Nàng là một trong số những thiếu nữ xinh đẹp, duyên dáng, sinh ra như một trò đùa của số phận trong một gia đình viên chức nhỏ. Nàng không có của hồi môn, không có kỳ vọng, chẳng có cách nào để được một người đàn ông giàu có, sang trọng biết đến, thấu hiểu, yêu thương và cưới làm vợ; thế là nàng đành chấp nhận lấy một viên chức hạng bét ở Bộ Giáo dục.
Nàng ăn mặc giản dị vì không tài nào mặc đẹp nổi, nhưng lòng nàng đau khổ khôn nguôi như thể vừa rơi từ một địa vị cao sang nào đó xuống. Bởi vì đối với phụ nữ, chẳng có đẳng cấp hay giai cấp nào sất; sắc đẹp, sự duyên dáng và nét quyến rũ chính là gia đình và dòng dõi của họ. Sự khéo léo bẩm sinh, bản năng thanh lịch và một tâm hồn uyển chuyển chính là thứ bậc duy nhất của họ, và thường biến những người phụ nữ bình dân trở thành ngang hàng với những quý bà quyền quý nhất.
Mathilde cứ dằn vặt mãi không thôi, cảm thấy mình sinh ra là để tận hưởng mọi sự tinh tế và xa hoa. Nàng đau khổ trước sự nghèo nàn của ngôi nhà, những bức tường trống hoác, những chiếc ghế xơ xác, và bộ rèm cửa xấu xí. Tất cả những điều ấy, mà một người phụ nữ khác cùng tầng lớp với nàng thậm chí chẳng thèm bận tâm, lại gặm nhấm tâm can nàng và khiến nàng nổi giận. Hình ảnh cô gái nhà quê người Breton làm công việc dọn dẹp thấp hèn khơi gợi trong nàng những niềm tiếc nuối tuyệt vọng và bao giấc mơ hão huyền. Nàng mơ về những căn phòng đợi tĩnh mịch treo thảm phương Đông, được thắp sáng bằng những chân nến đồng cao ngất, và hai gã gia nhân lực lưỡng mặc quần cộc ngủ trên những chiếc ghế bành lớn, lơ mơ vì cái nóng ngột ngạt của lò sưởi. Nàng mơ về những đại sảnh dài treo lụa cổ, những chiếc tủ xinh xắn chứa đầy đồ cổ vô giá, và những phòng khách nhỏ duyên dáng ngào ngạt hương thơm được thiết kế để trò chuyện vào lúc năm giờ chiều với những người bạn thân thiết, với những người đàn ông nổi tiếng và được săn đón mà mọi phụ nữ đều ganh tị và khao khát có được sự chú ý.
Khi ngồi vào bàn ăn trước chiếc bàn tròn trải chiếc khăn trải bàn đã dùng ba ngày, đối diện với chồng—người đang mở nắp súp và hào hứng tuyên bố: “Chà, món súp ngon tuyệt! Anh chẳng biết món nào ngon hơn thế nữa”—nàng lại mơ về những bữa tối tinh tế, những bộ đồ bạc sáng loáng, những tấm thảm thêu vẽ nên những nhân vật cổ xưa và những loài chim kỳ lạ bay lượn giữa khu rừng thần tiên; nàng mơ về những món ăn hảo hạng dọn trên những chiếc đĩa lộng lẫy và những lời tán tỉnh thì thầm mà người ta lắng nghe với nụ cười bí hiểm trong khi đang thưởng thức miếng thịt hồng của con cá hồi hoặc chiếc cánh chim cút.
Nàng chẳng có váy áo, chẳng có trang sức, chẳng có gì cả. Và nàng chỉ yêu những thứ đó. Nàng cảm thấy mình sinh ra là dành cho chúng. Nàng rất muốn làm vừa lòng người khác, muốn được ganh tị, muốn trở nên quyến rũ và được săn đón.
Nàng có một người bạn, một bạn học cũ thời ở tu viện, người rất giàu có, và nàng không muốn đến thăm người đó nữa vì mỗi lần về nhà nàng lại thấy buồn tê tái.
Nhưng rồi một buổi tối, chồng nàng bước về nhà với vẻ mặt đắc thắng, trên tay cầm một phong bì lớn.
“Này,” anh nói, “có cái này cho em đây.”
Nàng vội vã xé giấy và rút ra một tấm thiệp in mấy dòng chữ sau:
Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Phu nhân Georges Ramponneau trân trọng kính mời ông bà Loisel đến dự buổi tiệc tại dinh thự của Bộ vào tối thứ Hai, ngày 18 tháng Giêng.
Thay vì vui mừng như chồng nàng hằng mong đợi, nàng bực bội ném thiệp lên bàn và lầm bầm:
“Anh muốn em làm gì với cái này chứ?”
“Thì, em yêu, anh tưởng em sẽ vui chứ. Em có bao giờ được đi đâu, và đây là cơ hội tuyệt vời thế cơ mà. Anh đã phải chật vật lắm mới lấy được nó đấy. Ai cũng muốn đi; buổi tiệc rất sang trọng và họ đâu có phát nhiều thiệp cho giới công chức. Toàn bộ giới chức trách sẽ có mặt ở đó.”
Nàng nhìn anh với ánh mắt bực bội và thiếu kiên nhẫn đáp:
“Thế anh muốn em khoác cái gì lên người đây?”
Anh ta chẳng hề nghĩ đến điều đó. Anh ấp úng:
“Thì... cái váy em vẫn mặc khi đi xem kịch ấy. Anh thấy nó đẹp lắm mà.”
Anh khựng lại, hoảng hốt khi thấy vợ mình đang khóc. Hai giọt nước mắt lớn từ từ tuôn rơi từ khóe mắt xuống khóe miệng nàng.
“Sao thế em? Có chuyện gì thế?” anh ta đáp lời.
Bằng một nỗ lực dữ dội, nàng nén nỗi buồn lại và đáp bằng giọng bình thản trong khi lau những giọt nước trên má:
“Không có gì cả. Chỉ là em không có váy, và vì thế, em không thể đi dự vũ hội này được. Anh hãy đưa thiệp cho đồng nghiệp nào có vợ ăn diện hơn em đi.”
Anh vô cùng tuyệt vọng. Anh tiếp lời:
“Nào, hãy tính xem nào, Mathilde. Một chiếc váy tử tế, thứ mà em có thể mặc trong những dịp khác—một cái gì đó thật đơn giản—thì tốn bao nhiêu?”
Nàng ngẫm nghĩ vài giây, tính toán trong đầu và tự hỏi không biết mình có thể xin số tiền là bao nhiêu mà không khiến gã công chức keo kiệt ấy từ chối ngay lập tức hay thốt lên những lời hoảng hốt.
Cuối cùng nàng ngập ngừng đáp:
“Em không biết chính xác lắm, nhưng có lẽ em xoay sở được với bốn trăm franc.”
Mặt anh tái đi một chút, bởi vì anh đang để dành đúng số tiền ấy để mua một khẩu súng và tự thưởng cho mình những buổi đi săn vào mùa hè tới trên cánh đồng Nanterre với mấy người bạn hay đến đó săn chim sơn ca vào ngày Chủ nhật.
Nhưng anh vẫn nói:
“Được rồi. Anh sẽ đưa em bốn trăm franc. Và hãy cố mà chọn một chiếc váy thật đẹp nhé.”
Ngày khiêu vũ đã cận kề mà bà Loisel vẫn có vẻ buồn bã, bất an và lo lắng. Tuy nhiên, chiếc váy của nàng đã sẵn sàng. Một buổi tối, chồng nàng hỏi:
“Có chuyện gì thế em? Nào, ba ngày nay trông em kỳ lạ lắm nhé.”
Và nàng đáp:
“Em bực mình vì chẳng có lấy một món trang sức, chẳng có lấy một món đồ nữ trang nào, không có gì để đeo cả. Trông em sẽ nghèo mạt rệp cho mà xem. Thà ở nhà quách đi còn hơn.”
“Em có thể cài hoa tươi mà,” chồng nàng bảo. “Dạo này hoa tươi đang mốt lắm đấy. Mười franc là em có thể mua được hai ba bông hồng tuyệt đẹp rồi.”
Nàng không bị thuyết phục.
“Không; chẳng có gì nhục nhã hơn là trông nghèo túng giữa những người phụ nữ giàu có khác.”
“Sao em ngốc thế!” chồng nàng kêu lên. “Hãy đến tìm cô bạn thân Madame Forestier của em và mượn cô ấy vài món trang sức đi. Em thân với cô ấy cơ mà.”
Nàng thét lên một tiếng vui sướng:
“Đúng thế nhỉ! Sao mình không nghĩ ra cơ chứ.”
Hôm sau, nàng đến gặp bạn và kể hết nỗi khốn đốn của mình.
Madame Forestier bước đến bên chiếc tủ gương, lấy ra một chiếc hộp đựng trang sức lớn, mang lại, mở ra và bảo bà Loisel:
“Cậu cứ chọn đi, thân ái của tớ.”
Đầu tiên nàng nhìn thấy mấy chiếc vòng tay, rồi đến một chuỗi hạt ngọc trai, rồi một chiếc thánh giá bằng vàng theo phong cách Venice nạm đá quý với tay nghề chế tác tuyệt vời. Nàng thử các món trang sức trước gương, lưỡng lự mãi mà không dứt khoát trả lại được. Nàng cứ gặng hỏi:
“Cậu không còn món nào nữa à?”
“Ơ, có chứ. Cậu cứ tìm kỹ đi; tớ có biết gu của cậu thế nào đâu.”
Bỗng nhiên nàng phát hiện ra trong chiếc hộp nhung đen một chuỗi kim cương tuyệt mỹ, và tim nàng đập rộn lên vì một niềm khát khao vô bờ bến. Tay nàng run run khi cầm nó lên. Nàng đeo nó vào cổ, bên ngoài chiếc áo cao cổ của mình, và ngây ngất ngắm hình ảnh phản chiếu của chính mình trong gương.
Rồi nàng ngập ngừng hỏi, đầy vẻ lo âu nghi ngại:
“Cậu cho tớ mượn cái này nhé, chỉ cái này thôi được không?”
“Ừ, được chứ, chắc chắn rồi.”
Nàng ôm chầm lấy cổ bạn, hôn tấp tới, rồi ôm món báu vật chạy biến đi.
Đêm vũ hội đã đến. Bà Loisel đã thành công rực rỡ. Nàng xinh đẹp hơn bất kỳ phụ nữ nào có mặt ở đó, sang trọng, duyên dáng, mỉm cười và ngập tràn niềm vui sướng điên cuồng. Tất cả đàn ông đều nhìn nàng, hỏi tên nàng, tìm cách làm quen. Tất cả các tùy viên nội các đều muốn được khiêu vũ với nàng. Ngay cả vị bộ trưởng cũng để mắt đến nàng.
Nàng khiêu vũ trong sự đê mê, say đắm, ngất ngây vì niềm vui sướng, quên hết thảy trong vinh quang của sắc đẹp, trong ánh hào quang của thành công, trong một thứ mây mù hạnh phúc tổng hòa từ mọi sự tán dương, ngưỡng mộ, mọi khao khát được đánh thức và cái cảm giác đắc thắng ngọt ngào biết bao đối với trái tim người phụ nữ.
Nàng rời buổi tiệc lúc khoảng bốn giờ sáng. Chồng nàng đã ngủ từ nửa đêm trong một căn phòng đợi nhỏ vắng vẻ cùng ba quý ông khác có vợ đang mải vui thú trong vũ hội.
Anh choàng lên vai nàng những chiếc áo ấm mang theo, những chiếc áo ấm bình dân giản dị, thứ nghèo nàn tương phản hẳn với sự sang trọng của chiếc váy dạ hội. Nàng cảm nhận được điều đó và muốn chuồn thật nhanh để không bị những người phụ nữ khác—đang quấn mình trong những chiếc áo lông thú đắt tiền—để ý.
Loisel giữ tay nàng lại, nói: “Đợi chút đã. Ra ngoài dễ cảm lạnh đấy. Để anh gọi xe.”
Nhưng nàng chẳng thèm nghe anh, cắm cổ chạy xuống cầu thang. Khi ra đến phố, họ chẳng tài nào tìm được chiếc xe ngựa nào và bắt đầu đi tìm, gọi với theo những kẻ đánh xe đang lướt qua ở đằng xa.
Họ tiến về phía bờ sông Seine trong nỗi tuyệt vọng, run lẩy bẩy vì lạnh. Cuối cùng trên bến tàu, họ cũng tìm thấy một trong những chiếc xe ngựa đêm cổ lỗ sĩ—thứ mà vì ngượng ngùng sự xơ xác ban ngày của mình nên chẳng bao giờ xuất hiện quanh Paris cho đến khi màn đêm buông xuống.
Chiếc xe đưa họ về tận nhà trên phố Rue des Martyrs, và họ buồn bã bước lên căn hộ của mình. Mọi thứ đối với nàng thế là chấm hết. Còn về phần anh, anh nghĩ đến chuyện mình phải có mặt ở bộ phận làm việc lúc mười giờ sáng hôm đó.
Nàng cởi bỏ khăn áo trước gương để được ngắm lại mình trong toàn bộ vẻ hào quang thêm một lần nữa. Nhưng đột nhiên nàng thét lên một tiếng. Chiếc vòng cổ không còn quanh cổ nàng nữa rồi!
“Em làm sao thế?” chồng nàng, lúc ấy đã cởi đồ được một nửa, liền hỏi.
Nàng hoảng loạn quay phắt lại phía anh.
“Em... em... em mất chiếc vòng cổ của Madame Forestier rồi,” nàng kêu lên.
Anh đứng chết sững, ngây người.
“Cái gì!... sao cơ? Không thể nào!”
Họ vạch các nếp váy, nếp áo choàng, tìm trong túi áo, khắp mọi nơi nhưng chẳng thấy đâu.
“Em chắc là lúc rời vũ hội em vẫn đeo nó chứ?” anh hỏi.
“Có, em còn sờ thấy nó ở sảnh dinh thự bộ trưởng mà.”
“Nhưng nếu em đánh rơi ngoài đường thì chúng ta phải nghe thấy tiếng nó rơi chứ. Chắc nó ở trên xe rồi.”
“Vâng, chắc thế. Anh có nhớ số xe của hắn không?”
“Không. Thế còn em—em không để ý à?”
“Không.”
Họ ngẩn ngơ nhìn nhau chết trân. Cuối cùng Loisel mặc lại quần áo.
“Anh sẽ đi bộ quay lại,” anh nói, “theo đúng cái lộ trình ấy, xem có tìm thấy không.”
Anh bước ra ngoài. Nàng ngồi chờ trên ghế trong bộ váy dạ hội, kiệt sức chẳng thể lên giường nổi, suy sụp hoàn toàn, chẳng có lấy một đốm lửa, chẳng suy nghĩ được gì.
Chồng nàng trở về vào khoảng bảy giờ. Anh chẳng tìm được gì cả.
Anh đến đồn cảnh sát, đến các tòa soạn báo để treo thưởng; anh đến các hãng xe ngựa—thực ra là đến bất cứ nơi nào mà dẫu chỉ một tia hy vọng mỏng manh nhất thúc đẩy.
Nàng ngóng đợi suốt cả ngày trời trong cùng một trạng thái hoảng loạn điên cuồng trước tai họa khủng khiếp này.
Loisel trở về vào buổi tối với khuôn mặt hốc hác, nhợt nhạt. Anh chẳng phát hiện ra điều gì.
“Em phải viết thư cho bạn em,” anh nói, “rằng em làm gãy móc khóa của chiếc vòng và đang mang đi sửa. Làm thế chúng ta sẽ có thời gian xoay sở.”
Nàng viết theo lời chồng đọc.
Chỉ sau một tuần, họ đã mất hết mọi hy vọng. Loisel, người đã già đi năm tuổi, tuyên bố:
“Chúng ta phải tính cách đền lại món trang sức đó thôi.”
Hôm sau, họ cầm chiếc hộp từng đựng nó và đến chỗ người thợ kim hoàn có tên ghi bên trong. Ông ta giở sổ sách ra tra cứu.
“Thưa phu nhân, tôi không phải là người bán chiếc vòng cổ đó; có lẽ tôi chỉ cung cấp cái hộp thôi.”
Thế là họ đi từ tiệm kim hoàn này sang tiệm kim hoàn khác, tìm kiếm một chiếc vòng hệt như chiếc kia, cố gắng nhớ lại nó, cả hai đều quỵ ngã vì phiền muộn và đau đớn.
Trong một cửa hàng ở Palais Royal, họ tìm thấy một chuỗi kim cương trông hệt như chiếc đã mất. Nó có giá bốn mươi nghìn franc. Họ có thể lấy nó với giá ba mươi sáu nghìn.
Thế là họ nài nỉ người thợ kim hoàn đừng bán nó trong vòng ba ngày. Và họ thỏa thuận rằng ông ta sẽ mua lại nó với giá ba mươi tư nghìn franc, trong trường hợp họ tìm lại được chiếc vòng bị mất trước cuối tháng Hai.
Loisel có sẵn mười tám nghìn franc do cha để lại. Số còn lại anh sẽ đi vay.
Anh đi vay thật, hỏi mười người này một nghìn franc, năm trăm của người kia, năm louis ở chỗ này, ba louis ở chỗ nọ. Anh ký giấy nợ, vướng vào những nghĩa vụ tài chính ngập cổ, giao dịch với đám cho nặng lãi và cả cái giống người chuyên cho vay mượn. Anh đánh đổi cả phần đời còn lại của mình, liều lĩnh ký giấy nợ mà thậm chí chẳng biết mình có thanh toán nổi không; và bị ám ảnh bởi những rắc rối sắp tới, bởi cảnh cùng đinh đen tối sắp giáng xuống đầu, bởi viễn cảnh phải chịu đựng mọi sự thiếu thốn thể xác lẫn tra tấn tinh thần, anh đến lấy chiếc vòng cổ mới, đặt lên quầy của tiệm kim hoàn ba mươi sáu nghìn franc.
Khi bà Loisel mang chiếc vòng trả lại, Madame Forestier liền lạnh lùng bảo:
“Lẽ ra cậu phải trả sớm hơn chứ; nhỡ tớ cần dùng đến thì sao.”
Cô ta không hề mở hộp ra, điều mà người bạn này hằng vô cùng lo sợ. Nếu cô ta phát hiện ra sự đánh tráo, cô ta sẽ nghĩ gì, sẽ nói gì cơ chứ? Liệu cô ta có coi bà Loisel là kẻ trộm hay không?
Kể từ đó, bà Loisel nếm trải cuộc sống kinh hoàng của kẻ nghèo túng. Dù vậy, nàng vẫn dũng cảm gánh vác phần đời của mình. Món nợ khủng khiếp ấy phải được trả. Nàng sẽ trả cho bằng hết. Họ cho người hầu nghỉ việc; họ đổi chỗ ở; họ thuê một căn gác xép tận mái nhà.
Nàng bắt đầu biết thế nào là công việc nhà nặng nhọc và những nỗi lo toan bếp núc đáng ghét. Nàng rửa bát đĩa, dùng những ngón tay búp măng và móng tay hồng hào của mình cọ rửa nồi niêu chảo chậu dính đầy mỡ. Nàng giặt giũ đồ bẩn, áo sơ mi và khăn lau rồi phơi chúng lên dây; mỗi sáng nàng xách thùng rác xuống phố và xách nước lên nhà, cứ mỗi chiếu nghỉ lại phải dừng lại thở dốc một nhịp. Và ăn mặc như một người phụ nữ bình dân, nàng đi ra tiệm hoa quả, tiệm tạp hóa, hàng thịt, tay xách giỏ, mặc cả, hứng chịu những lời xấc xược, bảo vệ từng xu tiền khốn khổ của mình.
Tháng nào họ cũng phải thanh toán mấy tờ giấy nợ, gia hạn những tờ khác, xin khất thêm thời gian.
Chồng nàng làm việc cả buổi tối, làm sổ sách cho một thương gia, và đêm khuya thường chép bản thảo thuê với giá năm xu một trang.
Cuộc sống ấy kéo dài ròng rã mười năm.
Đến cuối mười năm, họ đã trả hết nợ nần, sạch sành sanh, tính cả tiền lãi nặng lẫn khoản lãi kép dồn dập.
Trông bà Loisel giờ đã già nua. Nàng đã trở thành người đàn bà của những gia đình khánh kiệt—vững chãi, cứng cỏi và thô ráp. Với mái tóc bù xù, váy áo xộc xệch và đôi bàn tay đỏ phằn phặt, nàng vừa lau nhà bằng những vũng nước lớn vừa quát tháo vang nhà. Nhưng đôi khi, lúc chồng đã đi làm, nàng ngồi thừ bên cửa sổ và nhớ lại buổi tối vui vẻ của thuở nào, cái buổi vũ hội mà nàng từng vô cùng xinh đẹp và được ngưỡng mộ biết bao.
Chuyện gì đã xảy ra nếu nàng không đánh mất chiếc vòng cổ ấy nhỉ? Ai mà biết được? Ai mà biết được? Cuộc sống thật kỳ lạ và đổi thay biết bao! Chỉ cần một điều cỏn con cũng có thể làm ta nên nghiệp hoặc hủy diệt ta!
Nhưng rồi vào một ngày Chủ nhật, khi đang đi dạo ở Champs Elysees để xả hơi sau những giờ lao động cực nhọc trong tuần, nàng bất chợt nhìn thấy một phụ nữ đang dắt đứa trẻ đi dạo. Đó chính là Madame Forestier, vẫn trẻ trung, vẫn xinh đẹp, vẫn kiêu sa nhường nào.
Bà Loisel bỗng thấy xúc động. Có nên bắt chuyện với cô ấy không? Có chứ, nhất định phải thế. Và bây giờ, khi đã trả hết nợ, nàng sẽ kể cho cô ấy nghe toàn bộ câu chuyện. Tại sao lại không cơ chứ?
Nàng tiến lại gần.
“Chào cậu, Jeanne.”
Người kia, ngạc nhiên vì bị một mụ bần phụ quê mùa gọi tên thân mật như thế, chẳng nhận ra nàng chút nào và ấp úng:
“Nhưng... thưa phu nhân!—tôi không quen—chắc chị nhầm rồi.”
“Không. Tớ là Mathilde Loisel đây.”
Cô bạn thét lên một tiếng.
“Ôi, Mathilde tội nghiệp của tớ! Sao cậu thay đổi nhiều thế!”
“Ừ, tớ đã trải qua một cuộc sống khá vất vả kể từ lần cuối chúng ta gặp nhau, và cả sự nghèo đói tột cùng nữa—và tất cả là vì cậu đấy!”
“Vì tớ! Sao lại thế?”
“Cậu có nhớ chiếc vòng cổ kim cương mà cậu cho tớ mượn để đeo đi dự vũ hội của bộ không?”
“Ừ. Thì sao?”
“Thì, tớ làm mất nó rồi.”
“Ý cậu là sao? Cậu đã trả lại cho tớ cơ mà.”
“Tớ đã trả cho cậu một chiếc khác y hệt. Và bọn tớ mất tận mười năm mới trả xong món nợ đó. Cậu thừa hiểu là nó chẳng dễ dàng gì với chúng tớ, những kẻ chẳng có lấy một xu dính túi. Cuối cùng thì mọi chuyện cũng chấm dứt, và tớ rất đỗi nhẹ nhõm.”
Madame Forestier khựng lại.
“Cậu nói cậu đã mua một chuỗi kim cương để đền chiếc của tớ á?”
“Ừ. Thế ra cậu chưa bao giờ nhận ra à! Chúng giống nhau y đúc mà.”
Và nàng mỉm cười với niềm kiêu hãnh lẫn vẻ ngây thơ đầy hoan hỉ.
Madame Forestier, vô cùng xúc động, nắm lấy hai tay nàng.
“Ôi, Mathilde tội nghiệp của tớ! Trời ạ, chiếc vòng của tớ chỉ là đồ giả thôi mà! Nó trị giá nhiều nhất là năm trăm franc thôi đấy!”
