Ánh nắng thu ấm áp đang trải dài trên khoảng sân trại. Dưới lớp cỏ đã bị bò ăn trụi sát gốc, mặt đất ngấm những trận mưa vừa qua trở nên mềm nhún, lún sâu dưới chân phát ra những tiếng ọp ẹp, trong khi những cây táo trĩu quả đang rụng những trái xanh nhợt nhạt xuống thảm cỏ xanh thẫm.

Bốn con bò tơ, được cột thành một hàng, đang gặm cỏ và chốc chốc lại ngẩng lên nhìn về phía ngôi nhà rồi rống lên. Đàn gia cầm tạo thành một khoảng màu sắc sặc sỡ trên đống phân trước chuồng ngựa, chúng bới móc, di chuyển và kêu cục tác, trong khi hai con gà trống liên tục gáy, bới giun cho bầy gà mái và cất tiếng gọi bằng những tiếng kêu cục tác vang lừng.

Cái cổng gỗ mở ra và một người đàn ông bước vào. Ông có lẽ khoảng bốn tuổi, nhưng trông già đi phải đến sáu mươi, mặt nhăn nheo, lưng còng, bước đi chậm chạp, bị cản trở bởi sức nặng của đôi giày gỗ dày cộm nhồi đầy rơm. Hai cánh tay dài thòng xuống hai bên thân người. Khi ông đến gần trang trại, một con chó vàng lai, bị xích vào gốc cây lê khổng lồ cạnh một chiếc thùng phi dùng làm chuồng, lúc đầu ngoe nguẩy cái đuôi rồi sủa lên vì mừng rỡ. Người đàn ông quát lên:

“Nằm xuống, Finot!”

Con chó liền im lặng.

Một người đàn bà nhà quê bước ra từ trong nhà. Thân hình to lớn, bệu vạc và nhiều xương của bà lộ ra dưới lớp áo khoác dài bằng len thắt eo. Chiếc váy xám ngắn cũn cỡn rủ xuống đến giữa cẳng chân, nơi đi những đôi tất xanh. Bản thân bà cũng đi giày gỗ nhồi rơm. Chiếc mũ trùm đầu màu trắng đã ngả vàng che đi mái tóc thưa thớt bết sát da đầu, còn khuôn mặt ngăm đen, hốc hác, xấu xí và móm mém của bà mang cái vẻ hoang dại, thú tính thường thấy ở những người nhà quê.

Người đàn ông hỏi:

“Ổn không hả mình?”

Người đàn bà đáp:

“Cha xứ bảo là hết cách rồi—rằng ông ấy sẽ không qua khỏi đêm nay đâu.”

Cả hai cùng bước vào trong nhà.

Đi qua nhà bếp, họ bước vào một căn phòng thấp và tối, chỉ được chiếu sáng lờ mờ bởi một khung cửa sổ có mảnh vải chít che trước mặt. Những xà nhà lớn đã ngả màu nâu vì năm tháng và khói bếp bắc ngang căn phòng từ đầu này sang đầu kia, đỡ lấy phần sàn gác mỏng manh nơi cả đàn chuột chạy nhảy suốt ngày đêm.

Nền đất ẩm ướt, lổn nhổn trông có vẻ nhờ nhờ mỡ, và ở góc khuất trong cùng của căn phòng, chiếc giường tạo thành một đốm trắng mờ ảo. Một thứ âm thanh khô khốc, đều đặn, một nhịp thở khó nhọc, khò khè và rít lên, giống như tiếng nước ộc ra từ một chiếc máy bơm hỏng, phát ra từ chiếc giường tối tăm nơi một cụ già, bố của người đàn bà nhà quê, đang hấp hối.

Người đàn ông và người đàn bà tiến lại gần người sắp chết và nhìn ông với đôi mắt bình thản, cam chịu.

Người con rể bảo:

“Tôi đoán phen này là đi đứt rồi đấy; ông ấy không sống nổi qua đêm nay đâu.”

Người đàn bà đáp:

“Ông ấy khò khè thế từ trưa tới giờ rồi đấy.” Họ im lặng. Đôi mắt người cha nhắm nghiền, khuôn mặt có màu của đất và khô đét đến mức trông giống như khúc gỗ. Qua miệng ông hé mở phát ra tiếng thở khò khè, lạo xạo, và tấm khăn trải giường màu xám cứ nhô lên hạ xuống theo từng nhịp thở.

Người con rể, sau một hồi lâu im lặng, lên tiếng:

“Chẳng còn làm gì được nữa; tôi chẳng giúp gì cho ông ấy được đâu. Dù sao thì cũng thật phiền phức, vì thời tiết đang đẹp mà chúng ta lại có bao nhiêu việc phải làm.”

Vợ ông tỏ vẻ khó chịu trước ý nghĩ này. Bà suy nghĩ vài phút rồi nói:

“Có chôn cất gì thì cũng phải đến thứ Bảy, thế nên anh vẫn còn nguyên cả ngày mai cơ mà.”

Người nông phu ngẫm nghĩ sự việc rồi đáp:

“Ừ, nhưng ngày mai anh lại phải đi mời mọi người đến dự đám tang. Thế là mất toi năm sáu tiếng đi vòng quanh Tourville với Manetot, để gặp từng người một.”

Người đàn bà, sau khi trầm ngâm hai ba phút, tuyên bố:

“Chưa đến ba giờ đâu. Anh có thể bắt đầu từ chiều nay và đi một vòng khắp vùng đến Tourville. Anh cứ coi như ông ấy chết rồi cũng được, vì đằng nào ông ấy bây giờ cũng chả khác gì người chết.”

Người đàn ông đứng bần thần một lúc, cân nhắc lợi hại của ý kiến đó. Cuối cùng ông tuyên bố:

“Thôi được, tôi đi!”

Ông đang định rời khỏi phòng, nhưng lại quay lại sau một phút ngập ngừng:

“Vì cô chẳng có việc gì làm thì có thể ghé rung cho rụng mấy quả táo xuống để nướng rồi làm bốn chục cái bánh bao đãi mấy người đến viếng chứ, vì ai đến cũng phải có cái gì để nhắm nháp chứ. Cô nhóm lửa bằng củi dưới mái hiên ấy. Khô lắm đấy.”

Ông rời khỏi phòng, quay lại nhà bếp, mở chạn tủ, lấy ra ổ bánh mì sáu cân, cắt một lát, rồi cẩn thận vét những mẩu vụn trong lòng bàn tay cho vào miệng để không rơi rớt chút nào. Sau đó, dùng đầu con dao, ông cạo một ít bơ muối ở đáy cái hũ đất, phết lên bánh mì rồi bắt đầu ăn một cách chậm rãi, đúng như tác phong trong mọi việc của ông.

Ông bước qua sân trại, dỗ con chó vừa sủa lại, đi ra con đường nhỏ dọc theo con mương nhà mình, và khuất dạng về hướng Tourville.

Ngay khi chỉ còn một mình, người đàn bà bắt đầu công việc. Bà mở thùng bột và nhào bột làm bánh. Bà nhào một hồi lâu, lật đi lật lại, đấm, ép, rồi bóp nát khối bột. Cuối cùng bà nặn thành một khối tròn to màu vàng trắng, đặt lên góc bàn.

Rồi bà đi hái táo, và để không làm tổn hại cây bằng sào, bà leo thẳng lên cây bằng một chiếc thang. Bà chọn quả rất cẩn thận, chỉ lấy những trái chín, và hứng chúng vào tạp dề.

Một tiếng gọi vang lên từ ngoài đường:

“Này, thím Chicot!”

Bà quay lại. Đó là một người hàng xóm, ông Osime Favet, người xã trưởng, đang trên đường đi bón phân cho ruộng nhà mình, ngồi trên chiếc xe chở phân với đôi chân buông thõng sang một bên. Bà quay lại đáp:

“Tôi giúp gì được cho bác đây, thưa ngài Osime?”

“Thế cụ ông thế nào rồi hả thím?”

Bà kêu lên:

“Cũng coi như đi rồi đấy bác ạ. Đám tang vào lúc bảy giờ ngày thứ Bảy, vì còn bao nhiêu là việc phải làm cơ mà.”

Người hàng xóm đáp:

“Thế à! Chúc may mắn nhé! Cố giữ gìn sức khỏe đấy.”

Đáp lại những lời tử tế của ông, bà nói:

“Cảm ơn bác; chúc bác cũng vậy nhé.”

Và bà tiếp tục hái táo.

Khi quay lại nhà, bà ghé qua xem tình hình ông bố, thầm mong đã thấy ông qua đời. Nhưng vừa đến cửa là bà lại nghe thấy tiếng thở khò khè đều đều, ồn ào ấy, và nghĩ rằng qua đó chỉ hoài công tốn sức, bà quay ra bắt đầu chuẩn bị làm bánh. Bà bọc từng quả táo vào một lớp bột mỏng, rồi xếp chúng ngay ngắn dọc theo mép bàn. Khi đã làm xong bốn mươi tám chiếc bánh bao, xếp thành từng tá, cái nọ nối tiếp cái kia, bà bắt đầu nghĩ đến việc chuẩn bị bữa tối, liền bắc chiếc ấm lên bếp để luộc khoai tây, vì bà thấy chẳng ích gì khi phải nhóm lò vào hôm nay, khi mà toàn bộ ngày mai bà vẫn còn thời gian để hoàn tất mọi chuẩn bị.

Chồng bà trở về lúc khoảng năm giờ. Ngay khi vừa bước qua ngưỡng cửa, ông đã hỏi:

“Xong chưa?”

Bà đáp:

“Vẫn chưa; ông ấy vẫn đang khò khè đấy.”

Họ đi vào xem ông cụ. Cụ già vẫn ở nguyên trạng tình trạng ấy. Tiếng thở khò khè khàn đợt, đều đặn như tiếng tích tắc của đồng hồ, chẳng nhanh hơn mà cũng chẳng chậm hơn. Nó vang lên sau mỗi giây, âm điệu thay đổi đôi chút tùy theo không khí ra vào lồng ngực.

Người con rể nhìn ông rồi bảo:

“Chắc cụ đi mà chúng ta chẳng kịp hay biết gì đâu, y như một ngọn nến tàn vậy.”

Họ quay trở lại nhà bếp và bắt đầu ăn mà không nói một lời. Sau khi nuốt xong bát súp, họ ăn thêm một lát bánh mì phết bơ. Rồi, ngay khi rửa bát đĩa xong, họ lại quay vào chỗ người sắp chết.

Người đàn bà cầm một ngọn đèn nhỏ có bấc khói đen, giơ trước mặt cha mình. Nếu cụ không thở, chắc chắn người ta sẽ tưởng cụ đã qua đời.

Chiếc giường của hai vợ chồng được che khuất trong một hốc nhỏ ở đầu bên kia căn phòng. Họ lẳng lặng đi ngủ, thổi tắt đèn, nhắm mắt lại, và chẳng mấy chốc hai tiếng ngáy không đều nhau, một trầm một bổng, đã hòa cùng tiếng thở khò khè liên hồi của người sắp chết.

Lũ chuột chạy rần rật trên gác mái.

Người chồng thức dậy vào lúc rạng đông. Bố vợ ông vẫn còn sống. Ông lay vợ dậy, cảm thấy lo lắng trước sự dai dẳng của cụ già.

“Này Phemie, ông cụ không chịu đi cho. Thế này thì mình phải làm sao?”

Ông biết vợ mình vốn hay có những lời khuyên sáng suốt.

Bà đáp:

“Anh chẳng phải lo sợ gì đâu; cụ không thể sống qua ngày hôm nay được đâu. Hơn nữa ngài xã trưởng cũng sẽ không ngăn cản chúng ta chôn cất cụ vào ngày mai đâu, vì ngài ấy đã cho phép điều đó đối với bố của cụ Renard, người mất đúng vào mùa cấy cày cơ mà.”

Ông bị thuyết phục bởi lý lẽ đó và lên đường ra đồng.

Vợ ông nướng bánh bao rồi quay sang lo việc nhà.

Đến trưa cụ già vẫn chưa chết. Những người được thuê làm việc trong ngày từng tốp kéo đến ghé nhìn ông. Ai nấy đều đưa ra vài lời bàn tán. Rồi họ lại kéo nhau ra đồng.

Đến sáu giờ, khi công việc đã xong xuôi, người cha vẫn đang thở. Cuối cùng thì người con rể cũng đâm hoảng.

“Bây giờ thì phải tính sao đây hả Phemie?”

Bà cũng chẳng biết phải giải quyết vấn đề thế nào nữa. Họ bèn đến tìm ngài xã trưởng. Ông hứa sẽ nhắm mắt làm ngơ và cho phép tổ chức tang lễ vào ngày hôm sau. Họ cũng đi gặp y sĩ trạm xá, người này cũng hứa, cốt để giúp đỡ gia đình bác Chicot, sẽ ghi lùi ngày mất trên giấy chứng tử. Hai vợ chồng trở về, cảm thấy nhẹ nhõm hơn phần nào.

Họ đi ngủ và chìm vào giấc ngủ y như hôm trước, hơi thở vang dội của họ hòa quyện cùng tiếng thở yếu ớt của cụ già.

Khi họ tỉnh dậy, cụ vẫn chưa chết.

Lúc bấy giờ họ bắt đầu sợ hãi. Họ đứng bên cạnh cha mình, nhìn ông với vẻ đầy dè chừng, hệt như thể ông đang muốn chơi xỏ họ một vố đau, muốn lừa gạt họ, cố tình làm họ bực mình, và họ đâm ra hờn trách ông vì quãng thời gian mà ông đang làm họ mất đi.

Người con rể hỏi:

“Thế bây giờ tôi phải làm sao đây?”

Bà không biết. Bà đáp:

“Quả thật là phiền phức hết chỗ nói!”

Những vị khách được mời không thể báo tin hoãn lại được nữa. Họ quyết định cứ chờ rồi giải thích sự tình cho mọi người.

Khoảng gần bảy giờ kém thì những vị khách đầu tiên đến nơi. Những người đàn bà mặc đồ đen, đầu trùm những chiếc khăn tang lớn, trông vô cùng buồn bã. Rồi đến những người đàn ông, có vẻ không tự nhiên trong những chiếc áo vải thô, chậm rãi tiến bước từng đôi một, vừa đi vừa bàn chuyện làm ăn.

Bác Chicot và vợ, mặt cắt không còn giọt máu, đón tiếp họ với vẻ mặt đau khổ, và đột nhiên cả hai cùng lúc oà khóc khi tiến lại gần nhóm khách đầu tiên. Họ giải thích sự tình, kể lể nỗi khó khăn, mời ghế, chạy đôn chạy đáo, cố tìm cách bào chữa, ra sức chứng minh rằng ai ở hoàn cảnh của họ cũng sẽ hành xử như vậy thôi, miệng nói không ngớt và chẳng để cho ai có cơ hội chen lời.

Họ cứ đi từ người này sang người khác:

“Tôi chưa từng nghĩ tới chuyện này; thật không thể tin nổi là cụ lại có thể sống dai đến thế!”

Những vị khách ngơ ngác, có phần thất vọng, hệt như thể họ vừa bỏ lỡ một buổi biểu diễn được mong đợi, chẳng biết phải làm sao, người thì ngồi lại kẻ thì đứng dậy. Một vài người muốn ra về. Bác Chicot liền giữ họ lại:

“Dù sao thì các bác cũng phải dùng chút gì đã chứ! Nhà em có làm ít bánh bao; cứ mang ra dùng cho đỡ phí.”

Khuôn mặt mọi người bỗng rạng rỡ hẳn lên trước ý kiến đó. Sân nhà chật dần lên từng chút một; những người đến sớm đang kể lại câu chuyện cho những người đến sau nghe. Ai nấy đều xì xào bàn tán. Ý tưởng về đĩa bánh bao hình như làm cho tất cả mọi người phấn chấn hẳn lên.

Mấy người đàn bà bước vào để thăm nom người sắp chết. Họ đứng cầu nguyện bên cạnh giường, lẩm nhẩm vài câu kinh rồi lại bước ra ngoài. Những người đàn ông, vốn ít tha thiết với cảnh tượng này hơn, chỉ liếc nhìn qua khung cửa sổ đã được mở sẵn.

Bà Chicot thanh minh cho nỗi khốnốn khổ của mình:

“Cụ cứ nằm như thế suốt hai ngày nay rồi, chẳng khá hơn mà cũng chẳng tồi đi. Nghe cụ thở chẳng khác gì tiếng cái máy bơm đã cạn nước phải không các bác?”

Khi tất cả mọi người đều đã vào nhìn người sắp chết, họ bắt đầu nghĩ đến chuyện ăn uống; nhưng vì trong nhà bếp không chứa nổi đông người nên chiếc bàn được khiêng ra đặt ngay trước cửa. Bốn mươi tám chiếc bánh bao vàng óng, hấp dẫn và ngon lành, được xếp trong hai chiếc đĩa lớn, thu hút ánh nhìn của tất cả mọi người. Ai nấy đều với tay lấy phần của mình, sợ rằng sẽ không đủ. Thế nhưng vẫn còn thừa lại bốn chiếc.

Bác Chicot, miệng vẫn đầy thức ăn, lên tiếng:

“Cha mà nhìn thấy cảnh này chắc cụ tủi thân lắm đây. Hồi còn sống cụ thích món này lắm cơ mà.”

Một lão nông to béo, vui tính tuyên bố:

“Bây giờ thì cụ có ăn được nữa đâu. Đến lượt người nào người nấy hưởng thôi.”

Câu nói này, thay vì làm cho các vị khách buồn rầu, lại có vẻ làm họ vui lên. Bây giờ đến lượt họ thưởng thức bánh bao.

Bà Chicot, xót ruột vì tốn kém, cứ chạy xuống tầng hầm lấy rượu táo liên tục. Những vò rượu lần lượt vơi đi nhanh chóng. Mọi người lúc này đang cười nói rôm rả. Họ bắt đầu hò hét vang lừng như trong những dịp hội hè.

Đột nhiên, một mụ già làng vốn nán lại bên cạnh người sắp chết, bị níu giữ bởi nỗi sợ bệnh tật ám ảnh về những gì sắp xảy ra với chính mình, xuất hiện ở cửa sổ và hét lên bằng giọng lanh lảnh:

“Cụ chết rồi! Cụ chết rồi!”

Tất cả mọi người đều im bặt. Mấy người đàn bà vội vã đứng dậy chạy vào xem. Cụ đã chết thật rồi. Tiếng khò khè đã dứt. Đàn ông nhìn nhau, cúi đầu vẻ ngượng ngùng. Họ vẫn chưa ăn xong chỗ bánh bao. Quả thực gã quỷ sứ ấy đã chẳng chọn đúng thời điểm chút nào. Vợ chồng nhà Chicot lúc này chẳng còn khóc lóc gì nữa. Mọi chuyện đã kết thúc; họ cảm thấy nhẹ nhõm.

Họ cứ lặp đi lặp lại:

“Tôi biết là cụ chẳng thể kéo dài hơn được nữa mà. Phải chi cụ chịu đi từ tối hôm qua thì chúng tôi đã đỡ biết bao nhiêu rắc rối thế này rồi.”

Thôi thì dù sao mọi chuyện cũng đã qua. Họ sẽ chôn cất cụ vào thứ Hai, thế là hết, và nhân dịp đó họ sẽ ăn thêm vài cái bánh bao nữa.

Khách khứa ra về, vừa đi vừa bàn tán rôm rả, vô cùng mãn nguyện vì vừa có dịp đến xem mặt vừa được một bữa ăn uống no nê.

Và khi hai vợ chồng ở lại một mình, đối mặt với nhau, bà cất lời, khuôn mặt biến dạng vì tiếc nuối:

“Chúng ta lại phải nướng thêm bốn chục cái bánh bao nữa rồi! Sao mà cụ không chịu quyết định luôn từ tối hôm qua cơ chứ?”

Người chồng, có phần cam chịu hơn, đáp lời:

“Thôi, chuyện này chứ có phải ngày nào cũng xảy ra đâu mà lo.”