Ngày Sergey Ivanovitch đến Pokrovskoe là một trong những ngày đau khổ nhất của Levin. Đó là thời điểm bận rộn nhất trong năm, khi tất cả nông dân đều thể hiện một tinh thần hy sinh phi thường trong lao động. Tinh thần ấy chẳng bao giờ thấy ở bất kỳ hoàn cảnh sống nào khác, và sẽ rất đáng trân trọng nếu chính những người lao động nhận thức được giá trị của nó, nếu cảnh tượng ấy không lặp lại mỗi năm, và nếu thành quả của khối lượng công việc khổng lồ này không đơn giản đến thế.

Gặt hái, bó lúa mạch, yến mạch rồi vận chuyển chúng, cắt cỏ ngoài đồng, cày ải đất hoang, đập lúa lấy hạt rồi gieo hạt vụ đông—tất cả những việc đó nghe thật giản đơn và bình thường; nhưng để hoàn thành xong xuôi tất cả, mọi người trong làng, từ cụ già đến trẻ nhỏ, phải làm việc không ngừng nghỉ trong suốt ba hoặc bốn tuần liền. Họ phải lao động với cường độ gấp ba lần ngày thường, chỉ sống bằng rượu bia làm từ lúa mạch, hành và bánh mì đen, phải đập lúa và vận chuyển những bó lúa suốt đêm, mỗi ngày chỉ chợp mắt được hai ba tiếng đồng hồ. Và cứ mỗi năm, công việc ấy lại diễn ra trên khắp nước Nga.

Đã sống phần lớn cuộc đời ở nông thôn và gắn bó mật thiết với những người nông dân, Levin luôn cảm thấy trong thời gian bận rộn này, ông cũng bị lây cái không khí hối hả, tràn đầy năng lượng ấy của mọi người.

Sáng sớm, ông cưỡi ngựa ra xem đồng ruộng đang gieo vụ lúa mạch đầu tiên và nơi yến mạch đang được chất đống. Khi trở về nhà đúng lúc vợ và chị dâu vừa thức giấc, ông cùng họ uống cà phê rồi đi bộ ra nông trại, nơi một chiếc máy đập lúa mới chuẩn bị được vận hành để chuẩn bị hạt giống.

Ông đứng trong căn kho thóc mát mẻ, nơi vẫn còn thoang thoảng hương thơm từ những cành phỉ đan xen trên các thanh xà gỗ dương vừa được bóc vỏ của mái tranh mới. Qua khung cửa mở rộng, nơi bụi lúa khô khốc và cay nồng đang cuộn xoáy trong không trung, ông đưa mắt nhìn ra đám cỏ ngoài sân phơi đang tắm trong nắng, nhìn đống rơm tươi mới được chở về từ kho thóc, rồi nhìn những con chim nhạn đầu lốm đốm, ngực trắng đang vừa hót líu lo vừa bay dưới mái nhà, vỗ cánh rồi đậu vào các khe cửa. Sau đó, ông lại nhìn những người nông dân đang tất bật trong căn kho thóc tối tăm, đầy bụi bặm, và nảy ra những suy nghĩ kỳ lạ.

"Tại sao lại phải làm tất cả những việc này chứ?" ông thầm nghĩ. "Tại sao mình lại đứng đây, bắt họ làm việc? Tại sao họ lại bận rộn đến thế, cố tỏ ra hăng hái trước mặt mình? Cụ Matrona già kia, bạn cũ của mình, đang nhọc công vì điều gì vậy? (Mình đã từng chữa trị cho cụ khi cái xà rơi trúng người cụ trong vụ hỏa hoạn)" - ông nghĩ, nhìn bà lão gầy gò đang cào thóc, những bước chân trần đen sạm vì nắng di chuyển khó nhọc trên nền sàn gồ ghề. "Rồi cụ cũng bình phục, nhưng hôm nay, ngày mai hay mười năm nữa thì không. Người ta sẽ chôn cất cụ, chẳng còn gì sót lại từ cụ hay cô gái nhanh nhẹn mặc áo khoác đỏ kia, người đang khéo léo và nhẹ nhàng tách hạt lúa ra khỏi vỏ trấu. Người ta sẽ chôn cất cô ấy, cả con ngựa đốm kia nữa, và cũng rất nhanh thôi," ông nghĩ, nhìn con ngựa đang thở hổn hển, di chuyển nặng nề dưới guồng quay đang vận hành bên dưới. "Rồi họ sẽ chôn cất cả cụ, và cả Fyodor, tay đập lúa với bộ râu xoăn đầy trấu và chiếc áo sơ mi rách trên đôi vai trắng ngần—người ta sẽ chôn cất cả anh ta. Anh ta đang tháo bó lúa, đang ra lệnh, đang quát tháo những người phụ nữ, rồi nhanh nhẹn chỉnh lại dây đai trên guồng quay. Và hơn thế nữa, không chỉ họ—người ta cũng sẽ chôn cất cả mình, và sẽ chẳng còn gì sót lại. Vì lẽ gì vậy?"

Suy nghĩ như vậy, nhưng cùng lúc đó ông vẫn nhìn đồng hồ để tính xem họ đập được bao nhiêu trong một giờ. Ông muốn biết điều đó để đánh giá và đặt ra định mức làm việc cho cả ngày.

"Sắp một giờ rồi mà họ mới chỉ bắt đầu bó thứ ba," Levin nghĩ. Ông tiến lại gần người đang cho lúa vào máy, quát to át cả tiếng máy đang ầm ầm, bảo anh ta cho vào chậm thôi. "Anh cho vào nhiều quá đấy, Fyodor. Thấy chưa, máy bị nghẽn rồi, thảo nào mà làm mãi không xong. Cho đều tay thôi."

Fyodor, khuôn mặt lấm lem bụi bặm bết vào làn da ướt đẫm mồ hôi, hét lên điều gì đó đáp lại, nhưng vẫn tiếp tục thao tác theo cách mà Levin không hề muốn.

Levin bước tới chỗ cái máy, đẩy Fyodor sang một bên và tự mình bắt đầu nạp lúa vào. Làm việc mãi cho đến giờ nghỉ ăn trưa của những người nông dân, lúc này đã gần đến, ông bước ra khỏi kho thóc cùng Fyodor và bắt đầu trò chuyện với anh, dừng chân bên cạnh một bó lúa mạch vàng ươm được đặt trên sân phơi để làm hạt giống.

Fyodor đến từ một ngôi làng cách xa nơi mà Levin từng chia đất cho hợp tác xã của mình. Bây giờ khu đất đó đã được cho thuê lại với một người từng làm gác cổng.

Levin hỏi Fyodor về khu đất này và liệu Platon, một nông dân khá giả, tốt tính cùng làng, có muốn thuê đất vào năm tới hay không.

"Giá thuê cao lắm, ông Platon không làm nổi đâu, thưa Konstantin Dmitrievitch," người nông dân đáp, tay nhặt mấy bông lúa dính trên chiếc áo sơ mi đẫm mồ hôi.

"Thế sao Kirillov vẫn làm có lãi được?"

"Thằng Mituh!" (người nông dân gọi tay gác cổng bằng giọng khinh bỉ), "ông cứ yên tâm, hắn làm có lãi ngay! Hắn sẽ lấy phần của mình, dù phải bóp nặn kiểu gì đi nữa! Hắn chẳng có chút thương xót nào với đồng loại. Nhưng bác Fokanitch" (anh gọi lão nông Platon như vậy), "ông nghĩ bác ấy sẽ lột da người khác sao? Ai nợ nần gì, bác ấy đều tha cho. Bác ấy không vắt kiệt từng đồng xu cuối cùng đâu. Bác ấy cũng là con người mà."

"Nhưng sao bác ấy lại tha cho người ta?"

"Ôi dào, tất nhiên rồi, người này người khác mà. Có kẻ chỉ sống vì lợi ích bản thân, như thằng Mituh ấy, chỉ biết nghĩ đến việc làm đầy cái bụng mình. Còn Fokanitch là người chính trực. Bác ấy sống vì tâm hồn mình. Bác ấy không quên Chúa."

"Sống vì tâm hồn là sao? Nghĩa là thế nào?" Levin gần như hét lên.

"Thì, cứ sống thật thà, sống theo lẽ của Chúa thôi ạ. Mỗi người mỗi khác mà. Như ngài đây, ngài cũng đâu có làm hại ai..."

"Được, được rồi, chào anh nhé!" Levin nói, thở dốc vì phấn khích. Ông quay người lại, cầm lấy cây gậy và rảo bước nhanh về nhà. Trước những lời của người nông dân về việc Fokanitch sống vì tâm hồn, sống thật thà và theo lẽ của Chúa, những ý niệm mơ hồ nhưng đầy ý nghĩa như chực chờ bùng nổ, tưởng chừng như đã bị khóa chặt bấy lâu nay. Tất cả chúng cùng hướng về một mục tiêu, cuộn xoáy trong tâm trí ông, làm ông lóa mắt vì thứ ánh sáng ấy.