Con mắt là vòng tròn đầu tiên; đường chân trời do nó tạo ra là vòng tròn thứ hai; và khắp chốn thiên nhiên, bức tranh nguyên thủy ấy cứ lặp đi lặp lại không cùng. Đó là biểu tượng cao cả nhất trong mật mã của vũ trụ. Thánh Augustine từng mô tả bản chất của Thượng Đế như một vòng tròn có tâm ở mọi nơi và chu vi chẳng ở đâu. Suốt cả cuộc đời, chúng ta vẫn luôn chiêm nghiệm ý nghĩa phong phú của hình thái tiên khởi này. Một bài học đạo đức đã được chúng ta rút ra khi ngẫm nghĩ về bản chất tuần hoàn hoặc bù trừ trong mọi hành động của con người. Một ẩn dụ khác giờ đây sẽ được chúng ta dò tìm, ấy là mọi hành động đều có thể bị vượt qua. Cuộc đời chúng ta là một quãng thời gian học việc trước chân lý rằng xung quanh bất kỳ vòng tròn nào cũng có thể vẽ thêm một vòng tròn khác; rằng trong tự nhiên không có điểm tận cùng, mà mọi điểm tận cùng đều là một sự khởi đầu; rằng luôn có một ánh bình minh khác rọi lên trên chính ngọ, và bên dưới mỗi tầng sâu thẳm lại mở ra một tầng sâu thẳm hơn.

Sự thật này — chừng nào nó còn tượng trưng cho thực tế luân lý về Cái Không Thể Vươn Tới, về Sự Hoàn Hảo đang bay lượn mà đôi bàn tay con người chẳng bao giờ với tới, vừa là nguồn cảm hứng vừa là kẻ phán xét mọi thành công — có thể phục vụ chúng ta một cách thuận tiện để kết nối nhiều minh họa về năng lực con người trong mọi lĩnh vực.

Trong tự nhiên không có gì là cố định. Vũ trụ vốn uyển chuyển và dễ biến đổi. Tính vĩnh cửu chẳng qua chỉ là một từ chỉ mức độ. Quả địa cầu của chúng ta dưới cái nhìn của Thượng Đế là một thứ định luật trong suốt, chứ không phải một đống sự kiện rời rạc. Định luật hòa tan sự kiện và gìn giữ dòng chảy của nó. Nền văn hóa của chúng ta chính là sự chiếm ưu thế của một tư tưởng kéo theo sau nó toàn bộ đoàn xe thành phố và thể chế ấy. Hãy vươn lên một tư tưởng khác; chúng sẽ biến mất. Nghệ thuật điêu khắc Hy Lạp đã tan chảy hoàn toàn, tựa như thể chúng được tạc bằng những bức tượng băng: đây đó chỉ còn sót lại một vài nhân vật cô độc hoặc mảnh vỡ lẻ loi, giống như ta bắt gặp những vệt và mẩu tuyết sót lại trong các thung lũng lạnh lẽo và khe núi vào tháng Sáu và tháng Bảy. Bởi vì thiên tài tạo ra nó nay lại đang tạo ra một thứ khác. Chữ viết Hy Lạp tồn tại lâu hơn đôi chút, nhưng cũng đang bước vào bản án tương lai và lăn nhào xuống cái hố tất yếu mà sự ra đời của tư tưởng mới mở ra cho mọi điều đã cũ. Những lục địa mới được dựng lên từ đống đổ nát của một hành tinh cũ; những chủng tộc mới được nuôi dưỡng từ sự phân rã của các giống loài đi trước. Nghệ thuật mới tiêu diệt nghệ thuật cũ. Hãy nhìn lượng vốn đầu tư khổng lồ vào các hệ thống dẫn nước, nay đã trở nên vô dụng trước ngành thủy lực học; các công trình phòng thủ, trước thuốc súng; đường sá và kênh đào, trước đường sắt; buồm buồm, trước hơi nước; hơi nước, trước điện lực.

Bạn trầm trồ trước ngọn tháp bằng đá hoa cương này, hiên ngang chống chọi với những tổn thương qua bao thế hệ. Thế mà một bàn tay mỏng manh phất qua đã dựng nên bức tường khổng lồ ấy, và cái tạo ra công trình còn vĩ đại hơn cái được tạo ra. Bàn tay đã xây dựng cũng có thể lật đổ nó nhanh hơn nhiều. Vượt lên trên bàn tay, nhanh nhẹn hơn bàn tay chính là tư tưởng vô hình đã nhào nặn qua nó; và cứ thế, ẩn sau kết quả thô thiển bao giờ cũng là một nguyên nhân tinh tế hơn, thứ mà khi được quan sát kỹ lưỡng, tự thân nó lại là kết quả của một nguyên nhân còn tinh tế hơn nữa. Mọi thứ đều có vẻ vĩnh cửu cho đến khi bí mật của nó được hé lộ. Một điền trang giàu có hiện lên trong mắt phụ nữ và trẻ em như một thực tế vững chãi và lâu bền; nhưng với một thương gia, đó là thứ dễ dàng tạo ra từ bất kỳ nguyên liệu nào và cũng dễ dàng mất đi. Một vườn cây ăn quả, một mảnh đất cày cấy tốt, những khu điền trang đẹp đẽ, dường như là thứ cố định chẳng khác nào mỏ vàng hay dòng sông đối với một thị dân; nhưng với một điền chủ lớn, chúng chẳng cố định hơn tình hình mùa màng là bao. Tự nhiên có vẻ ổn định và trường tồn một cách đáng bực mình, nhưng nó cũng có cội nguồn giống như vạn vật; và một khi tôi đã hiểu được điều đó liệu những cánh đồng này có còn trải dài một cách bất động, những chiếc lá này có còn treo lơ lửng với vẻ quan trọng riêng biệt ấy nữa không? Tính vĩnh cửu chỉ là một từ chỉ mức độ. Vạn vật đều mang tính trung gian. Trăng sao chẳng phải là giới hạn của năng lực tâm linh hơn là những quả bóng ném.

Chìa khóa để thấu hiểu bất kỳ con người nào chính là tư tưởng của anh ta. Dù bề ngoài anh ta có vẻ cứng cỏi và thách thức đến đâu, anh ta vẫn bị chi phối bởi một tay lái, đó chính là tư tưởng định hình cho mọi sự kiện trong đời anh ta. Anh ta chỉ có thể được cải hóa bằng cách cho anh ta thấy một tư tưởng mới đủ sức thống trị tư tưởng vốn có của mình. Đời sống con người là một vòng tròn tự tiến hóa, vốn xuất phát từ một vòng nhẫn nhỏ đến mức vô hình, rồi phóng vụt ra mọi phía hướng tới những vòng tròn mới lớn hơn, và cứ thế mãi không dồi dào điểm dừng. Mức độ mà sự sinh sôi của các vòng tròn này — bánh xe này nối tiếp bánh xe khác — có thể vươn tới đâu, tùy thuộc vào sức mạnh hoặc chân lý của linh hồn cá nhân. Bởi vì nỗ lực trì trệ của mỗi tư tưởng, sau khi đã tự hình thành nên một làn sóng hoàn cảnh mang tính vòng tròn, chẳng hạn như một đế chế, những quy phạm của một loại hình nghệ thuật, một tập tục địa phương, một nghi lễ tôn giáo, chính là vón cục lại trên gờ sóng đó để đông cứng và kìm hãm cuộc sống. Nhưng nếu linh hồn nhanh nhạy và mạnh mẽ, nó sẽ phá vỡ ranh giới ấy về mọi hướng và mở rộng thêm một quỹ đạo khác giữa đại dương bao la, nơi cũng dâng trào thành một con sóng lớn, với âm mưu một lần nữa chặn đứng và trói buộc lại. Thế nhưng trái tim từ chối bị giam cầm; ngay từ những nhịp đập đầu tiên và chật hẹp nhất, nó đã hướng ra bên ngoài với một sức mạnh bao la cùng những sự mở rộng vô tận và khôn xiết.

Mọi sự kiện tối hậu chỉ là khởi đầu của một chuỗi mắt xích mới. Mọi định luật chung chỉ là một sự kiện cụ thể của một định luật tổng quát hơn sắp sửa hé lộ. Đối với chúng ta, chẳng có ranh giới bên ngoài, chẳng có bức tường vây quanh, chẳng có đường viền chu vi nào cả. Con người hoàn tất câu chuyện của mình — thật tuyệt vời làm sao! thật dứt khoát làm sao! nó mang lại một diện mạo hoàn toàn mới cho vạn vật biết bao! Anh ta lấp đầy bầu trời. Kìa, ở phía bên kia, một con người khác cũng vươn lên và vẽ một vòng tròn xung quanh vòng tròn mà chúng ta vừa khẳng định là đường bao của quả cầu. Khi ấy, người phát ngôn đầu tiên của chúng ta lập tức không còn là con người duy nhất, mà chỉ là một người phát ngôn bước đầu. Biện pháp duy nhất của anh ta là ngay lập tức vẽ một vòng tròn bao trùm lấy đối thủ của mình. Và con người cũng đối xử với chính bản thân họ như vậy. Kết quả của ngày hôm nay, thứ cứ ám ảnh tâm trí và chẳng thể nào né tránh, chẳng mấy chốc sẽ được thu gọn lại thành một từ ngữ, và nguyên lý từng có vẻ giải thích được tự nhiên sẽ tự thân nó được dung nạp như một minh chứng cho một sự khái quát hóa táo bạo hơn. Trong tư tưởng của ngày mai ẩn chứa một sức mạnh đủ sức lật tung mọi tín điều của ngươi, mọi tín điều, mọi nền văn học của các quốc gia, và dẫn dắt ngươi đến một thiên đường mà chưa từng có giấc mơ sử thi nào miêu tả nổi. Mỗi con người không đơn thuần là một thợ thủ công trong thế gian này, mà anh ta là một gợi ý về những gì anh ta đáng lẽ phải trở thành. Con người bước đi tựa như những lời tiên tri về thời đại mai sau.

Từng bước một, chúng ta trèo lên chiếc thang huyền bí ấy; những bậc thang là hành động, và viễn cảnh mới chính là sức mạnh. Mọi kết quả riêng biệt đều bị đe dọa và phán xét bởi điều kế tiếp theo sau. Mọi thứ dường như đều bị mâu thuẫn bởi cái mới; nó chỉ bị giới hạn bởi cái mới mà thôi. Lời tuyên bố mới luôn bị kẻ cũ căm ghét, và đối với những kẻ sống trong nếp cũ, nó hiện ra giống như một vực thẳm của sự hoài nghi. Thế nhưng con mắt chẳng mấy chốc sẽ quen dần với điều đó, bởi vì con mắt và thứ ấy đều là kết quả của cùng một nguyên nhân; khi ấy sự vô hại và ích lợi của nó mới lộ diện, và chẳng mấy chốc, khi toàn bộ năng lượng đã cạn kiệt, nó trở nên nhợt nhạt và teo tóp trước sự mặc khải của giờ khắc mới.

Đừng sợ hãi sự khái quát hóa mới. Phải chăng sự kiện trông có vẻ thô kệch và mang tính vật chất, đe dọa làm suy thoái học thuyết của bạn về tâm linh? Đừng kháng cự nó; nó cũng sẽ góp phần thanh lọc và nâng tầm học thuyết của bạn về vật chất lên mức độ tương đương.

Không có gì là cố định đối với con người, nếu chúng ta hướng về cõi ý thức. Mọi người đều cho rằng bản thân mình chưa được thấu hiểu một cách trọn vẹn; và nếu trong anh ta có chút chân lý nào, nếu cuối cùng anh ta tựa vào linh hồn thiêng liêng, tôi không hiểu điều đó có thể khác đi bằng cách nào. Căn phòng cuối cùng, nhà kho kín cuối cùng, anh ta phải cảm thấy rằng chưa bao giờ được mở ra; ở đó luôn tồn tại một phần dư chưa được biết đến, không thể phân tích nổi. Nghĩa là, mọi người đều tin rằng mình sở hữu những tiềm năng lớn lao hơn thế.

Tâm trạng của chúng ta không tin tưởng lẫn nhau. Hôm nay tôi dạt dào tư tưởng và có thể viết bất cứ điều gì mình muốn. Tôi chẳng thấy lý do gì để ngày mai mình lại không thể có được tư tưởng ấy, khả năng diễn đạt ấy. Những gì tôi viết, trong lúc viết ra, dường như là điều tự nhiên nhất trên đời; thế nhưng ngày hôm qua tôi đã nhìn thấy một khoảng trống thê lương ở hướng mà giờ đây tôi lại thấy quá đỗi trù phú; và một tháng nữa, tôi tin chắc rằng mình sẽ phải ngạc nhiên không hiểu kẻ nào đã viết nên ngần ấy trang giấy liên tục. Than ôi cho niềm tin mong manh này, cho ý chí thiếu kiên định này, cho sự rút lui vĩ đại của một dòng triều cuồn cuộn! Tôi là Thượng Đế trong thiên nhiên; tôi cũng chỉ là một nhành cỏ dại bên tường.

Nỗ lực không ngừng nghỉ nhằm tự vươn lên trên chính mình, để đạt tới một cao độ vượt trội hơn đỉnh cao trước đó, luôn bộc lộ qua các mối quan hệ của con người. Chúng ta khao khát sự công nhận, nhưng lại chẳng thể tha thứ cho kẻ ban phát sự công nhận ấy. Vị ngọt của tự nhiên là tình yêu; thế nhưng nếu tôi có một người bạn, tôi lại bị dằn vặt bởi những khiếm khuyết của chính mình. Tình yêu mà người ấy dành cho tôi lại tố cáo tôi. Nếu anh ta đủ cao cả để coi thường tôi, khi ấy tôi mới có thể yêu anh ta, và nhờ tình cảm ấy mà vươn lên những tầm cao mới. Sự trưởng thành của một con người được thể hiện qua những nhóm bạn bè kế tiếp nhau. Cứ mỗi người bạn mà anh ta đánh mất vì lẽ phải, anh ta lại giành được một người tốt hơn thế. Khi đi dạo trong rừng và ngẫm nghĩ về những người bạn của mình, tôi đã tự hỏi: tại sao mình lại phải chơi trò sùng bái ngẫu tượng này với họ chứ? Khi không cố tình tự bịt mắt, tôi quá hiểu và nhìn thấu những giới hạn mong manh của những kẻ được gọi là cao quý và đáng kính. Họ giàu có, cao sang và vĩ đại nhờ sự hào phóng trong lời nói của chúng ta, nhưng sự thật thì thật não nề. Ôi Linh Hồn diễm phúc mà tôi vì những kẻ này mà ruồng bỏ, họ chẳng phải là Ngài! Mọi sự cân nhắc mang tính cá nhân mà chúng ta dung túng đều khiến chúng ta phải trả giá bằng phẩm giá thiên đàng. Chúng ta đem bán ngai vàng của các thiên thần để đổi lấy một niềm vui ngắn ngủi và đầy giông bão.

Chúng ta phải học bài học này bao nhiêu lần nữa đây? Con người ta thôi không còn gây hứng thú cho chúng ta nữa một khi chúng ta phát hiện ra những giới hạn của họ. Tội lỗi duy nhất chính là sự giới hạn. Ngay khi bạn vừa chạm trán với giới hạn của một kẻ nào đó, mọi chuyện coi như chấm hết với hắn. Hắn có tài năng chăng? Hắn có những dự ấp lớn lao chăng? Hắn có tri thức chăng? Chẳng ích gì đâu. Hôm qua hắn còn vô cùng lôi cuốn và hấp dẫn đối với bạn, như một niềm hy vọng lớn lao, một đại dương để bơi lội; giờ đây, bạn đã tìm thấy những bờ bến của hắn, nhận ra đó chỉ là một cái ao nhỏ, và bạn chẳng buồn bận tâm nếu không bao giờ phải nhìn thấy nó thêm lần nào nữa.

Mỗi bước đi mới mà chúng ta thực hiện trong tư tưởng sẽ hòa giải hai mươi sự kiện thoạt nhìn có vẻ mâu thuẫn, xem chúng như những biểu hiện của một định luật duy nhất. Aristotle và Plato được coi là những thủ lĩnh tương ứng của hai trường phái. Một người khôn ngoan sẽ nhận thấy rằng Aristotle thực chất đang vận dụng tư tưởng theo kiểu Plato. Bằng cách lùi lại thêm một bước nữa trong tư tưởng, những ý kiến mâu thuẫn sẽ được hòa giải khi người ta nhận ra chúng chỉ là hai cực của một nguyên lý, và chúng ta không bao giờ có thể lùi xa đến mức ngăn trở được một tầm nhìn còn cao cả hơn thế.

Hãy cảnh giác khi Thượng Đế vĩ đại thả lỏng một nhà tư tưởng trên hành tinh này. Khi ấy mọi thứ đều đứng trước bờ vực nguy hiểm. Giống như khi một đám cháy bùng phát trong một thành phố lớn, chẳng ai biết điều gì là an toàn, hay ngọn lửa sẽ chấm dứt ở đâu. Chẳng có mảnh kiến thức khoa học nào mà sườn của nó lại không thể bị đánh úp vào ngày mai; chẳng có danh tiếng văn học nào, kể cả những cái tên được ca tụng là vĩnh cửu, lại không thể bị xét lại và kết án. Ngay cả những niềm hy vọng của con người, những tâm tư trong lồng ngực anh ta, tôn giáo của các quốc gia, phong tục và đạo đức của nhân loại đều phó mặc cho lòng thương xót của một sự khái quát hóa mới. Sự khái quát hóa luôn là một luồng xung điện mới mẻ của thần tính đổ vào tâm trí. Do đó mới có cảm giác râm ran phấn khích đi kèm với nó.

Lòng dũng cảm nằm ở khả năng tự hồi phục, sao cho một người không thể bị đánh tạt sườn, không thể bị qua mặt về chiến thuật, mà đặt anh ta ở đâu đi nữa, anh ta vẫn hiên ngang đứng vững. Điều này chỉ có thể đạt được khi anh ta ưu tiên chân lý hơn là nhận thức trước đây của mình về chân lý, và sự đón nhận nhanh nhạy của anh ta đối với nó từ bất kỳ phương hướng nào; niềm xác tín can đảm rằng các định luật của anh ta, các mối quan hệ của anh ta với xã hội, đạo Thiên Chúa của anh ta, thế giới của anh ta, bất cứ lúc nào cũng có thể bị thay thế và cáo chung.

Chủ nghĩa duy tâm có những cấp độ của nó. Trước hết chúng ta học cách đùa giỡn với nó một cách hàn lâm, giống như nam châm từng chỉ là một thứ đồ chơi. Rồi vào thời kỳ rực rỡ nhất của tuổi trẻ và thơ ca, chúng ta thấy rằng nó có thể là sự thật, rằng nó là sự thật trong những tia sáng và mảnh vỡ rời rạc. Khi ấy, diện mạo của nó trở nên nghiêm nghị và vĩ đại, và chúng ta nhận ra rằng nó bắt buộc phải là sự thật. Giờ đây nó tự bộc lộ là có tính luân đạo và thực tiễn. Chúng ta học được rằng Thượng Đế hằng hữu; rằng Ngài ngự trị trong tôi; và vạn vật đều chỉ là cái bóng của Ngài. Chủ nghĩa duy tâm của Berkeley chỉ là một lời phát biểu thô sơ về chủ nghĩa duy tâm của Chúa Jesus, và điều đó một lần nữa lại là sự diễn đạt thô sơ về thực tế rằng toàn bộ thiên nhiên chính là dòng chảy xiết của lòng tốt đang tự thực hiện và tổ chức lấy chính mình. Hiển nhiên hơn rất nhiều, lịch sử và tình trạng của thế giới tại bất kỳ thời điểm nào đều phụ thuộc trực tiếp vào hệ thống phân loại trí tuệ đang tồn tại trong tâm trí con người vào lúc đó. Những thứ vốn quý giá đối với con người vào giờ phút này sở dĩ như vậy là nhờ vào những tư tưởng đã nổi lên trên đường chân trời tâm trí họ, và chính những tư tưởng ấy tạo ra trật tự hiện tại của vạn vật, giống như một cái cây đơm ra những trái táo của nó. Một cấp độ văn hóa mới sẽ ngay lập tức làm cách mạng hóa toàn bộ hệ thống mưu cầu của con người.

Trò chuyện là một ván bài của những vòng tròn. Trong trò chuyện, chúng ta nhổ bật những cột mốc vốn giới hạn bãi cỏ chung của sự im lặng ở mọi phía. Những người tham gia không thể được phán xét dựa trên tinh thần mà họ dự phần và thậm chí bày tỏ dưới Ngày lễ Ngũ Tuần này. Ngày mai họ sẽ rút lui khỏi ngấn nước triều dâng cao ấy. Ngày mai bạn sẽ bắt gặp họ đang còng lưng gánh những chiếc yên ngựa cũ kỹ. Tuy nhiên, hãy cứ tận hưởng ngọn lửa chia đôi ấy khi nó còn đang rực cháy trên những bức tường của chúng ta. Khi mỗi diễn giả mới thắp lên một tia sáng mới, giải thoát chúng ta khỏi sự áp bức của người diễn giả trước để rồi lại áp bức chúng ta bằng sự vĩ đại và tính độc quyền trong tư tưởng của chính hắn, rồi sau đó trao trả chúng ta cho một đấng cứu thế khác, chúng ta dường như lấy lại được các quyền lợi của mình, để thực sự trở thành con người. Ôi, biết bao chân lý sâu sắc và chỉ có thể thực hiện được sau những thời đại và những vòng hành tinh, lại được ngụ ý trong lời tuyên bố về mỗi chân lý! Trong những giờ phút bình thường, xã hội ngồi lạnh lẽo và bất động như tượng đá. Tất cả chúng ta đều đứng chờ đợi, trống rỗng — có lẽ ý thức được rằng mình có thể trở nên trọn vẹn, được bao quanh bởi những biểu tượng hùng vĩ nhưng lại chẳng mang ý nghĩa là biểu tượng đối với chúng ta, mà chỉ là thứ văn xuôi và món đồ chơi tầm thường. Rồi vị thần xuất hiện và biến những bức tượng đá thành những con người rực lửa, và bằng một tia chớp từ ánh mắt, ngài thiêu rụi tấm màn che phủ vạn vật, để rồi ý nghĩa của chính những vật dụng trong nhà, từ tách và đĩa, từ chiếc ghế cho đến chiếc đồng hồ và khung màn, đều hiện lên rõ mồn một. Những sự kiện từng lù lù hiện ra to lớn trong màn sương mù của ngày hôm qua — tài sản, gia thế, nền tảng giáo dục, vẻ đẹp cá nhân và những thứ đại loại thế — nay đã thay đổi tỷ lệ một cách kỳ lạ. Tất cả những gì chúng ta từng đinh ninh là ổn định nay đều rung chuyển và lách cách; văn hóa phẩm, thành phố, khí hậu, tôn giáo đều rời bỏ nền móng của chúng trước mắt chúng ta. Thế nhưng ở đây, một lần nữa, lại thấy sự giới hạn chớp nhoáng ấy! Diễn ngôn hay bao nhiêu thì sự im lặng lại càng tuyệt vời bấy nhiêu, và làm cho diễn ngôn phải hổ thẹn. Độ dài của bài diễn ngôn biểu thị khoảng cách tư tưởng giữa người nói và người nghe. Nếu họ hoàn toàn thấu hiểu nhau ở bất kỳ phần nào, sẽ chẳng cần đến từ ngữ nào ở phần đó. Nếu đồng điệu hoàn toàn ở mọi phần, sẽ chẳng từ ngữ nào được dung thứ.

Văn chương là một điểm nằm ngoài vòng tròn nhật trình của chúng ta, qua đó một vòng tròn mới có thể được vẽ nên. Công dụng của văn chương là cung cấp cho chúng ta một bệ phóng từ đó chúng ta có thể bao quát toàn bộ đời sống hiện tại của mình, một điểm tựa để chúng ta lay chuyển nó. Chúng ta nạp đầy vào mình những tri thức cổ đại, tự an trí bản thân vào những ngôi nhà Hy Lạp, Phêni, La Mã hết mức có thể, chỉ để có thể thấu suốt hơn những ngôi nhà và phương thức sinh sống của người Pháp, người Anh và người Mỹ. Tương tự như vậy, chúng ta nhìn nhận văn chương rõ nhất khi đứng giữa chốn thiên nhiên hoang dã, hoặc từ tiếng ồn ào của công việc bận rộn, hay từ một tôn giáo cao cả. Không thể nhìn rõ cánh đồng nếu cứ đứng ngay bên trong cánh đồng đó. Nhà thiên văn học phải lấy đường kính quỹ đạo Trái Đất làm cơ sở để tính góc sai của bất kỳ ngôi sao nào.

Do đó, chúng ta trân quý nhà thơ. Tất cả mọi lý lẽ và sự khôn ngoan không nằm trong bộ bách khoa toàn thư, hay chuyên luận siêu hình học, hay bộ sách Thần học, mà nằm trong bài thơ sonnet hay vở kịch. Trong công việc hằng ngày, tôi có xu hướng lặp lại những bước đi cũ của mình, và không tin vào lực lượng cải biến, vào sức mạnh của sự thay đổi và cải cách. Thế nhưng một Petrarch hay Ariosto nào đó, tràn đầy thứ rượu mới của trí tưởng tượng, lại viết tặng tôi một bài thơ ode hoặc một áng tiểu thuyết lãng mạn sôi nổi, đì đẹt những tư tưởng và hành động đầy táo bạo. Ông ta đánh thức và chấn hưng tôi bằng những âm điệu sắc bén của mình, đập tan toàn bộ chuỗi thói quen của tôi, và tôi mở mắt đón nhận những khả năng của chính mình. Ông ta chắp cánh cho toàn bộ đống đồ gỗ cổ kỹ vững chãi của thế giới, và tôi lại một lần nữa có khả năng lựa chọn một con đường thẳng trong lý thuyết lẫn thực tiễn.

Chúng ta có cùng một nhu cầu phải bao quát toàn bộ tôn giáo của thế giới. Chúng ta không bao giờ có thể nhìn thấy đạo Thiên Chúa từ cuốn sách giáo lý: — từ những đồng cỏ, từ một chiếc thuyền trôi trên ao, từ giữa tiếng hót của những loài chim rừng, có lẽ chúng ta sẽ thấy được. Được gột rửa bởi ánh sáng và gió trời nguyên sơ, đắm mình trong biển hình thái tươi đẹp mà đồng nội ban tặng cho cái nhìn, chúng ta có thể tình cờ liếc lại một cách đúng đắn về tiểu sử nhân loại. Đạo Thiên Chúa vốn dĩ rất đỗi thân thương với những con người ưu tú nhất; thế nhưng chưa từng có một triết gia trẻ tuổi nào mà nền tảng giáo dục lọt vào lòng hội thánh Thiên Chúa lại không đặc biệt trân quý đoạn văn dũng cảm ấy của Phaolô: "Khi ấy, Người Con cũng sẽ phục tùng Đấng đã bắt mọi sự phục tùng Người, để Thượng Đế có là tất cả trong mọi sự." Dù những phẩm giá và công trạng của các cá nhân có lớn lao và đáng hoan nghênh đến đâu chăng nữa, bản năng của con người vẫn khao khát hướng tới những điều vô tận và phi cá nhân, và sẵn sàng trang bị cho mình thứ vũ khí chống lại chủ nghĩa giáo điều của những kẻ cuồng tín bằng lời lẽ hào phóng này trích ngay từ trong kinh thánh.

Thế giới tự nhiên có thể được quan niệm như một hệ thống các vòng tròn đồng tâm, và thỉnh thoảng chúng ta phát hiện ra trong tự nhiên những sự dịch chuyển nhẹ nhàng báo cho chúng ta biết rằng bề mặt mà chúng ta đang đứng đây không hề cố định, mà đang trượt đi. Những phẩm chất dai dẳng muôn hình muôn vẻ này, hóa học và thảm thực vật này, kim loại và động vật này, thoạt nhìn tưởng như tồn tại vì chính bản thân chúng, nhưng thực chất chỉ là những phương tiện và phương pháp, là những lời của Thượng Đế, và cũng phù du chẳng kém gì những từ ngữ khác. Liệu nhà tự nhiên học hay nhà hóa học đã thực sự học được nghề của mình hay chưa, khi đã nghiên cứu tường tận trọng lực của các nguyên tử và ái lực hóa học, nhưng lại chưa nhận thức được định luật sâu xa hơn mà qua đó điều này chỉ là một lời phát biểu một phần hoặc xấp xỉ, rằng những kẻ giống nhau sẽ hút nhau, và những gì thuộc về bạn sẽ tự khắc hấp dẫn về phía bạn mà chẳng cần phải nhọc công tốn kém theo đuổi? Thế nhưng lời phát biểu ấy cũng chỉ mang tính xấp xỉ chứ chưa phải là tối hậu. Sự hiện diện khắp nơi là một thực tế cao cả hơn. Bạn bè và sự thật không cần phải được kéo về phía đối trọng của chúng thông qua những đường hầm ngầm tinh vi, mà xét cho cùng, những sự vật này xuất phát từ sự sinh thành vĩnh cửu của linh hồn. Nguyên nhân và kết quả là hai mặt của một thực tế duy nhất.

Cùng một định luật về sự tiến hành vĩnh cửu ấy bao quát tất cả những gì chúng ta gọi là đức hạnh, và thiêu rụi từng đức hạnh trong ánh sáng của một điều tốt đẹp hơn. Con người vĩ đại sẽ không hành động thận trọng theo nghĩa thông thường; tất cả sự thận trọng của anh ta sẽ bị trừ hao bớt vào sự vĩ đại của mình. Thế nhưng mỗi người cần phải nhận thức rõ rằng, khi mình hy sinh sự thận trọng, mình đang cống hiến nó cho vị thần nào; nếu là cho sự nhàn hạ và khoái lạc, tốt hơn hết anh ta cứ tiếp tục thận trọng; còn nếu là cho một sứ mệnh lớn lao, anh ta hoàn toàn có thể vứt bỏ cỗ xe lừa và túi thẫy của mình để đổi lấy một cỗ xe có cánh. Geoffrey đi ủng để đi xuyên qua khu rừng, nhằm bảo vệ bàn chân khỏi bị rắn cắn; Aaron chẳng bao giờ bận tâm đến hiểm họa đó. Suốt nhiều năm trời, chẳng ai gặp tai hại gì bởi sự cố ấy. Thế nhưng tôi có cảm giác rằng với mỗi biện pháp phòng ngừa mà bạn thực hiện để chống lại một tệ nạn nào đó, bạn lại tự đặt mình vào quyền lực của tệ nạn ấy. Tôi cho rằng sự thận trọng cao nhất chính là sự thận trọng thấp nhất. Phải chăng đây là một cuộc lao vụt quá đột ngột từ tâm ra đến tận rìa quỹ đạo của chúng ta? Hãy thử nghĩ xem chúng ta sẽ còn phải rơi lại vào những toan tính đáng thương biết bao nhiêu lần trước khi thực sự nghỉ ngơi trong tình cảm lớn lao, hay biến rìa của ngày hôm nay thành một tâm điểm mới. Hơn nữa, tình cảm dũng cảm nhất của bạn lại rất quen thuộc với những con người khiêm nhường nhất. Những kẻ nghèo hèn và khốn khó cũng có cách diễn đạt những sự thật tối hậu của triết học chẳng kém gì bạn. "Phúc cho ai chẳng có gì" và "Mọi chuyện càng tồi tệ bao nhiêu, chúng lại càng tốt đẹp bấy nhiêu" là những câu tục ngữ diễn tả chủ nghĩa siêu việt của đời sống thường nhật.

Công lý của người này lại là sự bất công của người khác; cái đẹp của người này là sự xấu xí của người khác; sự khôn ngoan của người này là sự dại dột của người khác; tùy thuộc vào việc người ta quan sát cùng một đối tượng từ một điểm nhìn cao hơn. Người này cho rằng công lý nằm ở việc trả nợ, và không tài nào dung thứ nổi một kẻ rất chểnh mảng trong nghĩa vụ này và bắt chủ nợ phải mòn mỏi chờ đợi. Thế nhưng kẻ thứ hai kia lại có cách nhìn nhận vấn đề của riêng mình; hắn tự hỏi bản thân xem mình phải trả món nợ nào trước tiên, nợ người giàu hay nợ người nghèo? nợ tiền bạc, hay món nợ tư tưởng đối với nhân loại, nợ thiên tài đối với tự nhiên? Đối với anh, hỡi gã môi giới, chẳng có nguyên lý nào khác ngoài số học. Còn đối với tôi, thương mại chỉ là chuyện tầm thường; tình yêu, niềm tin, sự chân thực trong tính cách, khát vọng của con người, đó mới là những điều thiêng liêng; tôi cũng chẳng thể tách rời một nghĩa vụ nào đó, như cách anh làm, ra khỏi tất cả các nghĩa vụ khác và tập trung sức lực một cách máy móc vào việc trả tiền bạc. Hãy để tôi tiếp tục sống tiến lên; anh sẽ nhận ra rằng, dẫu có chậm chạp hơn, sự tiến triển trong nhân cách của tôi sẽ thanh toán mọi món nợ ấy mà chẳng hề gây bất công cho những quyền lợi cao cả hơn. Nếu một con người hiến dâng cả đời mình chỉ để trả các phiếu nợ, thì đó há chẳng phải là sự bất công sao? Chẳng lẽ hắn không còn món nợ nào khác ngoài tiền bạc hay sao? Và mọi yêu sách đặt lên người hắn đều phải xếp sau chủ nhà hay chủ ngân hàng ư?

Không có đức hạnh nào là tối hậu; tất cả đều chỉ là khởi đầu. Những đức hạnh của xã hội lại chính là thói hư tật xấu của bậc thánh nhân. Nỗi sợ hãi của công cuộc cải cách chính là sự phát hiện ra rằng chúng ta phải vứt bỏ những đức hạnh của mình — hoặc những gì mà chúng ta vẫn luôn tôn kính là đức hạnh — vào chính cái hố từng thiêu rụi những thói hư tật xấu thô tục hơn.

Xin hãy tha thứ cho những tội ác của anh ta, và tha thứ cả cho những đức hạnh ấy nữa,

Cả những lỗi lầm nhỏ nhặt kia, những kẻ nửa vời hướng về điều thiện.

Đó là năng lượng tối cao của những khoảnh khắc thiêng liêng khi chúng xóa bỏ cả những niềm ăn năn của chúng ta. Tôi tự trách bản thân vì sự lười biếng và vô tích sự ngày qua ngày; thế nhưng khi những con sóng của Thượng Đế tràn vào lòng tôi, tôi không còn tính toán đến thời gian đã mất nữa. Tôi không còn đo đếm một cách nghèo nàn những thành tựu có thể đạt được dựa vào khoảng thời gian còn lại của tháng hay của năm; bởi vì những khoảnh khắc ấy ban tặng một thứ sự hiện diện khắp nơi và quyền năng tuyệt đối chẳng màng gì đến thời gian, mà nhận thấy rằng năng lượng của tâm trí hoàn toàn tương xứng với công việc cần phải hoàn thành, vượt lên trên cả thời gian.

Và thế đấy, hỡi nhà triết học vòng tròn, tôi nghe thấy một độc giả nào đó thốt lên, anh đã đi đến một chủ nghĩa hoài nghi đẹp đẽ, đến một sự tương đương và vô sai biệt của mọi hành động, và hẳn là muốn dạy chúng ta rằng nếu chúng ta thực lòng, thì quả thật, những tội ác của chúng ta có thể trở thành những viên đá sống động để từ đó chúng ta xây dựng nên ngôi đền của Thượng Đế đích thực.

Tôi không quá bận tâm để biện hộ cho chính mình. Tôi thừa nhận rằng mình cảm thấy vui mừng khi chứng kiến sự chiếm ưu thế của nguyên lý ngọt ngào lan tỏa khắp vương quốc thực vật, và không kém phần vui mừng khi nhìn thấy trong luân lý sự ngập lụt không kìm chế của nguyên lý thiện hảo vào từng kẽ hở và ngóc ngách mà sự ích kỷ đã bỏ ngỏ, vâng, tràn vào cả sự ích kỷ và tội lỗi nữa; sao cho không có cái điều ác nào là thuần túy, và ngay cả địa phương của tội lỗi cũng có những sự thỏa mãn cực độ của riêng nó. Thế nhưng để tránh việc có thể dẫn dắt ai đó đi lạc hướng khi tôi tự do hành xử theo ý thích của mình, xin được nhắc nhở bạn đọc rằng tôi chỉ là một kẻ đang thử nghiệm. Đừng gán cho những gì tôi làm dù chỉ là chút ít giá trị, hay gán cho những gì tôi không làm chút sự mất uy tín nào, cứ như thể tôi đang ra vẻ định đoạt điều gì là đúng hay sai vậy. Tôi làm xáo trộn vạn vật. Không có sự kiện nào đối với tôi là thiêng liêng; cũng chẳng có gì là phàm tục; tôi đơn giản là đang thử nghiệm, một kẻ tìm kiếm không có điểm dừng và chẳng có Quá Khứ nào ở phía sau lưng.

Thế nhưng sự chuyển động và tiến hóa không ngừng nghỉ này mà vạn vật đều dự phần sẽ chẳng bao giờ có thể trở nên rõ rệt đối với chúng ta nếu không nhờ sự đối lập với một nguyên lý cố định hay ổn định nào đó ở trong linh hồn. Trong khi sự sinh thành vĩnh cửu của các vòng tròn vẫn tiếp diễn, đấng tạo hóa vĩnh cửu vẫn đứng vững. Đời sống trung tâm ấy có phần vượt trội hơn cả tạo hóa, vượt trội hơn cả tri thức lẫn tư tưởng, và dung chứa toàn bộ các vòng tròn của nó. Nó mãi mãi nhọc công tạo ra một đời sống và tư tưởng vĩ đại và xuất sắc như chính nó; thế nhưng đều vô ích; bởi vì những gì được tạo ra lại chính là thứ dạy cho ta cách tạo ra một điều tốt đẹp hơn.

Do đó, chẳng có giấc ngủ, chẳng có sự tạm dừng, chẳng có sự bảo tồn nào cả, mà vạn vật đều đổi mới, nảy mầm và đâm chồi. Tại sao chúng ta lại phải mang những mảnh giẻ rách và di vật vào trong giờ khắc mới làm gì? Tự nhiên căm ghét những gì đã cũ, và tuổi già dường như là căn bệnh duy nhất: mọi căn bệnh khác đều đổ dồn vào cái căn bệnh này. Chúng ta gọi nó bằng nhiều cái tên — sốt, trác táng, điên rồ, ngu xuẩn và tội lỗi: tất cả chúng đều là các hình thức của tuổi già; chúng là sự nghỉ ngơi, là chủ nghĩa bảo thủ, là sự chiếm hữu, là tính ì trệ; chứ không phải sự mới mẻ, không phải con đường hướng về phía trước. Tóc chúng ta bạc đi từng ngày. Tôi chẳng thấy điều đó là cần thiết. Khi chúng ta trò chuyện với những gì cao cả hơn mình, chúng ta không hề già đi, mà ngược lại còn trẻ ra. Thời thơ ấu, tuổi trẻ, với khả năng tiếp thu, khát vọng, cùng ánh mắt tôn giáo hướng lên cao, tự coi mình chẳng là gì và phó mặc bản thân cho sự dạy bảo tuôn trào từ mọi phía. Thế nhưng người đàn ông và người đàn bà ở tuổi bảy mươi lại cho rằng mình đã biết hết mọi thứ; vứt bỏ niềm khát vọng; từ bỏ hoài bão; chấp nhận thực tại như một điều tất yếu và dùng giọng điệu bề trên để nói chuyện với người trẻ. Vậy thì hãy để họ trở thành cơ quan của Chúa Thánh Thần; hãy để họ trở thành những kẻ yêu đương; hãy để họ chiêm ngưỡng chân lý; và đôi mắt họ sẽ được ngước lên, những nếp nhăn được làm phẳng, họ lại được xức dầu thơm bởi niềm hy vọng và sức mạnh một lần nữa. Tuổi già ấy không nên bén mảng đến tâm trí con người. Trong tự nhiên, mọi khoảnh khắc đều mới mẻ; quá khứ luôn bị nuốt chửng và lãng quên; chỉ có tương lai trước mắt mới là thiêng liêng. Không có gì là an toàn ngoại trừ sự sống, sự chuyển đổi, và linh hồn đang tràn đầy năng lượng. Không có tình yêu nào có thể bị trói buộc bởi lời thề hay giao ước để đảm bảo nó khỏi một tình yêu cao cả hơn. Không có chân lý nào cao cả đến mức ngày mai nó có thể trở nên tầm thường dưới ánh sáng của những tư tưởng mới. Con người ta luôn muốn được an phận: chỉ khi nào họ không được an phận thì khi đó mới có hy vọng cho họ.

Cuộc đời là một chuỗi những điều bất ngờ. Khi đang kiến tạo nên bản ngã của mình, chúng ta chẳng thể đoán trước được tâm trạng, niềm vui hay sức mạnh của ngày mai. Về những trạng thái thấp kém hơn — về các hành động thường nhật và cảm tính — chúng ta có thể nói đôi chút, thế nhưng những kiệt tác của Thượng Đế, sự phát triển toàn diện và những chuyển động phổ quát của linh hồn, Ngài đều che giấu; chúng là những thứ không thể lường trước. Tôi có thể biết rằng chân lý là điều thiêng liêng và hữu ích; thế nhưng nó sẽ giúp ích cho tôi ra sao thì tôi hoàn toàn không thể đoán định, bởi vì việc trải nghiệm điều đó chính là lối vào duy nhất để thấu hiểu điều đó. Vị thế mới của con người đang tiến bước mang trong mình toàn bộ sức mạnh của quá khứ, nhưng lại hoàn toàn mới mẻ. Nó mang trong lồng ngực mọi năng lượng của dĩ vãng, thế nhưng tự thân nó lại là một làn hơi thở tinh mơ của buổi sớm mai. Trong khoảnh khắc mới mẻ này, tôi vứt bỏ mọi tri thức từng một thời gom góp của mình, xem chúng như những thứ trống rỗng và hão huyền. Giờ đây, lần đầu tiên tôi dường như mới thực sự thấu hiểu điều gì đó một cách đúng đắn. Những từ ngữ giản dị nhất — chúng ta vốn chẳng hề biết chúng có ý nghĩa gì ngoại trừ những khi chúng ta yêu thương và ôm ấp hoài bão.

Sự khác biệt giữa tài năng và tính cách nằm ở chỗ: tài năng là sự khéo léo để duy trì lối mòn cũ kỹ và quen thuộc, còn tính cách là sức mạnh và sự can đảm để mở ra một con đường mới dẫn tới những mục tiêu mới mẻ và tốt đẹp hơn. Tính cách tạo ra một hiện tại áp đảo, một giờ khắc quyết đoán và đầy hứng khởi, củng cố toàn bộ tập thể bằng cách cho họ thấy rằng có rất nhiều điều khả thi và xuất sắc mà trước đó họ chưa từng nghĩ tới. Tính cách làm lu mờ ấn tượng của những sự kiện cụ thể. Khi nhìn thấy nhà chinh vương, chúng ta không quá bận tâm đến bất kỳ trận đánh hay chiến thắng riêng lẻ nào. Chúng ta nhận ra rằng mình đã phóng đại khó khăn. Đối với ông ta, mọi thứ thật dễ dàng. Con người vĩ đại không dễ bị lay động hay dằn vặt. Ông ta vĩ đại đến mức các sự kiện trôi qua người mà chẳng để lại mấy ấn tượng. Đôi khi người ta nói rằng: "Hãy nhìn xem tôi đã vượt qua những gì; hãy nhìn xem tôi vui vẻ ra sao; hãy nhìn xem tôi đã hoàn toàn khải hoàn trước những biến cố đen tối ấy như thế nào." Không phải vậy đâu — nếu họ vẫn còn gợi nhắc tôi nhớ về sự kiện đen tối ấy — thì họ vẫn chưa thực sự chiến thắng. Liệu có phải là chiến thắng khi trở thành một ngôi mộ được trang hoàng lộng lẫy, hay một góa phụ nửa điên nửa tỉnh đang cười cợt trong cơn cuồng phong hysteria? Chiến thắng đích thực chính là việc khiến cho sự kiện đen tối ấy phai nhạt và biến mất như một đám mây ban sớm với kết quả chẳng đáng kể gì trong một lịch sử vô cùng rộng lớn và đang không ngừng tiến bước.

Điều duy nhất mà chúng ta khao khát đến cháy bỏng chính là được quên đi chính mình, được ngạc nhiên đến mức thoát ra khỏi sự e ấp khuôn phép, được đánh mất trí nhớ vĩnh hằng của mình và làm một điều gì đó mà không cần biết cách thức hay lý do; nói ngắn gọn là vẽ nên một vòng tròn mới. Chưa từng có điều gì vĩ đại đạt được mà thiếu đi sự nhiệt thành. Con đường của cuộc sống thật kỳ diệu. Nó nằm ở sự buông bỏ. Những khoảnh khắc vĩ đại trong lịch sử chính là sự thuận lợi trong việc thực thi thông qua sức mạnh của tư tưởng, giống như những tác phẩm của thiên tài và tôn giáo. Oliver Cromwell từng nói: "Một con người chưa bao giờ vươn lên cao cho bằng khi hắn không biết mình đang đi đâu." Những giấc mơ và cơn say khướt, việc sử dụng thuốc phiện và rượu chè chính là sự mô phỏng và giả tạo của thiên tài mang tính sấm truyền này, và do đó chúng có sức hấp dẫn đầy nguy hiểm đối với con người. Vì lý do tương tự, họ tìm kiếm sự trợ giúp từ những cảm xúc hoang dại, giống như trong cờ bạc và chiến tranh, bắt chước theo một cách nào đó những ngọn lửa và sự hào phóng của trái tim.