẫu cánh tay ta đã bắt giữ thể xác ông nơi đây,

Linh hồn ông đã thuần phục linh hồn Martius.

Nhân danh Romulus, ta nghĩ ông ấy hoàn toàn là linh hồn;

Ông chẳng có chút thịt da nào, mà tinh thần thì xiềng xích nào trói buộc nổi;

Thế là chúng ta chẳng khuất phục được gì cả; ông ấy được tự do,

Còn Martius giờ đây đang bước đi trong cảnh tù đày.

2. Tôi không tài nào nhớ nổi có bài thơ, vở kịch, bài giảng đạo, tiểu thuyết hay bài diễn văn nào được báo chí tung ra trong vài năm gần đây lại mang âm hưởng tương tự. Chúng ta có rất nhiều sáo trúc và tiêu nhỏ, nhưng hiếm khi nghe được tiếng kèn oai hùng. Dẫu vậy, bài Laodamia của Wordsworth, khúc ca "Dion", cùng một số bài sonnet vẫn mang một thứ âm nhạc cao thượng; và Scott đôi khi khắc họa được những nét bút sắc sảo như bức chân dung về Lord Evandale do Balfour of Burley thể hiện. Thomas Carlyle, với thiên hướng tự nhiên dành cho những nét tính cách nam tính và táo bạo, chưa từng bỏ sót bất kỳ nét anh hùng nào của các nhân vật ưu tú trong các bức tranh lịch sử và tiểu sử của ông. Xưa hơn một chút, Robert Burns đã để lại cho chúng ta một vài bài ca. Trong tập The Harleian Miscellanies, có một bản tường thuật về trận đánh Lutzen rất đáng đọc. Và tác phẩm Lịch sử người Saracen của Simon Ockley thuật lại những kỳ tích về lòng dũng cảm cá nhân với một sự thán phục càng rõ mười mươi ở người kể chuyện, dẫu dường như ông cho rằng vị trí của mình tại một Oxford Cơ đốc giáo đòi hỏi ông phải có những lời bày tỏ sự ghê tởm cho phải đạo. Nhưng nếu chúng ta khám phá văn học về Chủ nghĩa Anh hùng, ta sẽ nhanh chóng tìm đến Plutarch, bậc thầy và sử gia của nó. Chúng ta nợ ông những trang viết về Brasidas, Dion, Epaminondas, Scipio thời cổ đại, và tôi cho rằng ơn nghĩa chúng ta dành cho ông còn lớn lao hơn tất cả các nhà văn cổ đại cộng lại. Mỗi "Cuộc đời" do ông chép lại là một đòn giáng vào sự chán chường và hèn nhát của các nhà lý luận chính trị lẫn tôn giáo chúng ta. Một lòng dũng cảm hoang dã, một chủ nghĩa khắc kỷ không xuất phát từ ghế nhà trường mà chảy trong huyết quản, tỏa sáng qua từng giai thoại và đã mang lại cho cuốn sách ấy danh tiếng lẫy lừng.

3. Chúng ta cần những cuốn sách mang dược tính thanh tẩy cay đắng ấy hơn là những sách về khoa học chính trị hay kinh tế gia đình. Cuộc đời chỉ là một cõi hội hè đối với bậc hiền triết. Nhìn từ góc khuất bên lò sưởi của sự thận trọng, nó mang một vẻ ngoài rách rưới và hiểm nguy. Những hành vi vi phạm quy luật tự nhiên của thế hệ đi trước và của chính chúng ta cũng đang trừng phạt chúng ta. Bệnh tật và dị tật xung quanh là minh chứng cho việc phá vỡ các quy luật tự nhiên, trí tuệ và đạo đức, và thường là sự chồng chất của muôn vàn vi phạm để sinh ra nỗi thống khổ phức tạp nhường ấy. Bệnh cứng hàm bẻ ngược đầu người đàn ông chạm gót chân, bệnh dại khiến anh ta sủa vào mặt vợ con, chứng điên dại khiến người ta ăn cỏ; chiến tranh, dịch hạch, tả, nạn đói cho thấy một sự hung hãn bẩm sinh trong tự nhiên, vốn dĩ khởi phát từ tội ác của con người, thì nay cũng phải tìm lối thoát qua nỗi thống khổ của con người. Thật không may, hầu như chẳng có ai sống trên đời mà lại không ít thì nhiều tự chuốc lấy cổ phần trong tội lỗi ấy, để rồi tự biến mình thành kẻ phải gánh chịu một phần của sự chuộc tội.

4. Do đó, nền văn hóa của chúng ta không được bỏ qua việc trang bị vũ khí cho con người. Hãy kịp thời cho anh ta biết rằng mình sinh ra trong tình trạng chiến tranh, rằng thịnh vượng chung và hạnh phúc của chính anh đòi hỏi anh không được múa may trong những chiếc áo xiêm hoa hòe của thời bình, mà phải cảnh giác, điềm tĩnh, không thách thức cũng chẳng sợ hãi sấm sét, hãy nắm lấy cả danh dự lẫn sinh mạng trong tay, và với sự tao nhã hoàn hảo, dám đối mặt với giá treo cổ và đám đông bằng chân lý tuyệt đối trong lời nói cùng sự chính trực trong hành vi của mình.

5. Đối với mọi hiểm họa ngoại cảnh ấy, con người ẩn giấu bên trong lồng ngực liền giương cao thái độ chiến đấu, khẳng định khả năng đơn thương độc mã đương đầu với cả đạo quân vô tận kẻ thù. Thái độ mang tính quân sự ấy của tâm hồn được chúng ta gọi là Chủ nghĩa Anh hùng. Biểu hiện thô sơ nhất của nó chính là sự coi khinh an toàn và nhàn hạ, thứ tạo nên sức hút của chiến tranh. Đó là niềm tự tin mãnh liệt phớt lờ những giới hạn của sự thận trọng, dựa trên sự sung mãn của năng lượng và khả năng khắc phục những tổn thương mà mình có thể gánh chịu. Người anh hùng là một tâm trí có sự cân bằng hoàn hảo đến mức không một sự nhiễu loạn nào có thể lay chuyển được ý chí, trái lại, anh ta bước đi một cách khoan khoái, vui tươi theo giai điệu của chính mình, dẫu giữa những tiếng chuông báo động hãi hùng hay trong cơn say sưa phù phiếm của một xã hội đồi trụy toàn diện. Có điều gì đó không mang tính triết học trong chủ nghĩa anh hùng; có điều gì đó không thuần khiết thánh thiện trong đó; nó dường như không biết rằng những tâm hồn khác cũng cùng một chất liệu với mình; nó mang niềm kiêu hãnh; nó là cực đỉnh của bản ngã cá nhân. Dẫu vậy, chúng ta vẫn phải dành cho nó sự tôn kính sâu sắc. Có điều gì đó trong những hành động vĩ đại không cho phép chúng ta dò xét đằng sau chúng. Chủ nghĩa anh hùng cảm nhận chứ chẳng bao giờ biện minh, và vì thế nó luôn đúng; và dẫu một nền giáo dục khác, tôn giáo khác, cùng hoạt động trí tuệ cao hơn có thể làm giảm bớt hoặc thậm chí đảo ngược hành động cụ thể ấy, thì đối với người anh hùng, việc mà anh ta làm vẫn là hành động cao cả nhất, và không chịu sự khiển trách của các triết gia hay nhà thần học. Đó là lời tuyên bố của một con người bình dân không qua trường lớp rằng anh ta tìm thấy trong mình một phẩm chất phớt lờ chi phí, sức khỏe, sự sống, hiểm nguy, căm thù, điều tiếng, và thừa nhận ý chí của mình cao cả, xuất sắc hơn tất cả những kẻ thù hiện hữu lẫn tiềm tàng.

6. Chủ nghĩa anh hùng hành động trái ngược với tiếng nói của nhân loại, và đôi khi trái ngược cả với tiếng nói của những bậc vĩ nhân và người hiền. Chủ nghĩa anh hùng chính là sự vâng theo một thôi thúc thầm kín từ tính cách của mỗi cá nhân. Giờ đây, sự khôn ngoan ấy không thể hiển hiện trước mắt bất kỳ ai khác theo cách nó hiện lên trong tâm trí anh ta, bởi ai cũng được cho là nhìn xa hơn một chút trên con đường riêng của chính mình so với bất kỳ kẻ nào khác. Thế nên, những con người khôn ngoan và chính trực thường cảm thấy chướng tai gai mắt trước hành động của anh ta, cho đến khi một khoảng thời gian ngắn trôi qua: khi ấy, họ nhận ra nó hoàn toàn hòa nhịp với những hành động của chính họ. Mọi kẻ cẩn trọng đều thấy rằng hành động ấy hoàn toàn trái ngược với sự thịnh vượng nhục dục; bởi mọi hành động anh hùng đều tự đo lường bằng mức độ coi khinh một thứ lợi ích vật chất nào đó. Nhưng cuối cùng nó cũng tìm được thành công của riêng mình, và khi ấy những kẻ cẩn trọng cũng phải cất lời ca ngợi.

7. Niềm tự tin vào bản thân là bản chất của chủ nghĩa anh hùng. Đó là trạng thái của một tâm hồn đang lâm trận, và mục đích tối hậu của nó là sự thách thức đến cùng đối với sự giả dối và bất công, cùng khả năng gánh chịu mọi đòn roi do các thế lực tà ác giáng xuống. Nó cất lên sự thật, và nó chính trực, hào phóng, hiếu khách, ôn hòa, coi khinh những tính toán nhỏ nhen và khinh bỉ cả việc bị khinh miệt. Nó kiên định; nó sở hữu lòng dũng cảm bất khuất cùng một sự kiên gan không bao giờ biết mệt mỏi. Trò đùa của nó chính là sự nhỏ nhoi của đời sống thường nhật. Thứ sự thận trọng giả dối chỉ biết tôn thờ sức khỏe và sự giàu sang ấy chính là cái gai và là trò tiêu khiển cho chủ nghĩa anh hùng. Chủ nghĩa anh hùng, cũng giống như triết gia Plotinus, dường như cảm thấy hổ thẹn với thể xác của chính mình. Vậy nó sẽ nói gì đây về những viên kẹo ngọt, những trò chơi đan dây, về việc trang điểm, những lời khen xã giao, những cuộc cãi vã, đánh bài và món bánh custard — những thứ đang vắt kiệt trí tuệ của toàn thể xã hội loài người. Tạo hóa nhân từ đã ban tặng cho chúng ta những sinh linh đáng yêu biết bao niềm vui sướng làm sao! Dường như chẳng có khoảng cách nào giữa sự vĩ đại và sự ti tiện. Khi tinh thần không làm chủ thế giới thì nó sẽ trở thành con rối của thế giới ấy. Thế nhưng, kẻ tầm thường lại đón nhận cú lừa vĩ đại ấy một cách đầy ngây thơ, lao vào nó một cách bất chấp và cuồng tín, sinh ra đỏ héo và chết đi ngập trong sắc xám, suốt đời loay hoay chải chuốt trang hoàng, chăm lo sức khỏe bản thân, giăng bẫy săn lùng đồ ăn ngon rượu mạnh, đặt trọn tâm trí vào một con ngựa hay khẩu súng trường, hạnh phúc với dăm ba chuyện tào lao hay vài lời tán dương, khiến cho tâm hồn vĩ đại không tài nào nhịn được cười trước sự ngớ ngẩn đầy nghiêm túc ấy. "Quả thực, những cân nhắc tầm thường này khiến tôi mất hết cả tình yêu với sự vĩ đại. Thật là một nỗi nhục nhã cho tôi khi phải để ý xem ngươi có bao nhiêu đôi bít tất lụa, cụ thể là đôi này và đôi có màu hoa đào kia; hay phải ghi nhớ danh mục những chiếc áo sơ mi của ngươi, chiếc nào là thừa thãi, chiếc nào để dùng!"

8. Những người dân thành thị, suy nghĩ theo các quy luật số học, thường cân nhắc sự bất tiện khi tiếp đón người lạ bên lò sưởi nhà mình, tính toán chi li thời gian lãng phí và những khoản thết đãi bất thường: nhưng tâm hồn cao cả hơn sẽ đẩy lùi thứ kinh tế vô lý ấy vào góc khuất của cuộc đời, và cất lời rằng: Ta sẽ vâng theo ý Chúa, còn sinh tế và ngọn lửa Ngài sẽ lo liệu. Ibn Hankal, nhà địa lý người Ả Rập, mô tả một cực đoan anh hùng trong lòng mến khách của xứ Sogd thuộc thành Bokhar: "Khi tôi ở Sogd, tôi thấy một tòa nhà lớn giống như cung điện, các cánh cửa đều mở toang và được cố định sát vào tường bằng những chiếc đinh lớn. Tôi hỏi nguyên do và được cho biết rằng ngôi nhà ấy chưa từng đóng cửa, dù là ngày hay đêm, suốt một trăm năm qua. Khách qua đường có thể đến bất cứ lúc nào, với bất kỳ số lượng người nào; người chủ đã chuẩn bị chu đáo để tiếp đón cả người lẫn gia súc, và chẳng có gì hạnh phúc hơn đối với ông ấy khi họ lưu lại một thời gian. Tôi chưa từng thấy điều gì tương tự ở bất kỳ quốc gia nào khác." Những con người hào hiệp thừa hiểu rằng những ai dâng hiến thời gian, tiền bạc hay chỗ ở cho người lữ khách — miễn là vì tình yêu thương chứ không phải để khoe mẽ — thì chẳng khác nào đẩy Thượng Đế vào thế phải mang ơn họ, bởi sự bù đắp của vũ trụ là vô cùng hoàn hảo. Bằng cách nào đó, khoảng thời gian họ ngỡ như đã mất đi lại được bù đắp, và những nhọc nhằn họ tưởng phải gánh chịu lại tự mang về phần thưởng xứng đáng. Những con người ấy thổi bùng ngọn lửa tình người và nâng cao tiêu chuẩn đạo đức công dân giữa nhân loại. Nhưng lòng hiếu khách phải vì sự giúp đỡ chứ không phải để chưng diện, bằng không nó sẽ kéo sụp chính người chủ nhà. Tâm hồn dũng cảm tự đánh giá bản thân quá cao nên chẳng màng định giá mình qua sự lộng lẫy của bàn ăn hay rèm cửa. Nó dâng hiến những gì nó có, và tất cả những gì nó có, nhưng chính sự uy nghi của nó lại có thể ban một ân huệ tuyệt vời hơn cho những chiếc bánh mì dẹt và dòng nước trong lành so với những bữa yến tiệc chốn phồn hoa.

9. Sự tiết độ của người anh hùng xuất phát từ cùng một mong muốn không làm tổn hại đến phẩm giá mà anh ta đang mang. Nhưng anh ta yêu quý nó vì sự thanh tao chứ không phải vì vẻ khắc khổ. Anh ta thấy chẳng đáng để ra điều đạo mạo, rồi cay đắng lên án việc ăn thịt hay uống rượu, việc dùng thuốc lá, thuốc phiện, trà, lụa hay vàng. Một bậc vĩ nhân hầu như chẳng hề bận tâm mình ăn uống thế nào, ăn mặc ra sao; nhưng không cần phải la lối hay câu nệ nguyên tắc, đời sống của anh ta vẫn rất đỗi tự nhiên và nên thơ. John Eliot, Vị tông đồ của người da đỏ, chỉ uống nước lọc và nói về rượu rằng: — "Đó là một thứ chất lỏng cao quý, hào phóng, và chúng ta nên cúi đầu biết ơn nó, nhưng theo tôi nhớ thì nước được tạo ra trước nó." Tuyệt vời hơn nữa là sự tiết độ của vua David, người đã đổ xuống đất dâng lên Chúa thứ nước mà ba dũng sĩ của ông đã mang về cho ông uống dẫu phải đánh đổi bằng chính mạng sống của họ.

10. Người ta kể rằng Brutus, khi gươm tuốt tròng đâm vào ngực sau trận Philippi, đã dẫn lại một câu thơ của Euripides: — "Hỡi đức hạnh! Ta đã theo đuổi ngươi suốt cuộc đời, để rồi cuối cùng nhận ra ngươi chỉ là một bóng mây." Tôi chắc chắn rằng người anh hùng đã bị vu khống qua lời đồn đại này. Tâm hồn anh hùng không bán rẻ sự công chính và cao thượng của mình. Nó không đòi hỏi phải ăn uống sang trọng hay ngủ chăn ấm nệm êm. Bản chất của sự vĩ đại chính là nhận thức rằng đức hạnh là quá đủ. Sự nghèo khó chính là trang sức của nó. Nó không cần sự dư dả, và hoàn toàn có thể thản nhiên đối mặt với cảnh mất mát ấy.

11. Nhưng điều khiến tôi say mê nhất ở tầng lớp anh hùng chính là khiếu hài hước và sự vui tươi mà họ thể hiện. Việc chịu đựng và dũng cảm với một vẻ mặt nghiêm trang là một đỉnh cao mà bổn phận thông thường hoàn toàn có thể đạt tới. Nhưng những tâm hồn hiếm hoi ấy coi thường dư luận, thành công và sinh mạng đến mức họ chẳng thèm dùng những lời thỉnh cầu hay vẻ mặt bi lụy để xoa dịu kẻ thù, mà vẫn hiên ngang khoác lên mình sự vĩ đại thường nhật của họ. Scipio, khi bị buộc tội biển thủ công quỹ, đã từ chối tự bêu nhục mình bằng cách đợi đến lượt được minh oan, dù trong tay ông đang cầm cuộn sổ sách ghi chép, mà xé nát nó ra trước mặt các quan hộ dân quan. Việc Socrates tự kết án mình phải được chu cấp mọi sự tôn trọng tại tòa thị sảnh Prytaneum suốt phần đời còn lại, hay sự đùa cợt của Sir Thomas More trên đoạn đầu đài, cũng mang cùng một âm hưởng ấy. Trong vở "Sea Voyage" của Beaumont và Fletcher, Juletta nói với viên thuyền trưởng gan dạ và thủy thủ đoàn rằng,

Juletta. Này lũ nô lệ, bọn ta có quyền treo cổ tụi bay đấy.

Thuyền trưởng. Rất có thể,

Nhưng tụi ta cũng có quyền được lên giá treo cổ, và khinh bỉ tụi bay.

Những lời đáp trả ấy thật đanh thép và trọn vẹn. Trò tiêu khiển chính là đóa hoa rực rỡ và ánh hào quang của một sức khỏe hoàn hảo. Bậc vĩ nhân sẽ không thèm hạ mình xem trọng bất cứ điều gì; mọi thứ đều phải vui tươi như tiếng hót của loài chim hoàng yến, dẫu đó là việc xây dựng các đô thị, hay việc nhổ tận gốc những nhà thờ và quốc gia cổ xưa, ngu muội vốn đã đè nặng lên mặt đất suốt hàng ngàn năm trời. Những trái tim giản dị đặt toàn bộ lịch sử và phong tục của thế giới này lại phía sau, tự mình chơi trò chơi riêng trong sự bất chấp ngây thơ đối với những Đạo luật Xanh ngặt nghèo của thế giới; và nếu chúng ta có thể nhìn thấy nhân loại tụ hội trong một khải tượng, họ sẽ hiện ra giống như những đứa trẻ đang nô đùa cùng nhau; mặc dù trong mắt đại đa số nhân loại, họ khoác lên mình tấm áo uy nghiêm và trang trọng của những công việc và tầm ảnh hưởng.

12. Sự thu hút mà những câu chuyện tuyệt vời ấy mang lại cho chúng ta, sức mạnh của một cuốn tiểu thuyết đối với cậu thiếu niên giấu cuốn sách bị cấm dưới hộc bàn ở trường học, niềm vui sướng của chúng ta trước hình tượng người anh hùng, chính là yếu tố cốt lõi phục vụ cho mục đích của chúng ta. Tất cả những phẩm chất vĩ đại và siêu việt ấy đều thuộc về chúng ta. Nếu chúng ta nở nụ cười mãn nguyện khi chiêm ngưỡng năng lượng Hy Lạp, niềm kiêu hãnh La Mã, đó là bởi chúng ta đã bắt đầu dung dưỡng chính thứ tình cảm ấy ngay trong tâm hồn mình. Hãy dọn chỗ cho vị khách quý này trong những ngôi nhà nhỏ bé của chúng ta. Bước đầu tiên của phẩm giá chính là giải trừ cho chúng ta khỏi những liên tưởng đầy mê tín về không gian và thời gian, về số lượng và quy mô. Cớ sao những từ ngữ như Athen, Rome, Châu Á và Anh quốc lại vang lên đầy phấn khích trong tai đến thế? Nơi nào có trái tim, nơi đó các nàng thơ, nơi đó các vị thần ngự trị, chứ chẳng gắn với bất kỳ vùng địa lý danh tiếng nào. Massachusetts, sông Connecticut, và vịnh Boston, các bạn cho đó là những xó xỉnh tầm thường, và đôi tai thì ưa chuộng những cái tên mang phong vị địa danh cổ điển ngoại quốc. Nhưng chúng ta đang ở đây; và nếu chúng ta chịu dừng chân đôi chút, chúng ta có thể nhận ra rằng nơi đây mới là chốn tuyệt vời nhất. Chỉ cần đảm bảo rằng chính bạn đang có mặt ở đây; — thì nghệ thuật và tự nhiên, hy vọng và định mệnh, bạn bè, các thiên thần, và Đấng Tối Cao, sẽ không vắng mặt trong căn phòng nơi bạn đang ngồi. Epaminondas, can đảm và đầy ân tình, trong mắt chúng ta dường như chẳng cần đến đỉnh Olympus để ngã xuống, cũng chẳng cần ánh nắng ấm áp xứ Syria. Ông nằm lại rất yên bình ở chính nơi ông đang thuộc về. Vùng New Jerseys cũng đủ là mảnh đất tươi đẹp để Washington bước chân lên, và những con đường London cũng đủ cho bước chân của Milton. Một bậc vĩ nhân làm cho khí hậu của mình trở nên ôn hòa trong tưởng tượng của người đời, và bầu không khí ấy trở thành nguyên tố được yêu quý của mọi tâm hồn thanh cao. Vùng đất tươi đẹp nhất chính là nơi được cư ngụ bởi những bộ óc cao cả nhất. Những bức tranh lấp đầy trí tưởng tượng khi ta đọc về các hành động của Pericles, Xenophon, Columbus, Bayard, Sidney, Hampden, dạy cho chúng ta thấy cuộc đời mình tẻ nhạt biết bao khi lẽ ra chúng ta phải dùng chiều sâu của sự sống để trang hoàng cho nó bằng một vẻ lộng lẫy vượt qua cả vương quyền hay quốc gia, và hành động dựa trên những nguyên tắc có thể khiến con người và tự nhiên phải quan tâm đến từng độ dài ngày tháng của chúng ta.

13. Chúng ta từng thấy hoặc nghe kể về rất nhiều thanh niên xuất chúng nhưng chưa bao giờ chín muồi, hoặc những thành tựu của họ trong đời thực lại chẳng có gì đặc sắc. Khi ta nhìn phong thái và dáng vẻ của họ, khi ta nghe họ bàn về xã hội, sách vở hay tôn giáo, ta không khỏi thán phục sự vượt trội của họ; họ dường như bày tỏ sự khinh miệt đối với toàn bộ hệ thống chính trị và trạng thái xã hội của chúng ta; giọng điệu của họ là giọng điệu của một gã khổng lồ trẻ tuổi được phái đến để thực hiện các cuộc cách mạng. Thế nhưng khi bước chân vào một ngành nghề thực tế, vị thần khổng lồ đang thành hình ấy bỗng co lại thành kích thước tầm thường của con người khuất lấp. Phép thuật mà họ từng sử dụng chính là những xu hướng lý tưởng, thứ luôn biến Thực tại thành trò hề; nhưng thế giới xù xì đã đòi lại món nợ ngay khoảnh khắc họ bắt những con tuấn mã mặt trời cày cuốc trên luống cày của nó. Họ chẳng tìm thấy tấm gương hay người đồng hành nào, và trái tim họ chùng xuống. Vậy thì sao chứ? Bài học mà họ trao gửi qua những hoài bão ban đầu vẫn còn nguyên giá trị; và một lòng dũng cảm tốt đẹp hơn cùng một chân lý thuần khiết hơn một ngày nào đó sẽ thiết lập nên niềm tin của họ. Hoặc cớ sao một người phụ nữ phải so sánh bản thân với bất kỳ người phụ nữ lịch sử nào, và nghĩ rằng, vì Sappho, hay Sévigné, hay De Staël, hay những tâm hồn ẩn dật từng có thiên tài và học thức vẫn chưa làm thỏa mãn trí tưởng tượng và vị nữ thần Công lý thanh thản Themis, thì sẽ chẳng ai làm được — chắc chắn là cô ấy không thể. Tại sao lại không thể? Cô ấy đang nắm giữ một bài toán mới mẻ chưa từng có lời giải, biết đâu lại là bài toán về một bản chất hạnh phúc nhất từng chớm nở. Hãy để người thiếu nữ, với một tâm hồn ngẩng cao, điềm tĩnh bước đi trên con đường của mình, đón nhận gợi ý từ mỗi trải nghiệm mới mẻ, lần lượt tìm kiếm mọi đối tượng khêu gợi ánh nhìn, để cô có thể thấu hiểu sức mạnh và sức hút của sinh mệnh mới chào đời trong mình — thứ đang thắp lên một bình minh mới ở những cõi thẳm sâu của không gian. Thiếu nữ kiều diễm ấy, kẻ từ chối mọi sự can thiệp bằng một lựa chọn kiên quyết và kiêu hãnh về những ảnh hưởng tác động, dửng dưng với việc làm hài lòng ai, đầy ý chí và kiêu kỳ, truyền cảm hứng cho mọi người ngắm nhìn bằng chính sự cao thượng của lòng mình. Trái tim thầm lặng đang cổ vũ cô ấy: Hỡi bạn, đừng bao giờ hạ buồm trước nỗi sợ hãi! Hãy cập bến một cách vĩ đại, hoặc cùng Thượng Đế dong buồm khắp đại dương. Bạn sống không hoài phí đâu, bởi mỗi ánh mắt lướt qua đều được khích lệ và thanh tẩy nhờ tầm nhìn ấy.

14. Đặc trưng của một chủ nghĩa anh hùng chân chính chính là tính kiên định. Ai cũng có những thôi thúc lang thang, những bộc phát ngẫu hứng của lòng quảng đại. Nhưng khi bạn đã chọn con đường của mình, hãy kiên bám lấy nó, và đừng yếu đuối tìm cách hòa giải với thế giới. Bản chất anh hùng không thể là thứ tầm thường, và thứ tầm thường cũng chẳng thể là anh hùng. Thế nhưng chúng ta lại mắc cái yếu mềm là đi mong mỏi sự đồng cảm từ người đời cho những hành động mà sự xuất sắc của chúng nằm ở chỗ chúng vượt trước sự đồng cảm và kháng cầu một công lý chậm trễ. Nếu bạn muốn giúp đỡ người anh em của mình, bởi vì điều đó phù hợp để bạn giúp cậu ấy, thì đừng rút lại lời nói khi bạn nhận ra những kẻ cẩn trọng không ngợi khen bạn. Hãy kiên định với hành động của chính mình, và tự chúc mừng bản thân nếu bạn đã làm được điều gì đó kỳ lạ, khác thường và phá vỡ sự đơn điệu của một thời đại câu nệ lễ giáo. Đó là một lời khuyên cao cả mà tôi từng nghe người ta dành cho một người trẻ tuổi: — "Hãy luôn làm những gì khiến bạn sợ hãi." Một nhân vật nam tính, giản dị chẳng bao giờ phải đưa ra lời xin lỗi nào, mà nên nhìn nhận hành động quá khứ của mình với sự bình thản như Phocion, khi ông thừa nhận kết cục trận chiến là tốt đẹp, nhưng vẫn không hề hối tiếc vì đã từng can ngăn việc giao tranh.

15. Chẳng có sự yếu đuối hay sơ hở nào mà chúng ta không thể tìm thấy sự an ủi trong suy nghĩ: — đây là một phần trong cấu trúc của tôi, là một phần mối quan hệ và sứ mệnh của tôi đối với đồng loại. Liệu tự nhiên có ký kết giao ước với tôi rằng tôi sẽ chẳng bao giờ rơi vào hoàn cảnh bất lợi, chẳng bao giờ vẽ nên một bức tranh lố bịch nào hay không? Hãy rộng lượng với phẩm giá của chính mình hệt như cách chúng ta rộng lượng với tiền bạc. Sự vĩ đại một đi không trở lại, đã chấm dứt việc bận tâm đến đánh giá của người đời. Chúng ta kể lể về những việc thiện nguyện của mình, không phải vì muốn được ca tụng, không phải vì nghĩ chúng mang công đức lớn lao, mà chỉ để tự minh oan. Đó là một sai lầm chết người; như bạn sẽ nhận ra khi một kẻ khác kể lể về việc thiện của hắn ta.

16. Nói ra sự thật, dẫu với đôi chút khắt khe, sống với đôi chút nghiêm ngặt trong tiết độ, hay vài sự cực đoan trong lòng quảng đại, có vẻ là một lối tu hành khổ hạnh mà lòng tốt thông thường sẽ áp đặt lên những kẻ đang sống trong cảnh sung túc dư dả, như một dấu hiệu cho thấy họ cảm nhận được tình anh em với đại đa số những con người lầm than. Và chúng ta không chỉ cần hít thở và tôi luyện tâm hồn bằng cách gánh lấy những hình phạt của sự kiêng khem, nợ nần, cô độc, sự bất mãn từ dư luận, mà bậc hiền triết còn phải dũng cảm nhìn thẳng vào những mối hiểm nguy hiếm gặp từng thỉnh thoảng xâm chiếm con người, và làm quen với những hình thái bệnh tật gớm ghiếc, những tiếng nguyền rủa, và viễn cảnh của một cái chết bạo lực.

17. Thời đại của chủ nghĩa anh hùng nhìn chung là thời đại của sự kinh hoàng, nhưng chưa bao giờ có ngày nào trôi qua mà yếu tố này không thể phát huy tác dụng. Hoàn cảnh của con người, chúng ta thường nói, xét về mặt lịch sử thì ở đất nước này và vào thời điểm này có lẽ tốt đẹp hơn bất kỳ thời kỳ nào trước đó. Có nhiều tự do hơn cho việc phát triển văn hóa. Giờ đây nó sẽ không còn đâm phải lưỡi rìu ngay bước chân đầu tiên bước ra khỏi lối mòn của dư luận. Nhưng kẻ nào mang tính cách anh hùng sẽ luôn tìm thấy những cuộc khủng hoảng để mài giũa lưỡi kiếm của mình. Đức hạnh của con người luôn đòi hỏi những nhà vô địch và các bậc tử đạo, và những thử thách của sự đàn áp vẫn luôn tiếp diễn. Chỉ mới cách đây ít lâu, người anh hùng Lovejoy đã ngực trần đón nhận những viên đạn của một đám đông cuồng nộ, chiến đấu vì quyền tự do ngôn luận và tự do bày tỏ quan điểm, để rồi ngã xuống vào lúc thà chết còn hơn sống.

18. Tôi không thấy có con đường nào dẫn đến sự bình an tuyệt vời mà con người có thể bước đi, ngoài việc lắng nghe lời khuyên từ chính cõi lòng mình. Hãy rời xa những mối xã giao quá mức, hãy lui về nhà nhiều hơn, và tự thiết lập cho mình những con đường mà bản thân tán thành. Việc không ngừng giữ gìn những tình cảm giản dị và cao cả trong những bổn phận mờ mịt chính là thứ tôi luyện tính cách đến độ có thể hiên ngang làm việc, nếu cần thiết, giữa chốn bão táp hay trên đoạn đầu đài. Bất kỳ sự phẫn nộ nào từng giáng xuống con người đều có thể lặp lại lần nữa; và điều đó rất dễ xảy ra trong một nước cộng hòa nếu xuất hiện bất kỳ dấu hiệu suy đồi nào của tôn giáo. Những lời lăng mạ thô tục, lửa, nhựa đường gắn lông vũ và giá treo cổ, người thanh trẻ tuổi có thể thoải mái dung dưỡng trong tâm trí mình với một tâm trạng điềm đạm nhất có thể, và tự hỏi xem mình có thể nhanh chóng kiên định với ý thức bổn phận đến mức nào khi dám thách thức những hình phạt ấy, bất cứ khi nào tờ báo tiếp theo và một lượng đủ đông những kẻ láng chòm phán quyết ý kiến của anh ta là thứ kích động bạo loạn.

19. Có thể làm dịu đi nỗi sợ hãi tai hoạ trong những trái tim mẫn cảm nhất khi ta nhận ra thiên nhiên đã vội vã giăng ra một ranh giới nhanh chóng nhường nào cho sự ác độc tột cùng. Chúng ta đang lao nhanh tới một bờ vực mà không một kẻ thù nào có thể đuổi theo ta được nữa.

Hãy để chúng gào thét:

Ngươi đã yên giấc trong nấm mồ rồi.

Giữa u minh của sự dốt nát về những điều chưa tới, trong giờ phút ta điếc đặc trước những tiếng nói cao cả hơn, ai lại không ghen tị với những kẻ đã đi đến cái kết bình an cho nỗ lực kiên cường của họ? Ai khi chứng kiến sự ti tiện trong chính trị của chúng ta lại không thầm chúc mừng Washington vì ông đã sớm được vùi sâu trong lớp vải liệm và mãi mãi bình an; rằng ông đã được đặt nằm thật ngọt ngào trong nấm mồ, khi niềm hy vọng của nhân loại vẫn chưa bị khuất phục trong con người ông? Ai lại không đôi khi ghen tị với những bậc hiền tài dũng cảm, những kẻ không còn phải chịu đựng cơn cuồng nộ của thế giới tự nhiên, và đang tò mò chờ đợi sự kết thúc chóng vánh cho cuộc đối thoại của chính mình với tự nhiên hữu hạn? Thế nhưng tình yêu thà bị tiêu diệt chứ không chịu phản bội đã sớm biến cái chết thành điều bất khả, và khẳng định rằng nó không hề phàm trần, mà là đứa con của cõi thẳm sâu bản thể tuyệt đối và bất diệt.