Người ta thường nói, một nửa thế giới không biết nửa thế giới kia sống ra sao. Đoàn thám hiểm của chúng tôi từng thấy người thổ dân đảo Feejee dùng xương người làm bữa tối; và họ cũng nổi tiếng với việc ăn thịt cả vợ con mình. Nề nếp sinh hoạt của những cư dân hiện đại ở Gournou (phía tây thành Thebes cổ đại) lại giản dị đến mức cực đoan. Để dựng lên một mái nhà, chẳng cần gì ngoài hai ba chiếc nồi đất, một hòn đá nghiền bột, và một tấm chiếu rơm dùng làm giường. Ngôi nhà của họ chính là một ngôi mộ, sẵn có chẳng tốn tiền thuê hay thuế má. Chẳng giọt mưa nào lọt qua được mái nhà, và cũng chẳng cần cửa ra vào, bởi có gì đâu mà mất. Nếu không ưng cái nhà ấy, họ cứ việc bước ra và chọn ngôi khác, vì có tới vài trăm ngôi mộ như thế đang chờ họ sử dụng. Belzoni, người đã cung cấp cho chúng ta câu chuyện này, cho biết thêm: “Thật kỳ lạ làm sao khi nói về Hạnh phúc giữa những con người sống trong các hầm mộ, giữa những thây ma và những mảnh vải rách của một nền văn minh cổ đại mà họ chẳng hề hay biết gì.” Tại những vùng sa mạc Borgoo, tộc người vách đá Tibboos vẫn sống trong các hang động giống như loài nhạn đá, và ngôn ngữ của những người da đen này bị hàng xóm ví von như tiếng dơi kêu chí chóe hay tiếng chim hót lanh lảnh.

Mặt khác, người Bornoos hoàn toàn không có tên riêng; người ta gọi nhau bằng chiều cao, bề ngang, hoặc một đặc điểm ngẫu nhiên nào đó, và tất cả chỉ là biệt danh mà thôi. Thế nhưng, muối, chà là, ngà voi và vàng — những thứ thu hút người ta đến với các vùng đất khủng khiếp này — lại tìm được đường đến những quốc gia nơi người mua và người tiêu dùng khó lòng được xếp chung một giống nòi với đám người ăn thịt đồng loại và buôn người ấy; những quốc gia nơi con người biết phục vụ bản thân bằng kim loại, gỗ, đá, thủy tinh, nhựa cây, bông, lụa và len; biết tô điểm cho mình bằng kiến trúc; biết viết nên luật pháp, và xoay sở thực hiện ý chí của mình qua tay muôn vàn dân tộc; và đặc biệt, biết thiết lập một tầng lớp tinh hoa hiện diện ở khắp các quốc gia của những người trí thức, một nền quý tộc tự phong hay một tình huynh đệ của những con người ưu tú nhất. Dù không có luật lệ thành văn hay thứ tục lệ chuẩn mực nào, hội nhóm ấy vẫn tự duy trì, thiết lập thuộc tính ở mọi hòn đảo mới khai phá, đồng thời tiếp nhận và biến mọi vẻ đẹp cá nhân hay tài năng thiên bẩm phi thường xuất hiện ở bất cứ đâu thành của riêng mình.

Còn sự thật nào nổi bật hơn trong lịch sử cận đại ngoài sự ra đời của hình mẫu quý tộc? Hiệp sĩ chính là thế, lòng trung thành chính là thế, và trong văn học Anh, từ một nửa các vở kịch cho đến toàn bộ tiểu thuyết, từ Sir Philip Sidney đến Sir Walter Scott, đều phác họa bức chân dung này. Từ "quý tộc" (gentleman), cũng giống như từ "Cơ Đốc nhân", từ nay về sau sẽ dùng để định hình thế kỷ hiện tại và vài thế kỷ trước đó nhờ tầm quan trọng gắn liền với nó, chính là một sự tôn vinh dành cho những phẩm chất cá nhân mang tính độc tôn không thể truyền lại. Những chi tiết phù phiếm và kỳ quặc đôi khi bị gán ghép với cái tên ấy, nhưng sự quan tâm bền bỉ của nhân loại dành cho nó phải được quy cho những giá trị cốt lõi mà nó biểu thị. Một yếu tố hội tụ tất cả những con người có sức hút mạnh mẽ nhất ở mọi quốc gia; khiến họ thấu hiểu và cảm thấy dễ mến lẫn nhau; và chuẩn xác đến mức người ta có thể nhận ra ngay lập tức nếu một cá nhân thiếu đi dấu hiệu của hội kín ấy — chắc chắn không thể là một sản phẩm ngẫu nhiên, mà phải là kết quả tất yếu của nhân cách và năng lực vốn có ở con người. Nó tựa như một mức trung bình ổn định nào đó; cũng giống như bầu khí quyển có một thành phần cố định, dẫu cho vô số loại khí được kết hợp với nhau chỉ để rồi phân rã. *Comme il faut* (Đúng mực) chính là cách người Pháp miêu tả về giới thượng lưu, đúng như chúng ta cần phải thế. Đó là thành quả tự nhiên từ tài năng và cảm xúc của chính tầng lớp có sức sống mãnh liệt nhất, những kẻ đang dẫn dắt thế giới hiện tại; và dẫu còn lâu mới hoàn hảo, còn lâu mới tạo nên cung bậc cảm xúc cao cả và vui tươi nhất của con người, nó vẫn tốt đẹp như mức độ mà toàn xã hội cho phép. Nó được bồi đắp từ tinh thần nhiều hơn là tài năng của con người, và là một hợp chất kết tinh từ mọi sức mạnh vĩ đại — cụ thể là đức hạnh, sự tao nhã, vẻ đẹp, sự giàu có và quyền lực.

Ẩn chứa một sự mập mờ trong tất cả các từ ngữ dùng để diễn tả sự xuất sắc của phong cách và sự tu dưỡng xã hội, bởi vì những phẩm chất ấy luôn vận động không ngừng, và hệ quả cuối cùng lại bị các giác quan nhầm tưởng là nguyên nhân. Từ "gentleman" không có bất kỳ từ trừu tượng tương đương nào để diễn tả bản chất ấy. Sự trưng diện (gentility) thì thấp kém, còn phong cách hiệp sĩ cổ xưa (*gentilesse*) thì đã lỗi thời. Dù vậy, chúng ta vẫn phải duy trì trong ngôn ngữ bình dân sự phân biệt ranh giới giữa thời trang — một từ mang ý nghĩa hẹp hòi và thường tiêu cực — với nhân cách anh hùng mà hình mẫu quý tộc hàm chứa. Tuy nhiên, những từ ngữ thông thường vẫn cần được tôn trọng; người ta sẽ thấy chúng chứa đựng cội nguồn của vấn đề. Điểm khác biệt trong tất cả nhóm từ ngữ này, như sự nhã nhặn, tinh thần hiệp sĩ, thời trang và những thứ tương tự, là người ta nhắm đến bông hoa và trái ngọt, chứ không phải hạt giống của cây. Cái đích hướng tới lúc này là vẻ đẹp, chứ không phải giá trị. Kết quả mới là điều đang được bàn đến, mặc dù các từ ngữ của chúng ta cũng ngầm thể hiện khá rõ cảm ức của công chúng rằng vẻ bề ngoài luôn ẩn chứa một phần thực chất. Người quý ông là kẻ tôn trọng sự thật, làm chủ hành động của bản thân và thể hiện quyền làm chủ ấy qua cung cách ứng xử, tuyệt đối không phụ thuộc hay luồn cúi trước bất kỳ cá nhân, quan điểm hay tài sản nào. Vượt lên trên sự thật và sức mạnh đích thực ấy, từ này còn biểu thị lòng tốt và sự nhân ái: trước hết phải là bản lĩnh đàn ông, rồi sau đó mới đến sự dịu dàng. Khái niệm phổ biến tất nhiên có gắn thêm điều kiện về sự sung túc và tài sản; nhưng việc sở hữu và ban phát của cải trên thế gian vốn là hệ quả tự nhiên của sức mạnh cá nhân và lòng bác ái. Trong những thời kỳ bạo tàn, bất kỳ nhân vật kiệt xuất nào cũng phải đối mặt với vô số cơ hội để chứng minh sự gan dạ và giá trị của bản thân; thế nên tên tuổi của bất kỳ ai dẫu có chút nổi bật giữa đám đông trong thời phong kiến cũng vang lên bên tai chúng ta như một hồi kèn tráng lệ. Thế nhưng sức mạnh cá nhân chưa bao giờ lỗi mốt. Điều đó vẫn giữ vị trí tối thượng cho đến tận ngày nay, và giữa dòng người xô bồ của giới thượng lưu, những con người dũng cảm và thực chất vẫn được nhìn nhận và vươn lên vị trí xứng đáng của họ. Sự cạnh tranh nay đã dịch chuyển từ chiến trường sang chính trường và thương trường, nhưng sức mạnh cá nhân vẫn lộ diện một cách đầy đủ trong những đấu trường mới ấy.

Trước hết phải có quyền lực, nếu không sẽ chẳng có giai cấp lãnh đạo nào cả. Trong chính trị và thương mại, những kẻ côn đồ và hải tặc còn có triển vọng thành công hơn cả mấy tay hùng biện hay thư lại. Chúa mới biết rằng đủ mọi hạng người quý tộc đều gõ cửa xin vào; nhưng bất cứ khi nào được dùng một cách nghiêm túc và có sức nặng, cái tên ấy sẽ hướng đến năng lực nguyên bản. Nó miêu tả một con người đứng vững trên đôi chân của chính mình và hành động theo những phương pháp tự thân. Ở một vị chúa tể đích thực, trước hết phải có một thể lực sung mãn, ít nhất là để mang lại lợi thế vô song về tinh thần phấn chấn. Tầng lớp thống trị cần phải có nhiều hơn thế, nhưng dứt khoát phải có những điều đó, để tạo ra cho mọi hội nhóm một cảm giác quyền lực — thứ khiến những việc vốn làm chùn bước người khôn ngoan bỗng trở nên dễ dàng thực hiện. Đạo quân của tầng lớp đầy sinh khí ấy, trong những buổi gặp gỡ thân tình và yến tiệc, luôn tràn ngập lòng dũng cảm và những hoài bão khiến những học giả nhợt nhạt phải khiếp sợ. Lòng dũng cảm mà các thiếu nữ thể hiện tựa như một trận chiến ở Lundy's Lane, hay một trận hải chiến. Trí tuệ thường phải dựa vào trí nhớ để bù đắp đôi chút nhằm đối phó với những đạo quân ứng biến ấy. Nhưng trước những bậc thầy xuất thần ấy, trí nhớ chỉ là một kẻ ăn mày thấp hèn mang giỏ và bảng hiệu. Những kẻ thống trị xã hội phải đủ tầm vóc để gánh vác công việc của thế giới và xứng đáng với vai trò đa năng của họ: những con người mang khuôn mẫu Caesar đích thực, sở hữu tầm ảnh hưởng rộng lớn. Tôi hoàn toàn không tin vào châm ngôn rụt rè của Lord Falkland ("Rằng lễ nghi đòi hỏi phải có sự tham gia của hai bên, vì một kẻ táo bạo sẽ phá vỡ cả những khuôn phép tinh vi nhất"), mà cho rằng người quý tộc chính là kẻ táo bạo với những khuôn phép không thể bị phá vỡ; và chỉ có bản chất phong phú mới là bậc thầy chân chính, là mảnh ghép hoàn hảo cho bất kỳ ai mà nó giao thiệp. Người quý tộc của tôi đặt ra luật lệ ở bất cứ nơi nào hắn hiện diện; hắn sẽ vượt qua cả các thánh nhân trong nhà nguyện, vượt qua các lão tướng trên chiến trường, và lu mờ mọi sự nhã nhặn ở phòng khánh tiết. Hắn là bạn rượu tốt của hải tặc, là tri kỷ của các học sĩ; thế nên việc bạn tự giăng rào cản phòng thủ trước hắn là điều vô ích; hắn nắm giữ lối đi riêng đến tâm trí mọi người, và tôi có muốn loại trừ hắn cũng khó như tự loại trừ chính mình vậy. Những bậc quý tộc lừng danh của Châu Á và Châu Âu đều thuộc tuýp người mạnh mẽ này: Saladin, Sapor, El Cid, Julius Caesar, Scipio, Alexander, Pericles, và những nhân vật quyền uy nhất. Họ ngồi trên chiếc ghế của mình một cách vô cùng thản điều, và bản thân họ quá xuất chúng để mà bận tâm đánh giá cao bất kỳ hoàn cảnh nào.

Trong đánh giá của đại chúng, một gia tài sung túc được coi là điều kiện cần thiết để hoàn thiện con người từng trải này: và đó là một thứ đại diện mang tính vật chất bước đi trong vũ điệu do nhân vật chính dẫn dắt. Tiền bạc không phải là yếu tố cốt lõi, nhưng mối thâm giao rộng rãi này lại cốt yếu, bởi nó vượt lên trên những thói quen của bè phái hay đẳng cấp, và khiến bản thân được cảm nhận bởi con người ở mọi tầng lớp. Nếu kẻ quý tộc chỉ có giá trị trong các vòng tròn thời trang chứ không có trọng lượng với tầng lớp lao động, hắn sẽ chẳng bao giờ là kẻ dẫn dắt xu hướng; và nếu một người bình dân không thể trò chuyện bình đẳng với nhà quý tộc — sao cho nhà quý tộc ấy nhận ra rằng anh ta thực ra đã thuộc cùng đẳng cấp với mình — thì anh ta chẳng có gì đáng sợ cả. Diogenes, Socrates và Epaminondas đều là những quý tộc mang dòng máu cao quý, những người đã chọn cuộc sống nghèo khó dẫu cho sự giàu có luôn rộng mở trước mắt họ. Tôi dùng những cái tên cổ xưa ấy, nhưng những con người tôi đang nhắc đến chính là những người đương thời của tôi. Vận may sẽ không ban phát cho mỗi thế hệ một hiệp sĩ tài ba nào như thế, nhưng mọi tập thể con người đều cống hiến ít nhất một vài ví dụ về tầng lớp ấy: và nền chính trị của đất nước này, cũng như thương nghiệp của mọi thị trấn, đều bị chi phối bởi những con người gan góc và bất kham ấy — những kẻ có sự sáng tạo để dẫn đầu, và một sự đồng cảm bao dung giúp họ hòa mình vào quần chúng, khiến hành động của họ được lòng dân chúng.

Phong cách của tầng lớp này được quan sát và học hỏi một cách thành kính bởi những người có gu thẩm mỹ. Sự giao lưu giữa các bậc thầy này với nhau, và với những người thấu hiểu giá trị của họ, mang lại niềm vui và sự kích thích lẫn nhau. Những phép tắc ứng xử tốt đẹp nhất, những biểu đạt tuyệt vời nhất của mỗi người đều được lặp lại và tiếp thu. Chỉ bằng một sự đồng thuận nhanh chóng, mọi thứ thừa thãi đều bị gạt bỏ, mọi nét duyên dáng đều được canh tân. Phong cách tinh tế tỏ ra đầy uy hiếp đối với những kẻ kém cỏi. Chúng là một thứ khoa học phòng thủ tinh vi hơn để đỡ đòn và uy hiếp; nhưng một khi đã gặp phải đối thủ có tay nghề tương đương, họ liền hạ mũi kiếm xuống — những đường kiếm và thế đỡ biến mất, và người thanh niên thấy mình chìm đắm trong một bầu không gian minh bạch hơn, nơi cuộc đời là một ván bài ít phiền toái hơn, và chẳng có một sự hiểu lầm nào nảy sinh giữa những người chơi. Phong cách nhằm mục đích đơn giản hóa cuộc sống, loại bỏ những chướng ngại vật, và đưa con người đến trạng thái sung mãn thuần khiết nhất để phát huy năng lực. Chúng hỗ trợ cho giao dịch và trò chuyện của chúng ta, giống như một con đường sắt hỗ trợ việc đi lại bằng cách xóa bỏ mọi chướng ngại vật có thể tránh khỏi trên đường, chẳng chừa lại gì để chinh phục ngoài khoảng không thuần túy. Những khuôn phép ấy chẳng mấy chốc sẽ trở nên cố định, và một ý thức tinh tế về sự chuẩn mực được trau dồi cẩn trọng hơn, để rồi trở thành huy hiệu của sự phân biệt xã hội và dân sự. Cứ thế, Thời trang ra đời — một hình thái mập mờ, quyền lực nhất, kỳ quặc và phù phiếm nhất, bị khiếp sợ và sùng bái nhất, thứ mà cả đạo đức lẫn bạo lực đều tấn công trong vô vọng.

Tồn tại một mối liên hệ chặt chẽ giữa tầng lớp quyền lực với những vòng tròn độc quyền và tao nhã. Nhóm sau luôn được lấp đầy hoặc đang tự điền đầy từ nhóm trước. Những con người mạnh mẽ thường bao dung ngay cả với sự đỏng đảnh của thời trang, bởi họ tìm thấy sự tương đồng ở đó. Napoleon, đứa con của cuộc cách mạng, kẻ hủy diệt tầng lớp quý tộc cũ, chưa bao giờ ngừng lấy lòng giới Faubourg St. Germain: chắc chắn là với cảm giác rằng thời trang chính là sự tôn kính dành cho những kẻ mang tầm vóc như ông. Thời trang, dẫu theo một cách kỳ lạ nào đó, đại diện cho mọi đức tính nam tính. Đó là một đức tính đã tàn lụi thành hạt: một dạng danh dự mang tính hậu hố. Nó không thường vuốt ve những vĩ nhân, mà là con cháu của các vĩ nhân: nó là một sảnh đường của Quá khứ. Nó thường quay lưng lại với những vĩ nhân của thời đại này. Những người vĩ đại thường không xuất hiện trong các sảnh đường của nó: họ đang bận rộn trên chiến trường: họ đang lao động, chứ không phải tận hưởng vinh quang. Thời trang được cấu thành từ con cháu của họ; từ những kẻ, nhờ vào giá trị và đức hạnh của một bậc tiền bối nào đó, đã mang lại ánh hào quang cho tên tuổi của mình, những dấu ấn khác biệt, những phương tiện tu dưỡng và sự hào hiệp, đồng thời trong thể chất của họ mang một sức khỏe và sự ưu việt nhất định — điều đảm bảo cho họ, nếu không phải là năng lực làm việc cao nhất, thì cũng là năng lực tận hưởng cao nhất. Tầng lớp quyền lực, những người hùng lao động, những Cortez, Nelson, Napoleon, đều nhận ra rằng đây là chốn yến tiệc và lễ kỷ niệm vĩnh cửu của những kẻ như họ; rằng thời trang chính là tài năng được tích lũy thành vốn; chính là Mexico, Marengo và Trafalgar được đập mỏng ra; rằng những cái tên lừng lẫy của thời trang bắt nguồn từ chính những cái tên bận rộn hệt như họ vào năm mươi hay sáu mươi năm trước. Họ là những kẻ gieo hạt, con cháu họ sẽ là kẻ gặt hái, và rồi con cháu của chúng, theo quy luật thông thường của vạn vật, sẽ phải nhường quyền sở hữu mùa màng cho những đối thủ mới với đôi mắt tinh anh hơn và thể lực cường tráng hơn. Thành phố được tiếp huyết từ vùng quê. Người ta kể rằng vào năm 1805, mọi vị quân vương hợp pháp ở Châu Âu đều là kẻ đần độn. Thành phố hẳn đã lụi tàn, mục rữa và sụp đổ từ lâu, nếu không được tiếp sức từ những cánh đồng. Chỉ có chốn đồng quê mới chân ướt chân ráo lên tỉnh hôm kia, để rồi hôm nay đã trở thành thị dân và triều thần.

Đặc quyền quý tộc và thời trang là những hệ quả tất yếu không thể tránh khỏi. Sự lựa chọn lẫn nhau này là thứ không thể hủy diệt. Nếu chúng khơi mào cơn thịnh nộ ở tầng lớp ít được ưu ái hơn, và đa số bị gạt ra ngoài lề tự trả thù nhóm thiểu số độc quyền bằng bạo lực rồi tiêu diệt họ, thì ngay lập tức một tầng lớp mới sẽ tự vươn lên đỉnh cao, chắc chắn như váng sữa nổi lên trên bát nước chè; và nếu người dân cứ tiêu diệt hết tầng lớp này đến tầng lớp khác, cho đến khi chỉ còn lại hai con người, thì một trong số đó sẽ trở thành kẻ lãnh đạo và sẽ vô tình được kẻ kia phụng sự, bắt chước. Bạn có thể che giấu nhóm thiểu số này khỏi tầm mắt và tâm trí, nhưng nó có sức sống cực kỳ mãnh liệt và là một trong những đẳng tầng của vương quốc. Tôi càng thêm ấn tượng trước sức sống dai dẳng này khi chứng kiến những gì nó tạo ra. Nó tôn trọng việc quản lý những vấn đề vụn vặt đến mức chúng ta không thể ngờ tới sự bền vững trong quyền lực của nó. Thỉnh thoảng chúng ta gặp gỡ những con người chịu ảnh hưởng sâu sắc từ một luồng tư tưởng đạo đức nào đó — như một phong trào ái quốc, văn học, tôn giáo — và cảm thấy rằng tinh thần đạo đức đang cai trị con người lẫn tự nhiên. Chúng ta nghĩ rằng mọi sự phân biệt và liên kết khác sẽ mong manh và thoáng qua, chẳng hạn như đẳng cấp hay thời trang này đây; thế nhưng qua từng năm tháng, hãy nhìn xem nó bền vững biết bao trong đời sống con người ở Boston hay New York này, nơi mà nó thậm chí chẳng nhận lấy chút sự hậu thuẫn chính thức nào từ luật pháp đất nước. Chẳng ở Ai Cập hay Ấn Độ nào có được một lằn ranh kiên cố và không thể vượt qua hơn thế. Kia là những hội nhóm có mối liên kết đan cài qua lại, bên trên, bên dưới và xuyên qua nó: một buổi họp mặt của các thương gia, một trung đội quân sự, một khóa sinh viên đại học, một câu lạc bộ cứu hỏa, một hiệp hội nghề nghiệp, một đại hội chính trị hay tôn giáo — thoạt nhìn, các thành viên dường như xích lại gần nhau không thể tách rời; thế nhưng một khi buổi họp kết thúc, các thành viên ấy sẽ chẳng thèm gặp lại nhau trong cả năm trời. Ai lại về cấp bậc nấy trong thang đo của giới thượng lưu, đồ sứ vẫn hoàn đồ sứ, đồ đất vẫn hoàn đồ đất. Các mục tiêu của thời trang có thể phù phiếm, hoặc thời trang có thể chẳng có mục tiêu nào cả, nhưng bản chất của sự liên kết và tuyển lựa này không thể là điều phù phiếm hay ngẫu nhiên. Thứ hạng của mỗi cá nhân trong bảng phân cấp hoàn hảo ấy phụ thuộc vào một sự cân đối nào đó trong cấu trúc của họ, hoặc sự tương thích giữa cấu trúc của họ với sự cân đối của xã hội. Cánh cửa của nó mở toang tức khắc trước một đòi hỏi tự nhiên mang tính đồng điệu. Một quý ông đích thực sẽ tự tìm được lối đi vào, và sẽ tống cổ bất kỳ nhà quý tộc lâu đời nào đã đánh mất thứ hạng nội tại của mình ra ngoài. Thời trang tự hiểu lấy chính mình; giáo dục tốt và sự ưu việt cá nhân ở bất kỳ quốc gia nào cũng dễ dàng kết thân với những nơi khác. Các tù trưởng của những bộ lạc dã man từng tự khẳng định tên tuổi của mình ở London và Paris bằng sự thuần khiết trong phong thái của họ.

Nói được chút nào hay về những điểm tốt của thời trang — nó dựa trên thực tế, và căm ghét nhất là những kẻ giả mạo; niềm vui của nó là loại trừ, làm hoang mang những kẻ giả mạo và đày họ vào cõi "Coventry" vĩnh viễn. Đổi lại, chúng ta khinh miệt mọi ân huệ khác của những con người từng trải; thế nhưng thói quen không cậy nhờ vào bất kỳ ai ngoài ý thức chuẩn mực của chính mình, dẫu chỉ trong những việc nhỏ nhặt nhất, lại chính là nền tảng của mọi tinh thần hiệp sĩ. Hầu như không có loại tự lực nào, miễn là lành mạnh và đúng mực, mà thời trang lại không thỉnh thoảng dung nạp và ban cho quyền tự do ra vào các phòng khánh tiết của nó. Một tâm hồn thánh thiện luôn tao nhã, và nếu muốn, người đó có thể bước qua vòng vây được canh gác cẩn mật nhất mà không gặp phải bất kỳ sự chất vấn nào. Nhưng Jock người đánh xe cũng sẽ bước qua như thế, trong một thời điểm khủng hoảng đưa anh ta đến đó, và sẽ chiếm được thiện cảm, miễn là cái đầu của anh ta không bị choáng váng bởi hoàn cảnh mới, và đôi giày đinh không đòi nhảy những vũ điệu waltz hay cotillion. Bởi vì chẳng có gì là cố định trong phong cách, mà những quy luật ứng xử luôn phải nhượng bộ trước năng lực của từng cá nhân. Thiếu nữ trong buổi vũ hội đầu tiên, hay người nhà quê trong bữa tối ở thành phố, đều tin rằng có một thứ nghi thức bắt buộc mọi hành động và lời chào hỏi phải được thực hiện theo đó, bằng không kẻ vi phạm sẽ bị túng quẫn trục xuất khỏi chốn này. Về sau, họ mới nhận ra rằng sự nhạy bén và nhân cách tự tạo ra khuôn phép cho riêng mình trong từng khoảnh khắc: họ có thể nói hoặc im lặng, uống rượu hay từ chối, ở lại hay ra đi, ngồi ghế hoặc nằm bò ra sàn chơi đùa với lũ trẻ, hoặc thậm chí trồng cây chuối, hay bất cứ điều gì khác theo một cách thức hoàn toàn mới mẻ và nguyên thủy; và rằng một ý chí mạnh mẽ luôn là mốt, bất chấp ai đó có lỗi mốt đi chăng nữa. Tất cả những gì thời trang đòi hỏi chỉ là sự điềm tĩnh và lòng tự mãn. Một vòng tròn những con người được giáo dục hoàn hảo sẽ là một tập hợp những cá nhân tinh tế, nơi phong cách và nhân cách bẩm sinh của mỗi người được bộc lộ. Nếu kẻ sành điệu không có phẩm chất này, hắn chẳng là gì cả. Chúng ta là những kẻ tôn sùng sự tự lực đến mức sẵn sàng tha thứ cho con người vô số tội lỗi, miễn là kẻ đó thể hiện cho chúng ta thấy sự thỏa mãn tuyệt đối với vị trí của mình — một vị trí không cần xin phép để được hòa hợp với ý kiến tốt đẹp của tôi hay bất kỳ ai khác. Thế nhưng bất kỳ sự nhún nhường nào trước một người đàn ông hay phụ nữ lừng danh nào đó trong xã hội đều tước đi mọi đặc quyền quý tộc. Kẻ đó chỉ là một tên tiểu tốt: tôi chẳng có gì để nói chuyện với hắn; tôi sẽ đi tìm chủ nhân của hắn. Một con người không nên đặt chân đến nơi mà anh ta không thể mang theo toàn bộ bầu không khí hay thế giới của mình — không phải mang theo cả thể xác hay toàn bộ vòng tròn bạn bè, mà là mang theo bầu không khí ấy. Anh ta phải duy trì trong một tập thể mới cái thái độ tinh thần và mối quan hệ thực tế tương tự như những người bạn hàng ngày vẫn lôi kéo anh ta vào, bằng không anh ta sẽ bị tước đi những ánh hào quang đẹp đẽ nhất, và sẽ trở thành một kẻ mồ côi giữa câu lạc bộ vui nhộn nhất. "Giá mà anh có thể nhìn thấy Vich Ian Vohr cùng tùy tùng của hắn!..." — Nhưng Vich Ian Vohr lúc nào cũng phải mang theo những thứ thuộc về mình theo một cách nào đó, nếu không được xem là vinh dự thì cũng phải chịu đựng như một nỗi ô nhục.

Trong xã hội lúc nào cũng có những con người đóng vai trò là sứ giả của sựán duyệt từ giới thượng lưu, và cái liếc mắt của họ vào bất kỳ thời điểm nào cũng sẽ định đoạt vị thế của những kẻ hiếu kỳ trong thế giới này. Họ là những viên thị vệ của các vị thần nhỏ bé. Hãy chấp nhận sự lạnh lùng của họ như một điềm báo về sự ân chuẩn từ các vị thần cao cả hơn, và cứ để họ tận hưởng mọi đặc quyền của mình. Họ rất rõ ràng trong vai trò của mình, và chẳng thể nào trở nên đáng gờm như thế nếu thiếu đi những năng lực của riêng họ. Thế nhưng chớ nên đo lường tầm quan trọng của tầng lớp này bằng sự phô trương của họ, hay tưởng tượng rằng một tên công tử bột lại có thể là kẻ ban phát vinh dự và sự hổ thẹn. Bọn chúng cũng được định giá đúng với thực lực; bởi vì nếu không thì làm sao chúng tồn tại được trong những vòng tròn vốn đóng vai trò như một cơ quan lưu huyết để thanh lọc nhân cách?

Giống như điều đầu tiên con người đòi hỏi ở con người chính là sự thật, điều đó cũng hiển hiện trong mọi hình thức của xã hội. Chúng ta chính thức và gọi đích danh để giới thiệu các bên với nhau. Hãy biết rằng trước đất trời bao la này, đây là Andrew, và kia là Gregory; — họ nhìn thẳng vào mắt nhau; họ siết chặt tay nhau để nhận diện và ghi dấu ấn về nhau. Đó là một niềm thỏa mãn lớn lao. Một quý ông không bao giờ né tránh; ánh mắt anh ta nhìn thẳng về phía trước, và trước hết anh ta bảo đảm với đối phương rằng anh ta đã được tiếp đón chân thành. Bởi vì chúng ta tìm kiếm điều gì qua vô số chuyến viếng thăm và lòng hiếu khách ấy? Phải chăng là những tấm thảm lụa, tranh vẽ và đồ trang trí của gia chủ? Hay chẳng phải chúng ta đang vô độ gặng hỏi: Có con người nào thực sự ở trong ngôi nhà này không? Tôi có thể dễ dàng bước vào một dinh thự lớn có rất nhiều của cải, sự chuẩn bị tuyệt vời cho sự thoải mái, xa hoa và thẩm mỹ, thế nhưng lại chẳng hề chạm trán bất kỳ vị chủ nhà (*Amphitryon*) nào biết cách đặt những thứ phụ kiện ấy ở vị trí hàng phu. Tôi có thể bước vào một mái tranh, và tìm thấy một bác nông dân cảm nhận rằng anh ta chính là con người mà tôi đến để gặp gỡ, và anh ta đứng thẳng người đối diện với tôi theo đúng tư cách ấy. Do đó, một điểm rất tự nhiên trong phép xã giao thời phong kiến cũ là một quý ông tiếp đón khách, dù đó có là vị quân vương của mình, cũng không được bước ra khỏi mái nhà mà phải đợi vị khách đến tận cửa nhà mình. Chẳng ngôi nhà nào, dù là Tuileries hay Escurial, có giá trị gì nếu thiếu đi một người chủ thực sự. Thế nhưng chúng ta lại hiếm khi được thỏa mãn bởi lòng hiếu khách đích thực ấy. Ai mà chúng ta chẳng biết đều vây quanh mình bằng những ngôi nhà láng lẩy, sách quý, nhà kính, khu vườn, xe ngựa và đủ thứ đồ chơi lặt vặt, như những tấm bình phong chắn giữa bản thân họ và các vị khách. Trông có vẻ như thể bản chất con người vốn rất lém lỉnh, né tránh và chẳng sợ gì bằng việc phải đối mặt trực diện với đồng loại của mình nhỉ? Tôi biết rằng sẽ là tàn nhẫn nếu xóa bỏ hoàn toàn việc sử dụng những tấm bình phong này, bởi chúng mang lại sự tiện lợi vô cùng, dù cho vị khách quá cao sang hay quá tầm thường. Chúng ta quy tụ rất nhiều bạn bè để họ tự giải trí cho nhau, hoặc dùng những món xa xỉ và đồ trang trí để làm khuây khỏa những người trẻ tuổi và bảo vệ sự riêng tư của chính mình. Hoặc nếu chẳng may có một kẻ theo chủ nghĩa hiện thực đầy soi mói bước đến cổng nhà ta — kẻ mà trước ánh mắt của hắn ta, ta chẳng thèm đứng ra đối phó — thì khi đó chúng ta lại chạy trốn sau tấm rèm, che giấu bản thân như Adam trước tiếng gọi của Thiên Chúa trong vườn địa đàng. Hồng y Caprara, đặc sứ của Giáo hoàng tại Paris, đã tự bảo vệ mình trước những cái liếc mắt của Napoleon bằng một cặp kính râm màu xanh lá to bản. Napoleon nhận ra điều đó, và nhanh chóng tìm cách chế giễu cho qua chuyện; thế nhưng bản thân Napoleon, khi đến lượt mình, dù có trong tay tám trăm ngàn quân lính, cũng chẳng đủ tầm vóc vĩ đại để đối mặt với một cặp mắt tự do bẩm sinh, mà phải tự rào chắn bằng nghi thức và bên trong ba lớp rào cản phòng thủ; và như cả thế giới đều biết qua lời Madame de Stael, ông thường có thói quen làm cho khuôn mặt mình hoàn toàn vô cảm khi phát hiện ra bản thân đang bị quan sát. Thế nhưng các vị hoàng đế và những kẻ giàu có chưa bao giờ là những bậc thầy sành sỏi nhất về phong cách ứng xử. Chẳng có sổ thu thuế hay danh sách quân đội nào có thể tô điểm cho thói trốn tránh và giả dối; và điểm cốt lõi của sự nhã nhặn luôn phải là sự thật, hệt như tất cả các hình thức giáo dục tốt đều hướng về cái đích đó.

Tôi vừa đọc, trong bản dịch của ông Hazlitt, bài ký sự của Montaigne về chuyến hành trình tới Ý, và không khỏi ấn tượng sâu sắc bởi những phong thái đầy tự trọng của thời đại ấy. Sự xuất hiện của ông ở mỗi nơi, sự xuất hiện của một nhà quý tộc nước Pháp, là một sự kiện có tầm quan trọng nhất định. Bất cứ nơi nào đi qua, ông đều đến thăm bất kỳ vị hoàng tử hay nhà quý tộc nổi tiếng nào cư trú trên dọc đường đi, như một bổn phận đối với chính bản thân và nền văn minh. Khi rời khỏi bất kỳ ngôi nhà nào mà ông đã trọ lại trong vài tuần, ông đều cho vẽ huy hiệu của mình và treo lên như một dấu ấn vĩnh viễn cho ngôi nhà đó, theo đúng phong tục của các bậc quý tộc.

Phần bổ sung hoàn hảo cho sự tự trọng đầy duyên dáng này — và cũng là điểm mực thước trong phép xã giao mà tôi đòi hỏi và nhấn mạnh nhất — chính là sự nhún nhường. Tôi thích việc mỗi chiếc ghế đều là một ngai vàng và nâng đỡ một vị vua. Tôi thích xu hướng trang nghiêm hơn là sự thân mật quá mức. Hãy để những thực thể không thể diễn tả của tự nhiên và sự cô lập siêu hình của con người dạy cho chúng ta tính độc lập. Đừng quá mức thân thiết với nhau. Tôi muốn một con người bước vào ngôi nhà của mình thông qua một sảnh đường lấp đầy những tác phẩm điêu khắc anh hùng và linh thiêng, để anh ta không thiếu đi lời nhắc nhở về sự tĩnh lặng và thăng bằng nội tại. Chúng ta nên gặp nhau mỗi buổi sáng như thể đến từ những quốc gia xa lạ, và cùng nhau trải qua cả ngày để rồi chia tay vào ban đêm như thể lại trở về những xứ sở xa xôi ấy. Trong mọi thứ, tôi muốn hòn đảo của một con người phải được giữ gìn bất khả xâm phạm. Hãy ngồi tách biệt như các vị thần, trò chuyện từ đỉnh núi này sang đỉnh núi khác khắp quanh đỉnh Olympus. Chẳng mức độ tình cảm nào cần phải xâm lấn lên tôn giáo này cả. Đây là nhựa myrrh và hương thảo để giữ cho phần còn lại luôn ngọt ngào. Những người yêu nhau nên giữ gìn sự xa cách nhất định của họ. Nếu họ tha thứ cho nhau quá nhiều, mọi thứ sẽ trượt dốc vào sự hỗn loạn và thấp hèn. Thật dễ dàng để đẩy sự nhún nhường này đến mức lễ nghi Trung Hoa; thế nhưng sự điềm tĩnh, vắng bóng hơi nóng và sự vội vã lại biểu thị những phẩm chất cao quý. Một quý ông không tạo ra tiếng động: một quý bà luôn thanh thản. Tương xứng với điều đó là sự ghê tởm của chúng ta đối với những kẻ xâm nhập làm náo loạn cả một ngôi nhà hiếu học chỉ để đạt được vài sự tiện lợi tầm thường. Cũng không kém phần như thế, tôi căm ghét sự đồng cảm thấp hèn của mỗi người đối với nhu cầu của hàng xóm. Chẳng lẽ chúng ta phải hòa hợp cả vị giác của nhau hay sao? Giống như những kẻ ngốc sống chung lâu ngày đến mức biết rõ khi nào người kia thèm muối hay đường. Tôi xin người bạn đồng hành của mình, nếu anh ta muốn bánh mì, hãy cất lời xin tôi bánh mì, và nếu anh ta muốn sassafras hay thạch tín, hãy cất lời xin tôi những thứ đó, chứ đừng chìa chiếc đĩa của mình ra như thể tôi đã biết trước rồi vậy. Mọi chức năng tự nhiên đều có thể được tôn nghiêm hóa bởi sự cân nhắc và tính riêng tư. Hãy để sự vội vã lại cho những kẻ nô lệ. Những lời ca tụng và nghi lễ trong phép ứng xử của chúng ta cần phải gợi nhắc lại, dù có xa xôi đến đâu đi nữa, sự vĩ đại trong định mệnh của chúng ta.

Bông hoa nhã nhặn không dễ gì chịu được những bàn tay thô bạo chạm vào, nhưng nếu chúng ta dám mở ra một cánh hoa khác và khám phá xem những bộ phận nào cấu thành nên nó, chúng ta cũng sẽ tìm thấy một phẩm chất trí tuệ. Đối với những kẻ dẫn dắt con người, bộ óc cũng như thể xác và trái tim phải đóng góp một tỷ lệ tương xứng. Sự thiếu sót trong phong cách thường là sự thiếu sót của nhận thức tinh tế. Con người được cấu tạo quá thô kệch so với sự tinh tế của phong thái và tập tục tốt đẹp. Sự kết hợp giữa lòng tốt và tính độc lập vẫn chưa hoàn toàn đủ để tạo nên một phong cách lịch thiệp. Chúng ta đòi hỏi một cách khắt khe sự thấu cảm và tôn sùng cái đẹp ở những người bạn đồng hành của mình. Những đức tính khác được đòi hỏi trên chiến trường hay công trường, nhưng một mức độ thẩm mỹ nhất định là thứ không thể bỏ qua ở những người chúng ta ngồi cùng. Thà ăn cùng một kẻ không tôn trọng sự thật hay luật pháp còn hơn là ăn với một kẻ lôi thôi, luộm thuộm. Phẩm chất đạo đức thống trị thế giới, nhưng ở cự ly gần thì các giác quan mới là kẻ chuyên quyền. Sự phân biệt tương tự về sự vừa vặn và tốt đẹp cũng lan tỏa, dẫu với ít sự khắt khe hơn, vào mọi ngóc ngách của cuộc sống. Tinh thần trung bình của tầng lớp năng động chính là lẽ phải, hoạt động dưới những giới hạn nhất định và hướng đến những mục đích nhất định. Nó dung nạpmọi thiên bẩm tự nhiên. Mang bản chất xã hội, nó tôn trọng mọi thứ có xu hướng gắn kết con người lại với nhau. Nó thích sự chừng mực. Tình yêu cái đẹp thực chất là tình yêu sự chừng mực hoặc cân đối. Kẻ nào hét to, dùng từ ngữ cấp so sánh cực đoan, hoặc trò chuyện trong cơn nóng giận sẽ khiến cả phòng khách phải tháo chạy. Nếu bạn muốn được yêu thương, hãy yêu sự chừng mực. Bạn buộc phải có thiên tài, hoặc một sự hữu ích phi thường, nếu muốn che giấu sự thiếu vắng chừng mực. Nhận thức này xuất hiện để mài giũa và hoàn thiện các bộ phận của công cụ xã hội. Xã hội sẽ tha thứ nhiều cho thiên tài và những ân huệ đặc biệt, nhưng vì bản chất là một quy ước, nó yêu thích những gì mang tính quy ước, hoặc những gì thuộc về sự tụ họp. Đó là điều tạo nên sự tốt xấu của phong cách, cụ thể là những gì giúp ích hoặc cản trở tình bằng hữu. Bởi vì thời trang không phải là lẽ phải tuyệt đối, mà là tương đối; không phải là lẽ phải cá nhân, mà là lẽ phải khi tiếp đãi khách khứa. Nó căm ghét những góc khuất và những nét gai góc của tính cách, căm ghét những kẻ hay gây sự, ích kỷ, đơn độc và u ám; căm ghét bất cứ thứ gì có thể cản trở sự hòa quyện hoàn toàn của các nhóm người; trong khi đó lại đánh giá cao mọi nét kỳ quặc mang lại sự sảng khoái ở mức độ cao nhất, miễn là chúng có thể dung hòa với tình bằng hữu. Và bên cạnh sự hòa quyện chung của trí tuệ để nâng cao tính lịch sự, ánh hào quang trực diện của sức mạnh trí tuệ vẫn luôn được chào đón trong giới thượng lưu như một sự bổ sung đắt giá nhất cho quy tắc và uy tín của nó.

Ánh sáng khô ráo phải chiếu rọi để tô điểm cho lễ hội của chúng ta, nhưng nó phải được tiết chế và che râm, bằng không thứ ánh sáng ấy cũng sẽ gây khó chịu. Sự chuẩn xác là yếu tố cốt lõi của cái đẹp, và nhận thức nhanh nhạy là điều cốt lõi của sự lịch thiệp, nhưng không được quá nhanh nhạy. Người ta có thể quá đúng giờ và quá câu nệ. Anh ta phải để lại sự thông thái toàn tri của công việc ngoài cửa, khi bước vào cung điện của cái đẹp. Xã hội ưa chuộng những bản tính lai căng, cùng phong cách ngái ngủ, yểu điệu, miễn là chúng che đậy được sự khôn ngoan, nét duyên dáng và thiện chí: cái vẻ ngoài của sức mạnh ngái ngủ giúp tước đi sự soi mói; có lẽ bởi vì một con người như thế có vẻ như đang dành riêng bản thân cho phần hay nhất của ván bài thay vì phung phí sức lực vào những bề nổi; một ánh mắt lơ đễnh không thèm nhìn thấy những phiền toái, xoay sở và bất tiện vốn làm mây mù che khuất ván mày và bóp nghẹt tiếng nói của kẻ nhạy cảm.

Do đó, bên cạnh sức mạnh cá nhân và nhận thức đủ để tạo nên gu thẩm mỹ không bao giờ sai lệch, xã hội còn đòi hỏi ở tầng lớp quý tộc của mình một yếu tố khác đã được hé lộ từ trước, thứ mà nó gọi một cách đầy ý nghĩa là lòng tốt — diễn tả mọi mức độ của sự hào hiệp, từ lòng sẵn lòng và khả năng nhỏ nhất để làm ơn, cho đến những đỉnh cao của lòng cao thượng và tình yêu thương. Chúng ta buộc phải có sự thấu suốt, bằng không chúng ta sẽ va vào nhau và lạc mất con đường tìm kiếm thức ăn; nhưng trí tuệ thì ích kỷ và khô khan. Bí quyết thành công trong xã hội chính là sự nồng nhiệt và đồng cảm nhất định. Một kẻ không cảm thấy vui vẻ trong hội nhóm sẽ chẳng thể tìm thấy bất kỳ từ ngữ nào trong trí nhớ phù hợp với hoàn cảnh đó. Toàn bộ kiến thức của anh ta đều có vẻ hơi lạc lõng. Một kẻ tìm thấy niềm vui ở đó sẽ tìm thấy trong từng bước ngoặt của cuộc trò chuyện những cơ hội may mắn không kém để cất lên những gì mình muốn nói. Những đứa con cưng của xã hội, và những gì nó gọi là những tâm hồn trọn vẹn, là những con người tài năng, mang tinh thần nhiều hơn sự dí dỏm, không hề có sự ích kỷ khó chịu nào, mà hoàn toàn hòa hợp với thời gian và hội nhóm, vừa lòng và làm vừa lòng người khác, dù là trong một đám cưới hay đám tang, một buổi khiêu vũ hay một phiên tòa xét xử sơ thẩm, một buổi dã ngoại trên mặt nước hay một cuộc thi bắn súng. Nước Anh, nơi vốn giàu có về các bậc quý tộc, đã cung cấp vào đầu thế kỷ hiện tại một mô hình xuất sắc về thứ thiên tài mà thế giới yêu mến trong con người ông Fox — người bên cạnh tài năng lớn lao còn sở hữu bản tính vô cùng cởi mở và tình yêu chân thành đối với con người. Lịch sử nghị viện có rất ít đoạn văn hay hơn cuộc tranh luận mà trong đó Burke và Fox đã tách rời nhau tại Hạ viện; khi đó Fox đã giục giã người bạn cũ của mình bằng những yêu sách về tình bạn lâu năm với sự dịu dàng đến mức cả Hạ viện đã phải rơi nước mắt. Một giai thoại khác gần gũi với vấn đề của tôi đến mức tôi phải mạo hiểm kể lại câu chuyện này. Một chủ tiệm đã đòi nợ ông lâu ngày cho một giấy nợ trị giá ba trăm đồng guinea, một hôm bắt gặp ông đang đếm vàng và liền đòi thanh toán. "Không," Fox nói, "tôi nợ số tiền này Sheridan: đây là một món nợ danh dự; nếu có tai nạn gì xảy ra với tôi, anh ấy chẳng có gì trong tay để chứng minh cả." "Thế thì," chủ nợ nói, "tôi chuyển món nợ của mình thành món nợ danh dự," rồi xé nát tờ giấy nợ ra. Fox cảm ơn người đàn ông vì lòng tin của ông ta và trả tiền cho ông ta, đồng thời nói rằng "khoản nợ của ông ấy có từ trước, và Sheridan phải đợi." Là một người yêu chuộng tự do, người bạn của người Ấn Độ, người bạn của nô lệ Châu Phi, ông sở hữu một sự nổi tiếng cá nhân to lớn; và Napoleon đã nói về ông nhân chuyến thăm Paris năm 1805 rằng: "Ông Fox sẽ luôn giữ vị trí hàng đầu trong một buổi tụ họp tại Tuileries."

Chúng ta rất dễ trở nên lố bịch trong những lời ca tụng sự lịch thiệp, bất cứ khi nào chúng ta nhấn mạnh lòng bác ái là nền tảng của nó. Hình bóng ảo ảnh đầy màu sắc mang tên Thời trang trỗi dậy để giáng một thứ chế nhạo vào những gì chúng ta nói. Thế nhưng tôi sẽ không để mình bị đẩy khỏi việc dành một sự khoan dung nhất định cho Thời trang như một thể chế mang tính biểu tượng, cũng như không bị lay chuyển khỏi niềm tin rằng tình yêu chính là nền tảng của sự lịch thiệp. "Chúng ta phải đạt được điều đó, nếu có thể; nhưng bằng mọi giá chúng ta phải khẳng định điều này." Cuộc đời nợ các sắc thái tương phản gay gắt này một phần lớn tinh thần của nó. Thời trang, thứ ra vẻ như là danh dự, thường theo trải nghiệm của tất cả mọi người, chỉ là một quy tắc trong phòng khiêu vũ. Dẫu vậy, chừng nào nó còn là vòng tròn cao nhất trong trí tưởng tượng của những bộ óc ưu tú nhất hành tinh, thì vẫn có điều gì đó tất yếu và xuất sắc trong đó; bởi vì không thể cho rằng con người đã đồng thuận trở nên ngốc nghếch trước bất kỳ điều gì quái đản; và sự tôn kính mà những bí ẩn này khơi gợi ở những nhân vật thô lỗ, hoang dã nhất, cùng sự tò mò khi đọc những chi tiết về đời sống thượng lưu, đã bộc lộ tính phổ quát của tình yêu đối với phong cách được tu dưỡng. Tôi biết rằng một sự chênh lệch hài hước sẽ xuất hiện nếu chúng ta bước vào những "vòng tròn đầu tiên" đã được thừa nhận và áp dụng những tiêu chuẩn đáng sợ về công lý, cái đẹp và lợi ích ấy cho những cá nhân thực sự có mặt ở đó. Quân vương và anh hùng, hiền triết và tình nhân, những kẻ hào hoa ấy chẳng phải là họ. Thời trang có rất nhiều tầng lớp và rất nhiều quy tắc thử thách, kết nạp; và không chỉ có những người xuất sắc nhất mới được chọn. Không chỉ có quyền lực của sự chinh phục mà thiên tài tuyên bố — cá nhân chứng minh được tầng loại quý tộc tự nhiên của mình là ưu tú nhất trong số những kẻ ưu tú — mà những yêu sách nhỏ hơn cũng sẽ được chấp nhận trong chốc lát; bởi vì thời trang yêu chuộng những nhân vật nổi tiếng, và chỉ tay, giống như Circe, về phía đoàn tùy tùng có sừng của mụ ta. Vị quý ông này vừa đến từ Đan Mạch chiều nay; và kia là Lãnh chúa Ride, người hôm qua vừa từ Baghdad đến; đây là Đại úy Friese, đến từ Mũi Turnagain, và Đại úy Symmes, từ lòng Trái Đất; và Ngài Jovaire, người sáng nay đã đáp xuống bằng khinh khí cầu; ông Hobnail, nhà cải cách; và Mục sư Jul Bat, kẻ đã cải đạo toàn bộ vùng khí hậu nóng bỏng trong trường chủ nhật của mình; cùng Signer Torre del Greco, người đã dập tắt núi lửa Vesuvius bằng cách đổ vịnh Naples vào đó; Spahr, đại sứ Ba Tư; và Tul Wil Shan, vị nabob lưu vong của vùng Nepaul, kẻ có chiếc yên ngựa là trăng non. — Thế nhưng những quái vật của một ngày này ngày mai sẽ bị tống cổ về hang ổ của chúng; bởi vì trong những căn phòng này, mọi chiếc ghế đều đang có người chờ sẵn. Nghệ sĩ, học giả, và nói chung là tầng lớp trí thức, đều giành giật lối đi lên những vị trí này, và được đại diện ở đây, phần nào đó trên nền tảng của sự chinh phục. Một phương thức khác là trải qua tất cả các bậc cấp, dành ra một năm một ngày ở Quảng trường St. Michael, đắm mình trong nước hoa Cologne, được thết đãi bữa tối, giới thiệu, và được đào tạo bài bản trong tất cả mọi tiểu sử, chính trị và giai thoại của các phòng khuê mật.

Dẫu vậy, những vẻ đẹp phù phiếm ấy vẫn có thể mang lại nét duyên dáng và sự sắc sảo. Hãy để những tác phẩm điêu khắc kỳ quái bao quanh các cổng ra vào và phòng ban của đền thờ. Hãy để ngay cả tín điều và các điều răn cũng nhận lấy sự tôn kính xấc xược của trò parody. Các hình thức lịch sự luôn thể hiện lòng bác ái ở mức độ tối cao. Sẽ thế nào nếu chúng nằm trong miệng của những kẻ ích kỷ và bị lợi dụng như những công cụ của sự ích kỷ? Sẽ thế nào nếu kẻ quý tộc giả mạo suýt chút nữa đẩy được kẻ đích thực ra khỏi thế giới này? Sẽ thế nào nếu kẻ quý tộc giả mạo xoay sở để trò chuyện với bạn đồng hành của hắn theo cách một cách lịch thiệp loại trừ tất cả những người khác khỏi cuộc trò chuyện của mình, đồng thời khiến họ cảm thấy bị bỏ rơi? Sự phục vụ đích thực sẽ không bao giờ đánh mất sự cao thượng của nó. Mọi sự hào hiệp không đơn thuần chỉ mang tính Pháp và ủy mị; cũng không thể che giấu một sự thật rằng dòng máu nóng và niềm đam mê tử tế cuối cùng vẫn phân biệt được quý ông đích thực của Chúa với kẻ chưng diện của Thời trang. Bia mộ của Sir Jenkin Grout không phải là quá khó hiểu đối với thời đại hiện nay. "Nơi đây yên nghỉ Sir Jenkin Grout, kẻ yêu mến bạn bè và thuyết phục kẻ thù: miệng ăn thứ gì, tay trả tiền thứ nấy; kẻ hầu trộm cắp thứ gì, ông đền bù thứ nấy; nếu một người phụ nữ mang lại niềm vui cho ông, ông nâng đỡ nàng trong đau khổ; ông chưa từng quên các con mình; và bất cứ ai chạm vào một ngón tay của ông, đều kéo theo cả thân thể ông." Ngay cả dòng dõi của các anh hùng cũng không hoàn toàn tuyệt diệt. Vẫn luôn có một nhân vật đáng ngưỡng mộ nào đó mặc thường phục, đứng trên cầu tàu, lao mình xuống dòng nước để cứu một kẻ đang chết đuối; vẫn có một nhà phát minh lãng xẹt nào đó về các quỹ từ thiện; một người dẫn đường và xoa dịu những nô lệ trốn chạy; một người bạn của Ba Lan; một người ủng hộ Hy Lạp; một kẻ cuồng tín trồng cây bóng mát cho thế hệ thứ hai thứ ba và trồng cây ăn quả khi đã tuổi già sức yếu; một lòng đạo đức được ẩn giấu kín đáo; một con người chính trực tìm thấy niềm vui trong tai tiếng; một thanh niên xấu hổ trước những ân huệ của vận may và thiếu kiên nhẫn trút bỏ chúng lên vai người khác. Và đó chính là những trung tâm của xã hội, nơi nó quay về để tìm kiếm những xung lực tươi mới. Đó chính là những kẻ kiến tạo nên Thời trang — thứ vốn là một nỗ lực nhằm tổ chức vẻ đẹp của phong cách ứng xử. Cái đẹp và sự hào hiệp về mặt lý thuyết chính là những vị bác sĩ và tông đồ của giáo hội này: Scipio, và El Cid, và Sir Philip Sidney, và Washington, và mọi trái tim thuần khiết, dũng cảm — những kẻ tôn sùng Cái Đẹp bằng lời nói và việc làm. Những cá nhân cấu thành nên tầng lớp quý tộc tự nhiên không được tìm thấy trong tầng lớp quý tộc thực tế, hoặc chỉ ở bên lề của nó; giống như năng lượng hóa học của quang phổ được tìm thấy lớn nhất ở ngay bên ngoài quang phổ. Dẫu vậy, đó là sự yếu kém của những kẻ quản gia, khi chúng chẳng thể nhận ra vị vua của mình khi ngài xuất hiện. Lý thuyết xã hội giả định sự tồn tại và quyền tối thượng của những con người này. Nó linh cảm từ xa sự xuất hiện của họ. Nó cất lời cùng các vị thần cổ xưa rằng: —

Như Trời và Đất vốn đẹp đẽ vô cùng

Hơn cả Hỗn Mang và Bóng Tối mù mịt, dẫu từng là chúa tể;

Và như chúng ta hiện hữu vượt lên trên Trời và Đất ấy,

Với hình hài vẹn tròn và tuyệt mỹ;

Cũng thế, gót chân chúng ta dẫm lên một sự hoàn hảo mới,

Một sức mạnh, hùng tráng hơn trong cái đẹp, sinh ra từ chúng ta,

Và được định mệnh trác tuyệt hơn chúng ta, khi chúng ta trôi qua

Trong vinh quang lấn át Bóng Tối cổ xưa kia:

... bởi vì, đó là định luật vĩnh hằng,

Rằng kẻ đứng đầu về cái đẹp sẽ đứng đầu về sức mạnh.

Do đó, nằm trong vòng tròn sắc tộc của giới thượng lưu, lại có một vòng tròn nhỏ hơn và cao cấp hơn, sự tập trung của ánh sáng và là bông hoa của sự lịch thiệp, nơi luôn có một sự kêu gọi ngầm của lòng kiêu hãnh và quy chiếu, tựa như triều đình nội bộ và tối cao của nó, nghị viện của tình yêu và tinh thần hiệp sĩ. Và điều này được cấu thành từ những con người mà trong đó bản tính anh hùng là bẩm sinh, đi kèm với tình yêu cái đẹp, niềm đam mê xã hội và năng lực tô điểm cho dòng thời gian trôi qua. Nếu những cá nhân hợp thành nên những vòng tròn tinh khiết nhất của giới quý tộc ở Châu Âu — dòng máu được canh gác qua nhiều thế kỷ — diễu hành qua để chúng ta có thể thong thả và phê phán kiểm tra cung cách ứng xử của họ, chúng ta có thể chẳng tìm thấy một quý ông hay một quý bà nào; bởi vì dẫu những mẫu mực xuất sắc về sự nhã nhặn và giáo dục cao cấp có làm chúng ta hài lòng trong tổng thể, nhưng đi vào chi tiết, chúng ta sẽ phát hiện ra những điểm khó chịu. Bởi vì sự tao nhã không đến từ sự giáo dục, mà đến từ dòng dõi. Phải có sự lãng mạn trong nhân cách, bằng không sự loại trừ khắt khe nhất những điều vô tích sự cũng sẽ trở thành vô nghĩa. Đó phải là thiên tài đi theo hướng đó: đó phải không chỉ là sự nhã nhặn, mà là bản thân sự nhã nhặn. Phong thái cao thượng hiếm thấy trong tiểu thuyết cũng như trong đời thực. Scott được ca ngợi vì sự trung thực mà ông đã phác họa phong thái và cách trò chuyện của các tầng lớp thượng lưu. Chắc chắn rằng các vị vua và hoàng hậu, quý tộc và các phu nhân lớn, có lý do để phàn nàn về sự ngớ ngẩn từng được nhét vào miệng họ trước thời đại của Waverley; thế nhưng lời thoại của Scott cũng không chịu nổi sự soi mói của phê bình. Các lãnh chúa của ông ta thách thức lẫn nhau bằng những câu châm ngôn sắc sảo, nhưng lời thoại ấy mang tính trang phục và không còn hấp dẫn ở lần đọc thứ hai; nó không ấm áp hơi thở của sự sống. Chỉ riêng ở Shakespeare, các nhân vật không hề ưỡn ẹo ra oai, lời thoại vĩ đại một cách tự nhiên, và ông còn mang thêm vào vô số danh hiệu khác để trở thành người đàn ông được giáo dục tốt nhất nước Anh, và trong cả thế giới Cơ Đốc. Một hoặc hai lần trong đời, chúng ta được phép tận hưởng sức hút của phong thái cao quý, trước sự hiện diện của một người đàn ông hay phụ nữ không có bất kỳ rào cản nào trong bản chất, mà nhân cách của họ tỏa sáng tự do trong từng lời nói và cử chỉ. Một hình thể đẹp tốt hơn một khuôn mặt đẹp: một phong cách ứng xử đẹp tốt hơn một hình thể đẹp: nó mang lại niềm vui lớn hơn cả những bức tượng hay tranh vẽ; nó là môn nghệ thuật tinh tế nhất trong số các môn nghệ thuật tinh tế. Con người chỉ là một sinh linh nhỏ bé giữa muôn vàn tạo vật của tự nhiên, thế nhưng qua phẩm chất đạo đức tỏa ra từ khuôn mặt, anh ta có thể xóa nhòa mọi cân nhắc về kích thước, và trong phong cách của mình có thể sánh ngang với sự uy nghi của thế giới. Tôi từng thấy một cá nhân có phong thái dẫu hoàn toàn nằm trong các quy ước của xã hội tao nhã, chưa bao giờ được học từ đó, mà mang tính nguyên bản, đầy uy quyền, đồng thời mở ra sự bảo vệ và thịnh vượng; một con người chẳng cần đến sự trợ giúp của bộ đồ triều đình, mà mang cả ngày hội trong ánh mắt; người làm phấn chấn trí tưởng tượng bằng cách mở toang những cánh cửa của các phương thức tồn tại mới; người rũ bỏ sự giam cầm của lễ nghi bằng một thái độ vui tươi, hào hiệp, hào phóng và tự do như Robin Hood; thế nhưng lại mang phong thái của một hoàng vị — nếu cần thiết, bình tĩnh, nghiêm túc và đủ sức đương đầu với ánh mắt của hàng triệu người.

Trời quang mây tạnh và những cánh đồng, đường phố và các phòng họp công cộng là những nơi mà Con người thực hiện ý chí của mình; hãy để anh ta nhượng bộ hoặc chia sẻ vương trượng ngay tại cửa nhà. Người phụ nữ, với bản năng ứng xử của mình, ngay lập tức phát hiện ra ở người đàn ông tình yêu đối với những thứ vụn vặt, bất kỳ sự lạnh lùng hay ngớ ngẩn nào, hoặc tóm lại là bất kỳ sự thiếu hụt nào về mặt phong thái bao dung, phóng khoáng và hào hiệp vốn là điều không thể thiếu như một lớp vỏ bọc bên ngoài tại phòng khánh tiết. Các thể chế của Mỹ chúng ta tỏ ra thân thiện với phụ nữ, và ngay lúc này, tôi xem đó là niềm hạnh phúc lớn lao của đất nước này khi nó vượt trội về những người phụ nữ. Một ý thức lúng túng nào đó về sự thua kém ở nam giới có thể làm nảy sinh phong trào hiệp sĩ mới nhằm bảo vệ Quyền của Phụ nữ. Chắc chắn rồi, hãy để cô ấy được đặt ở một vị trí tốt đẹp hơn trong luật pháp và các hình thức xã hội như những nhà cải cách nhiệt thành nhất có thể yêu cầu, thế nhưng tôi đặt niềm tin hoàn toàn vào bản tính truyền cảm hứng và du dương của cô ấy đến mức tôi tin rằng chỉ có chính cô ấy mới có thể cho chúng ta thấy cách thức cô ấy nên được phụng sự. Sự hào hiệp tuyệt vời của cảm xúc đôi khi nâng cô ấy lên các vùng đất anh hùng và thần thánh, đồng thời xác thực những bức chân dung của Minerva, Juno, hay Polymnia; và bằng sự kiên định mà cô ấy bước trên con đường hướng lên của mình, cô ấy thuyết phục những kẻ tính toán khô khan nhất rằng có một con đường khác tồn tại ngoài con đường mà đôi chân họ vẫn biết. Thế nhưng bên cạnh những người thay thế cho các nàng thơ và các nữ tiên tri Delphic trong trí tưởng tượng của chúng ta, chẳng lẽ không có những người phụ nữ làm đầy chiếc bình của chúng ta bằng rượu vang và hoa hồng cho đến tận vành, để rồi rượu vang tràn ra và làm lấp đầy ngôi nhà bằng hương thơm; những người truyền cảm hứng cho chúng ta sự nhã nhặn; những người cởi trói cho lưỡi chúng ta để chúng ta cất lời; những người xức dầu vào mắt chúng ta để chúng ta nhìn thấy hay sao? Chúng ta thốt ra những điều chưa từng nghĩ tới sẽ nói; trong một khoảnh khắc, những bức tường dè dặt quen thuộc của chúng ta biến mất và để mặc chúng ta tự do tung hoành; chúng ta như những đứa trẻ nô đùa cùng trẻ thơ trên một cánh đồng hoa rộng lớn. Hãy tắm đẫm chúng tôi, chúng ta kêu lên, trong những luồng ảnh hưởng này, trong nhiều ngày, nhiều tuần, và chúng ta sẽ trở thành những nhà thơ rạng ngời, sẽ viết nên bằng những từ ngữ đa màu sắc câu chuyện tình lãng mạn mà các bạn đang mang trong mình. Có phải Hafiz hay Firdousi đã nói về nàng Lilla người Ba Tư của mình rằng, "Nàng là một sức mạnh nguyên thủy, và khiến tôi kinh ngạc bởi nguồn sinh lực dồi dào khi tôi chứng kiến nàng ngày qua ngày tỏa ra, trong từng khoảnh khắc, niềm vui và nét duyên dáng ngập tràn cho tất cả những ai ở quanh nàng. Nàng là một dung môi mạnh mẽ có khả năng hòa giải tất cả những con người dị biệt thành một xã hội duy nhất; giống như không khí hay nước, một nguyên tố có phạm vi ảnh hưởng rộng lớn đến mức nó dễ dàng kết hợp với hàng ngàn chất. Nơi nào nàng hiện diện, mọi người khác sẽ trở nên tuyệt vời hơn thường lệ. Nàng là một thể thống nhất và trọn vẹn, để bất cứ điều gì nàng làm đều trở nên rất mực xứng đáng với nàng. Nàng có quá nhiều sự đồng cảm và mong muốn làm hài lòng người khác đến mức bạn không thể nói rằng phong cách của nàng mang dấu ấn của sự uy nghiêm, thế nhưng chẳng vị công chúa nào có thể vượt qua phong thái rõ ràng và ngẩng cao đầu của nàng trong mỗi hoàn cảnh. Nàng không học ngữ pháp Ba Tư, cũng chẳng đọc sách của bảy vị thi sĩ, thế nhưng tất cả các bài thơ của bảy vị ấy dường như đều được viết lên chính con người nàng. Bởi vì, dẫu khuynh hướng bản chất của nàng không hướng về tư duy, mà hướng về sự đồng cảm, thế nhưng nàng lại hoàn hảo đến mức có thể đáp ứng những con người trí tuệ bằng sự trọn vẹn của trái tim mình, sưởi ấm họ bằng cảm xúc của nàng; khi nàng tin rằng, bằng cách đối xử cao thượng với tất cả mọi người, tất cả mọi người sẽ tự bộc lộ sự cao thượng của chính họ."

Tôi biết rằng đống đổ nát theo kiểu Byzantine về tinh thần hiệp sĩ của Thời trang — thứ có vẻ quá fair và đẹp đẽ đối với những ai nhìn vào các sự kiện đương đại vì mục đích khoa học hoặc giải trí — không hề mang lại sự dễ chịu tương đương cho tất cả mọi người quan sát. Hiến pháp xã hội của chúng ta biến nó thành một lâu đài của người khổng lồ đối với những thanh niên đầy tham vọng, những kẻ không tìm thấy tên mình được ghi trong Sách Vàng của nó, và bị nó loại trừ khỏi những vinh dự và đặc quyền thèm muốn. Họ vẫn chưa học được rằng sự vĩ đại tưởng chừng ấy chỉ mang tính bóng rổng và tương đối: nó vĩ đại là nhờ sự cho phép của họ; những cánh cửa kiêu hãnh nhất của nó sẽ bật mở trước sự tiếp cận của lòng dũng cảm và đức hạnh từ họ. Tuy nhiên, đối với sự khốn khổ trước mắt của những kẻ có xu hướng chịu đựng sự độc tài của thứ caprice này, luôn có những phương thuốc dễ dàng. Việc dời chỗ ở đi một hai dặm, hoặc tối đa là bốn dặm, thường sẽ giải tỏa được sự nhạy cảm cực độ nhất. Bởi vì, những lợi ích mà thời trang coi trọng chỉ là những loài cây phát triển trong những không gian vô cùng hạn hẹp, cụ thể là vài con đường. Ra khỏi khu vực này, chúng chẳng có giá trị gì; chẳng có chút ích lợi nào trong nông trại, trong rừng rậm, trong khu chợ, trên chiến trường, trong xã hội hôn nhân, trong vòng tròn văn học hay khoa học, trên biển cả, trong tình bạn, hay trong cõi trời của tư duy hoặc đức hạnh.

Thế nhưng chúng ta đã la cà quá đủ trong những cung điện được tô vẽ này. Giá trị của thực thể được biểu thị phải minh chứng cho gu thẩm mỹ của chúng ta đối với biểu tượng ấy. Mọi thứ được gọi là thời trang và sự lịch thiệp đều phải cúi đầu trước nguyên nhân và cội nguồn của danh dự, đấng kiến tạo nên các danh hiệu và phẩm giá, cụ thể là trái tim của tình yêu thương. Đây chính là dòng máu hoàng gia, đây chính là ngọn lửa, trong mọi quốc gia và hoàn cảnh, sẽ hoạt động theo bản chất của nó và chinh phục, mở rộng mọi thứ tiếp cận nó. Điều này mang lại ý nghĩa mới cho mọi sự kiện. Điều này làm nghèo đi kẻ giàu, không dung thứ cho bất kỳ sự vĩ đại nào ngoài của chính nó. Thế nào là giàu có? Bạn có đủ giàu để giúp đỡ bất kỳ ai không? Để cứu trợ những kẻ lạc mốt và kỳ quặc? Đủ giàu để khiến người Canada trên chiếc xe ngựa của mình, kẻ lang thang với tờ giấy của lãnh sự giới thiệu anh ta "Gửi đến những người từ thiện", gã người Ý da ngăm đen với vài từ tiếng Anh bập bõm, gã ăn xin thọt chân bị các quan quản lý xua đuổi từ thị trấn này sang thị trấn khác, thậm chí cả cái xác không hồn khốn khổ, điên rồ hoặc say xỉn của đàn ông hay phụ nữ, cảm nhận được ngoại lệ cao quý từ sự hiện diện và ngôi nhà của bạn giữa chốn lạnh lẽo và vô cảm chung; để khiến những kẻ ấy cảm nhận rằng họ được chào đón bằng một giọng nói khiến họ vừa nhớ lại vừa hy vọng? Thế nào là thô tục, nếu không phải là từ chối những đòi hỏi bằng những lý do sắc bén và đanh thép? Thế nào là nhã nhặn, nếu không phải là chấp nhận nó, và trao cho trái tim của họ và của bạn một ngày nghỉ ngơi trọn vẹn khỏi sự thận trọng của quốc gia? Không có một trái tim giàu có, sự giàu có chỉ là một kẻ ăn mày xấu xí. Vị vua ở Shiraz không đủ khả năng để hào phóng như người đàn ông nghèo Osman sống ngay tại cổng thành của ông. Osman sở hữu một lòng nhân đạo bao la và sâu sắc đến mức dẫu lời nói của ông đối với kinh Koran vô cùng táo bạo và tự do đến mức làm phật lòng tất cả các tu sĩ dervish, thế nhưng chưa từng có một kẻ bơ vơ nghèo khổ, kỳ quặc hay điên rồ nào — kẻ ngốc nào đó đã tự cắt râu của mình, hoặc bị hoạn theo một lời thề, hay mang một cơn điên ngầm trong não bộ — mà lại không chạy trốn ngay đến bên ông — trái tim vĩ đại ấy nằm đó thật rạng rỡ và hiếu khách ở trung tâm đất nước — đến nỗi có vẻ như bản năng của tất cả những kẻ khốn khổ đều lôi kéo họ về phía ông. Và sự điên rồ mà ông dung chứa, ông không hề chia sẻ. Chẳng lẽ đây không phải là sự giàu có sao? Đây mới đích thực là sự giàu có một cách chân chính?

Thế nhưng tôi sẽ lắng nghe mà không hề đau đớn khi biết rằng mình đóng vai triều thần rất tồi, và đang bàn về những thứ mình không hiểu rõ lắm. Thật dễ dàng để nhận thấy rằng cái gọi là xã hội và thời trang theo đúng nghĩa phân biệt có những luật lệ tốt đẹp cũng như tồi tệ, có nhiều điều rất cần thiết, và cũng nhiều điều vô cùng ngớ ngẩn. Quá tốt để bị cấm đoán, và quá tệ để được ban phước, nó gợi cho chúng ta nhớ về một truyền thống trong thần thoại ngoại giáo, trong bất kỳ nỗ lực nào nhằm xác định bản chất của nó. "Tôi tình cờ nghe được Jove, một ngày nọ," Silenus nói, "bàn về việc tiêu diệt Trái Đất; hắn ta nói rằng nó đã thất bại; tất cả bọn chúng đều là những tên vô lại và mụ phù thủy, đi từ tệ hại này đến tồi tệ khác nhanh hệt như những ngày nối tiếp nhau. Minerva nói rằng bà hy vọng là không; bọn chúng chỉ là những sinh vật nhỏ bé lố bịch, với điểm kỳ quặc là chúng mang một vết mờ, hoặc một diện mạo bất định, nhìn từ xa hay nhìn gần; nếu bạn gọi chúng là xấu xa, chúng sẽ tỏ ra như thế; nếu bạn gọi chúng là tốt đẹp, chúng cũng sẽ tỏ ra như thế; và chẳng có một cá nhân hay hành động nào trong số chúng mà có thể làm khó con cú của bà, chứ đừng nói đến tất cả đỉnh Olympus, trong việc nhận biết xem nó căn bản là xấu xa hay tốt lành."