Mỗi khi Sabot bước vào quán trọ ở Martinville, tiếng cười lại rộ lên chào đón hắn.

Quả là một tay ranh mãnh, lão Sabot này! Hắn thuộc dạng người chẳng ưa gì mấy ông thầy tu, đơn cử là vậy đấy! Ồ không, không đời nào! Hắn chẳng nể nang ai, cái đồ bịp bợm ấy.

Sabot (Theodule), một thợ mộc cả, là đại diện cho tư tưởng tự do ở Martinville. Hắn là một người đàn ông cao, gầy, với đôi mắt xám ranh mãnh, đôi môi mỏng, và mái tóc chải áp sát vào hai bên thái dương. Khi hắn thốt lên câu: “Đức thánh cha, giáo hoàng của chúng ta” theo một điệu bộ nhất định, tất cả mọi người đều phì cười. Hắn luôn cố tình làm việc vào ngày Chủ nhật trong giờ làm lễ. Năm nào cũng vậy, hắn mổ lợn vào thứ Hai của Tuần Thánh để có đủ dồi huyết ăn cho đến lễ Phục sinh, và mỗi khi cha xứ đi ngang qua, hắn thường trêu chọc bằng một câu: “Kìa lại có kẻ vừa nuốt chửng vị Chúa của mình từ trên một chiếc mâm bạc kìa.”

Cha xứ, một người vạm vỡ và cũng rất cao lớn, rất e dè hắn vì những lời lẽ khoác lác thu hút không ít kẻ đi theo. Cha xứ Maritime là một người khôn khéo và tin vào nghệ thuật ngoại giao. Giữa họ đã tồn tại sự kình chống suốt mười năm trời, một sự kình chống ngấm ngầm, dữ dội và không dứt. Sabot là ủy viên hội đồng xã, và người ta đồn rằng hắn sẽ sớm lên làm thị trưởng, điều đó đồng nghĩa với việc sụp đổ hoàn toàn của giáo hội là không thể tránh khỏi.

Các cuộc bầu cử sắp diễn ra. Phái giáo hội tại Martinville đang run như cầy sấy.

Một buổi sáng, cha xứ lên đường đi Rouen, dặn người giúp việc rằng mình đến gặp Đức Tổng Giám Mục. Ngài trở về sau hai ngày với vẻ mặt rạng rỡ, đắc thắng. Và ngay ngày hôm sau, ai nấy đều hay tin cung thánh của nhà thờ sắp được tu sửa. Một khoản tiền sáu trăm franc đã được Đức Tổng Giám Mục trích từ quỹ riêng để tài trợ. Toàn bộ các hàng ghế gỗ thông cũ sẽ được dỡ bỏ và thay thế bằng những chiếc ghế sồi mới. Đó sẽ là một công việc mộc khổng lồ, và tối hôm đó, người ta bàn tán xôn xao về nó ở mọi ngôi nhà trong làng.

Theodule Sabot không hề cười.

Khi hắn đi qua làng vào sáng hôm sau, hàng xóm, bạn bè lẫn kẻ thù đều cười cợt hỏi hắn:

– Ông có định nhận thi công phần cung thánh nhà thờ không đấy?

Hắn chẳng biết nói gì, nhưng trong lòng tức lộn ruột, giận đến tím mặt.

Những kẻ ác khẩu bồi thêm:

– Đúng là một mối hời lớn; thế nào cũng kiếm được ít nhất hai đến ba phần trăm lợi nhuận cho mà xem.

Hai ngày sau, người ta nghe tin công việc tu sửa đã được giao cho Celestin Chambrelan, thợ mộc ở Percheville. Rồi tin này lại bị bác bỏ, và có lời đồn rằng toàn bộ ghế trong nhà thờ sẽ được thay mới. Chắc chắn công việc ấy đáng giá đến hai ngàn franc mà ban quản lý nhà thờ đã yêu cầu.

Theodule Sabot tức đến mất ngủ, cứ nghĩ mãi về chuyện đó. Từ thủa cha sinh mẹ đẻ đến giờ, chưa từng có một người thợ mộc địa phương nào đảm nhận một công việc lớn lao nhường ấy. Rồi một lời đồn thổi lan ra rằng cha xứ vô cùng lấy làm tiếc vì phải trao công việc này cho một thợ mộc xa lạ trong vùng, ngặt nỗi những quan điểm của Sabot lại là rào cản khiến ông không thể giao trọng trách ấy cho hắn.

Sabot thừa biết điều đó. Hắn đến nhà xứ khi trời vừa chập tối. Người giúp việc bảo hắn cha xứ đang ở trong nhà thờ. Hắn liền bước sang nhà thờ.

Hai nữ tu phụng vụ bàn thờ Đức Mẹ, hai mụ già đanh đá, đang trang trí bàn thờ cho tháng Đức Mẹ dưới sự chỉ đạo của cha xứ. Vị linh mục đứng giữa cung thánh với cái bụng phệ, chỉ đạo hai người phụ nữ đang đứng trên ghế để cắm hoa xung quanh nhà tạm.

Sabot cảm thấy không được tự nhiên khi bước vào trong đó, cứ như thể hắn đang đặt chân vào nhà của kẻ thù lớn nhất đời mình, nhưng lòng tham kiếm tiền đang cắn rứt tâm can hắn. Hắn tiến lại gần, tay cầm chiếc mũ, chẳng thèm ngó ngàng gì đến mấy “cô hầu gái của Đức Mẹ” – những người vẫn đang đứng chết trân, kinh ngạc và bất động trên ghế của họ.

Hắn ấp úng:

– Chào cha ạ.

Cha xứ đáp mà chẳng thèm nhìn hắn, bởi bận tâm toàn bộ vào bàn thờ:

– Chào anh thợ mộc.

Sabot chưng hửng, chẳng biết phải nói gì tiếp theo. Nhưng sau một thoáng ngập ngừng, hắn cất lời:

– Cha đang chuẩn bị cho thánh lễ à?

Cha xứ Maritime đáp:

– Đúng vậy, chúng ta sắp bước vào tháng Đức Mẹ.

– À, vâng, vâng – Sabot thốt lên rồi im bặt. Lúc này hắn chỉ muốn chuồn thẳng mà chẳng cần nói thêm câu nào, nhưng một cái nhìn hướng về phía cung thánh đã níu chân hắn lại. Hắn thấy mười sáu chiếc ghế cần phải làm lại, sáu chiếc bên phải và tám chiếc bên phía trái, còn cửa phòng áo chiếm vị trí của hai chiếc. Mười sáu chiếc ghế sồi, tính ra nhiều lắm cũng chỉ đáng giá ba trăm franc, và nếu tính toán cẩn thận, người ta hoàn toàn có thể kiếm lời hai trăm franc từ công việc đó nếu không quá vụng về.

Rồi hắn ngập ngừng nói:

– Tôi đến vì chuyện công việc.

Cha xứ ra chiều ngạc nhiên. Ngài hỏi:

– Công việc gì cơ?

– Thì công việc phải làm ấy ạ – Sabot rụt rè đáp với vẻ hoang mang.

Bấy giờ cha xứ mới quay lại, nhìn thẳng vào mắt hắn và bảo:

– Ý anh là việc sửa sang cung thánh nhà thờ của tôi phỏng?

Nghe giọng điệu của cha xứ, Theodule Sabot cảm thấy một luồng lạnh sống lưng và một lần nữa hắn lại thèm rồ lên muốn co giò chạy trốn. Tuy vậy, hắn vẫn nhún nhường đáp:

– Vâng, thưa cha.

Khi ấy, cha xứ khoanh tay trước chiếc bụng lớn và như thể đầy vẻ ngạc nhiên, ngài nói:

– Có phải anh không—anh—anh Sabot—người đã đến xin tôi làm công việc này... Anh—kẻ duy nhất đi ngược lại đạo giáo trong giáo xứ của tôi! Chà, đó sẽ là một scandal, một scandal chấn động dư luận! Đức Tổng Giám Mục sẽ quở trách tôi, thậm chí thuyên chuyển tôi đi mất.

Ngài ngừng lại vài giây để lấy hơi, rồi tiếp tục với giọng điệu bình tĩnh hơn: – Tôi hiểu rằng anh cảm thấy chạnh lòng khi thấy một công việc quan trọng như thế lại được giao cho một thợ mộc ở giáo xứ láng giềng. Nhưng tôi không thể làm khác được, trừ khi—mà không—điều đó là không thể—anh sẽ không đời nào đồng ý, và trừ khi anh chịu làm thế, đừng có hòng.

Lúc này Sabot đang nhìn chăm chú dãy ghế xếp liền nhau kéo dài đến tận cửa ra vào. Chúa ơi, nhỡ họ mà thay mới toàn bộ chỗ ghế đó thì sao!

Và hắn hỏi:

– Cha muốn tôi phải đáp ứng điều kiện gì? Xin cứ nói.

Cha xứ dõng dạc đáp:

– Tôi cần một bằng chứng phi thường về thiện chí của anh.

– Tôi không dám nói trước—tôi không dám nói trước; có lẽ chúng ta có thể đạt được tiếng nói chung – Sabot ấp úng.

– Anh sẽ phải rước lễ công khai trong thánh lễ trọng thể vào Chủ nhật tới – cha xứ tuyên bố.

Người thợ mộc cảm thấy mặt mình tái đi, và chẳng thèm đáp lời, hắn hỏi luôn:

– Thế còn mấy dãy ghế, chúng có được tu sửa không ạ?

Cha xứ tự tin đáp:

– Có chứ, nhưng là chuyện sau này.

Sabot tiếp lời:

– Tôi không dám nói trước, không dám nói trước đâu. Tôi không hủy bỏ đâu, chắc chắn là tôi đồng thuận với tôn giáo mà. Chỉ là điều khiến tôi cấn cá chính là việc phải thực hiện nó trên thực tế; nhưng trong trường hợp này tôi sẽ không chống đối đâu.

Mấy người phụ phục vụ bàn thờ Đức Mẹ sau khi bước xuống khỏi ghế đã nấp ngay ra đằng sau bàn thờ; họ lắng nghe với vẻ mặt tái mét vì xúc động.

Thấy mình đã giành phần thắng, cha xứ bỗng chốc trở nên vô cùng thân thiện, gần gũi.

– Thế mới phải chứ, thế mới tốt chứ. Lời nói vừa rồi rất khôn ngoan và không hề ngốc nghếch chút nào, anh hiểu chứ. Rồi anh sẽ thấy, rồi anh sẽ thấy.

Sabot mỉm cười và cất giọng hỏi với vẻ lúng túng:

– Liệu có thể hoãn buổi rước lễ này lại một chút xíu được không ạ?

Nhưng cha xứ đáp lời, lấy lại vẻ nghiêm nghị ban đầu:

– Kể từ phút công việc được trao vào tay anh, tôi muốn nhận được sự bảo đảm chắc chắn về việc cải đạo của anh.

Rồi ngài tiếp tục với giọng dịu dàng hơn:

– Ngày mai anh sẽ đến xưng tội; vì tôi phải khảo hạch anh ít nhất là hai lần.

– Hai lần cơ á? – Sabot lặp lại.

– Đúng vậy.

Cha xứ mỉm cười.

– Anh thừa hiểu là mình cần phải tẩy uế toàn diện, gột rửa cho thật sạch sẽ. Thế nên tôi sẽ đợi anh vào ngày mai.

Vô cùng bồn chồn, người thợ mộc hỏi:

– Cha làm việc đó ở đâu ạ?

– Thì... trong tòa giải tội chứ đâu.

– Ở... cái thùng gỗ đặt ở trong góc kia kìa á? Thú thật là... là... tôi không thích cái thùng của cha chút nào đâu.

– Sao lại thế?

– Dạ thưa là vì... vì tôi không quen với chỗ đó, với lại tai tôi hơi nặng.

Cha xứ tỏ ra vô cùng niềm nở và bảo:

– Thế thì thế này nhé! Anh sẽ đến nhà tôi, vào tận phòng khách của tôi. Hai chúng ta sẽ đóng cửa bảo nhau, chuyện trò riêng tư. Thế có vừa ý anh không?

– Vâng, thế thì được, thế thì hợp ý tôi đấy, chứ còn cái hộp của cha thì không chơi đâu.

– Thôi được rồi, thế thì hẹn anh ngày mai, sau giờ làm việc, vào lúc sáu giờ.

– Thống nhất vậy đi, hoàn toàn nhất trí, chốt thế nhé. Hẹn gặp cha ngày mai. Kẻ nào nuốt lời là đồ tiểu nhân!

Rồi hắn giơ bàn tay to bè, thô ráp của mình ra, được cha xứ siết chặt lấy một cái nồng hậu phát ra tiếng kêu vang vọng cả nhà thờ.

Suốt ngày hôm sau, tâm trí Theodule Sabot chẳng lấy gì làm yên ổn. Hắn có cảm giác giống y như sự hoảng sợ mỗi khi người ta chuẩn bị nhổ một chiếc răng vậy. Ý nghĩ ấy cứ lởn vởn trong đầu hắn từng phút giây: “Tối nay mình phải đi xưng tội rồi.” Và tâm trí rối bời của hắn, một kẻ vô thần chỉ mới tin nửa vời, ngập chìm trong nỗi sợ hãi mơ hồ và choáng ngợp trước mầu nhiệm thiêng liêng.

Ngay khi vừa dứt việc, hắn liền cắm cổ chạy thẳng đến nhà xứ. Cha xứ đang đợi hắn trong vườn, vừa đi dạo dọc theo lối nhỏ vừa đọc kinh nhật tụng. Ngài lộ vẻ rạng rỡ và cất tiếng chào đón bằng một nụ cười hiền hậu.

– Nào, chúng ta bắt đầu thôi! Mời vào, mời vào, anh Sabot, chẳng ai ăn thịt anh đâu.

Rồi Sabot lủi thủi bước theo ngài vào trong nhà. Hắn ấp úng:

– Nếu cha không phiền thì tôi muốn giải quyết xong xuôi cái vụ lặt vặt này ngay lập tức.

Cha xứ đáp:

– Tôi luôn sẵn lòng vì anh. Áo lễ của tôi đây rồi. Chờ một phút và tôi sẽ lắng nghe anh.

Người thợ mộc bấn loạn đến mức trong đầu chẳng còn nổi hai ý nghĩ rành mạch, cứ trân trân nhìn ngài mặc chiếc áo trắng có những nếp gấp xếp ly. Cha xứ ra hiệu cho hắn và bảo:

– Hãy quỳ xuống chiếc đệm này đi.

Sabot vẫn đứng nguyên tại chỗ, cảm thấy hổ thẹn vì phải quỳ gối. Hắn lắp bắp:

– Có cần thiết phải thế không ạ?

Nhưng bấy giờ cha xứ đã ra dáng uy nghiêm.

– Anh không thể đến gần bục hối nhân nếu không quỳ gối.

Và Sabot đành quỳ xuống.

– Đọc kinh Cáo mình đi – cha xứ bảo.

– Kinh gì cơ ạ? – Sabot hỏi.

– Kinh Cáo mình. Nếu anh không nhớ, hãy đọc theo tôi, từng từ một, những gì tôi sắp đọc đây. Và cha xứ đọc chậm rãi lời kinh thánh thiện, nhấn mạnh từng từ để người thợ mộc đọc lại theo ngài. Sau đó ngài bảo:

– Giờ thì hãy xưng tội đi.

Nhưng Sabot cứ ngậm miệng im thin thít, chẳng biết phải bắt đầu từ đâu. Cha xứ bèn ra tay cứu giúp hắn.

– Con ngoan ạ, ta sẽ hỏi con các câu hỏi, vì xem ra con không quen với những việc này. Chúng ta sẽ điểm qua từng điều răn của Chúa, một. Hãy lắng nghe ta và đừng có bối rối. Cứ nói năng thật thành thật và đừng sợ rằng mình nói quá lời.

“Thờ phượng một Đức Chúa Trời,

“Con đã từng yêu mến bất cứ thứ gì, hay bất cứ ai, nhiều bằng hoặc hơn yêu Chúa chưa? Con đã yêu mến Ngài với toàn bộ tâm hồn, toàn bộ trái tim, và với tất cả sức mạnh tình yêu của mình chưa?”

Sabot đổ mồ hôi hột vì phải vắt óc suy nghĩ. Hắn đáp:

– Không ạ. Ồ không, thưa cha. Con yêu Chúa hết sức có thể. Nghĩa là... vâng... con yêu Ngài rất nhiều. Còn bảo là con không thương yêu các con của mình thì không—con không thể nói thế được. Bảo là nếu phải lựa chọn giữa chúng với Chúa mà con dám chắc chắn thì không. Bảo là nếu vì tình yêu Chúa mà con phải mất một trăm franc, con cũng chẳng dám chắc mình sẽ làm thế nào. Nhưng con kính mến Ngài lắm chứ, chắc chắn rồi, dẫu sao thì con vẫn yêu mến Ngài.

Vị linh mục nghiêm nghị bảo: “Con phải yêu mến Ngài hơn tất cả mọi thứ trên đời.” Và Sabot, với ý định tốt đẹp, tuyên bố: “Con sẽ cố gắng hết sức có thể, thưa cha.” Cha xứ tiếp lời:

“Chớ kêu tên Đức Chúa Trời vô cớ,

“Con đã từng thề thốt điều gì bao giờ chưa?”

– Không... ồ chuyện đó thì không! Con thề có trời đất, chưa bao giờ! Thỉnh thoảng, trong lúc nổi giận, con có lỡ miệng thốt ra câu “sacre nom de Dieu!” [thề có danh Chúa]. Nhưng tính ra thì con chẳng bao giờ thề thốt cả.

– Thế thì vẫn là thề nguyền rồi – cha xứ thốt lên và nghiêm giọng bảo thêm:

– Lần sau đừng tái phạm nữa.

“Giữ ngày Chúa nhật mà tôn kính,

“Con làm gì vào ngày Chủ nhật?”

Lần này Sabot gãi gãi tai.

– Dạ, con phụng sự Chúa theo cách tốt nhất có thể, thưa cha. Con phục vụ Ngài... ngay tại nhà. Con làm việc vào ngày Chủ nhật.

Cha xứ ngắt lời hắn, rộng lượng phán rằng:

– Ta biết rồi, sau này con sẽ làm tốt hơn. Ta sẽ bỏ qua các điều răn tiếp theo, bởi ta chắc chắn rằng con không phạm vào hai điều răn đầu tiên. Chúng ta sẽ chuyển sang các điều từ thứ sáu đến thứ chín. Ta xin đọc tiếp:

“Chớ lấy của người hay giấu của người,

“Con đã bao giờ chiếm đoạt bằng bất cứ cách nào những thứ thuộc về người khác chưa?”

Bấy giờ Theodule Sabot đâm ra phật ý.

– Dĩ nhiên là không rồi, dĩ nhiên là không bao giờ! Con là một người lương thiện, thưa cha, con xin thề đấy, chắc chắn là vậy. Còn bảo là con không thỉnh thoảng tính thêm vài giờ công đối với những khách hàng lắm tiền nhiều của thì con không dám nhận. Bảo là con chưa bao giờ cộng thêm vài xu vào các hóa đơn, dẫu chỉ là vài xu lẻ thôi, thì con không dám nói là không. Nhưng mà ăn cắp thì tuyệt đối không! Ồ không đời nào, không có chuyện đó đâu!

Cha xứ nghiêm khắc đáp lời:

– Chỉ lấy dù chỉ một xu cũng đã cấu thành tội trộm cắp rồi. Lần sau không được làm thế nữa.

“Chớ làm chứng dối,

“Con đã từng nói dối bao giờ chưa?”

– Không, nói về khoản đó thì không. Con không phải là kẻ nói dối. Đó là phẩm chất của con đấy. Bảo là con chưa từnga bịa ra mấy chuyện giật gân lớn lao thì con không dám khẳng định. Bảo là con chưa bao giờ phỉnh phờ để người ta tin vào những chuyện không có thật khi điều đó có lợi cho mình thì con cũng chẳng dám nhận. Nhưng còn bảo là kẻ hay nói dối thì con không phải là người như thế.

Cha xứ chỉ ngắn gọn bảo:

– Hãy tự ý thức kiểm điểm bản thân ngặt nghèo hơn nữa. – Rồi ngài tiếp tục:

“Chớ mê dâm dục trái luân thường,

“Con đã từng thèm muốn hay tà dâm với bất kỳ người phụ nữ nào khác ngoài vợ mình chưa?”

Sabot thành khẩn kêu lên:

– Về chuyện đó thì không; ồ nói thật là không đời nào, thưa cha. Vợ tôi tội nghiệp thế, sao nỡ lừa dối cô ấy chứ! Không, không! Thậm chí chưa từng tơ tưởng dù chỉ bằng đầu móng tay, dù là trong ý nghĩ hay hành động. Đó là sự thật đấy.

Họ im lặng vài giây, rồi với giọng trầm hơn, như thể có một mối hoài nghi vừa nảy sinh trong đầu, hắn nói tiếp:

– Mỗi khi ra tỉnh, nói là con chưa từng bước chân vào mấy tiệm... ý con là mấy cái nhà xanh ấy, chỉ để vào cười nói cho khuây khỏa và ngắm nghía cái lạ, thì con không dám nhận là chưa bao giờ. Nhưng mà con luôn trả tiền sòng phẳng, thưa cha, lúc nào con cũng trả tiền đàng hoàng. Một khi đã trả tiền sòng phẳng, lại chẳng để ai trông thấy hay biết chuyện, thì chẳng ai có thể gây phiền toái cho con được cả.

Cha xứ không gặng hỏi thêm nữa và ban phép giải tội cho hắn.

Theodule Sabot đã hoàn thành công việc ở cung thánh, và từ đó mỗi tháng đều đặn đi rước lễ.