Một trong số ít những điều, hay nói đúng hơn là điều duy nhất mà tôi biết chắc chắn, đó là tên mình: Mattia Pascal. Và tôi thường lợi dụng cái câu đó. Thi thoảng có bạn bè hay người quen, tâm trạng rối bời tới chỗ tôi để hỏi xin một vài lời khuyên hay gợi ý. Tôi chỉ khẽ nhún vai, lim dim đôi mắt và đáp rằng:

– Tên tôi là Mattia Pascal.

– Cảm ơn bạn thân mến. Điều này thì tôi biết.

– Và anh thấy điều đó chẳng có nghĩa lý gì hay sao?

Thú thực là ngay cả với tôi nó chẳng có ý nghĩa gì mấy. Thế nhưng tôi mặc kệ việc người ta biết hay không, mặc kệ dù người ta chẳng biết trả lời thế nào. Và như vừa nãy, mỗi khi không có câu trả lời thích đáng, tôi sẽ nghiêm giọng bảo:

– Tên tôi là Mattia Pascal.

Người ta sẽ thông cảm cho tôi (điều đó chẳng tốn nhiều công sức), khi họ nghĩ tới nỗi thống khổ tột cùng của một kẻ thảm hại bỗng dưng nhận ra rằng… vâng, mình chẳng có gì sất: không cha, không mẹ, không biết cả ngày sinh tháng đẻ lẫn nơi chôn rau cắt rốn. Thậm chí họ cũng sẽ căm phẫn (điều này còn tốn ít công sức hơn nữa) trước những truyền thống suy đồi, những thói hư tật xấu đáng buồn của thời đại này, nguyên cớ cho biết bao nỗi thống khổ của một kẻ ngây thơ đến tội nghiệp.

Tốt thôi, xin cứ tự nhiên. Nhưng nghĩa vụ của tôi là phải báo cho họ biết sự tình chẳng hề như vậy. Thực tế là nếu cần thiết, tôi có thể vẽ ra ngay đây cây phả hệ, tổ tiên đời đời kiếp kiếp của tôi và từ đó chứng minh rằng, tôi không chỉ biết cha mẹ mình là ai, mà cả tổ tiên và những hành trạng của họ xuyên suốt dòng thời gian dài dằng dặc (mặc dù không phải tất cả đều đáng tự hào.)

Vậy thì sao?

Vậy thì đây: câu chuyện của tôi là một câu chuyện thực lạ lùng và khác biệt, lạ lùng và khác biệt tới mức tôi buộc lòng phải kể lại.

Chuyện là khoảng hai năm về trước, tôi chẳng rõ mình đang làm một thằng đuổi chuột hay thủ thư của một thư viện đi nữa. Thư viện ấy vốn thuộc về một Đức ông tên Boccamazza. Năm 1803, trong những ngày tháng gần đất xa trời, Đức ông ấy đã có ý muốn hiến tặng thư viện lại cho thị trấn chúng tôi. Hẳn Đức ông biết rất ít về bản chất cũng như thói quen của những người đồng hương; hoặc giả Đức ông đã hy vọng rằng cho tới một hoàn cảnh và thời điểm thích hợp, di sản mình để lại sẽ thắp sáng lòng hiếu học trong tâm hồn của họ. Nhưng tôi có thể làm chứng rằng cho tới nay, lòng hiếu học ấy vẫn chưa được thắp sáng: và tôi nói vậy là có ý ngợi khen những người đồng hương của mình. Chính quyền thị trấn thậm chí cũng chẳng tỏ lòng biết ơn mấy với Đức ông Boccamazza về món quà này, đến một bức tượng bán thân để tưởng nhớ ông, họ cũng không thèm dựng. Những cuốn sách nằm lại mốc meo hết năm này qua năm khác trong một nhà kho hoang vắng và ẩm ướt mà chẳng ai màng tới. Một thời gian sau, chính những cuốn sách ấy (trong tình trạng thế nào thì các bạn thử nghĩ xem) lại được chuyển đến nhà thờ Santa Maria Liberale, một nhà thờ bị bỏ hoang mà tôi chẳng biết vì sao lại bị hoàn tục. Và chính tại nơi đây, trên danh nghĩa từ thiện, Chính quyền thị trấn sẵn sàng ủy thác những cuốn sách ấy cho bất cứ kẻ vô công rỗi nghề nào, với đồng lương hai lire mỗi ngày. Kẻ đó chỉ việc trông coi hay cũng chẳng cần phải trông coi chúng, miễn là hắn ta chịu được vài tiếng giữa cái mùi hôi hám và ẩm mốc của những thứ đồ thải loại.

Và cái món trời ơi đất hỡi ấy cuối cùng cũng đến tay tôi. Từ ngày đầu tiên nhận việc, tôi đã thấy chán ghét cùng cực những cuốn sách, dù là bản in hay bản viết tay (dẫu người ta bảo một số quyển cũ rích lại có giá trị liên thành) đến mức tôi thề là từ nay về sau sẽ không bao giờ viết lách, như tôi đã nói, nếu tôi không cho rằng câu chuyện của mình quả thực rất lạ kỳ và chừng ấy có thể phục vụ cho một số độc giả tò mò nào đó, vì máu thám hiểm mà tình cờ xuất hiện trong thư viện này và làm thỏa tâm nguyện xưa của Đức ông Boccamazza tốt bụng. Tôi sẽ gửi lại đây bản thảo câu chuyện của mình nhưng kèm theo một yêu cầu bắt buộc rằng bất cứ ai muốn khám phá cuốn sách sẽ phải chờ đến nửa thế kỷ sau cái chết lần thứ ba, cuối cùng và vĩnh viễn của tôi.

Bởi tại thời điểm này, tôi đã chết (và chỉ có Chúa mới biết tôi đau đớn đến nhường nào). Thực vậy. Những hai lần. Nhưng lần đầu là nhầm lẫn, còn lần thứ hai… rồi các bạn sẽ thấy.