Không thể gọi đây là một triển lãm tranh thu út nhiều khách tham quan, kể cả khi triển lãm này của riêng một họa sĩ. Có lẽ người này chưa tạo dựng được tên tuổi. Hoặc có lẽ tên tuổi người này nổi như cồn - nhưng theo nhầm hướng. Những tác phẩm của ông ta không chỉ xuất hiện ở đây, trong phòng tranh này, mà còn hiện diện nhan nhản ở các quầy báo trong mọi bến tàu điện ngầm, hầu như ngày nào người ta cũng thấy chúng treo lủng lẳng bên dưới một cái kẹp nhỏ. Bỏ ra hai mươi lăm xu là người ta có thể mang tác phẩm đó về nhà, không chỉ riêng cái bìa, mà kèm theo cả phần ruột cuốn tạp chí với nhiều thứ hay ho để đọc. Đấy chính là điều hầu hết những vị khách tới buổi triển lãm sẽ nói ra nếu được hỏi: thành công theo nhầm hướng.

Dù sao cũng có vài người khách thưởng thức nghệ thuật theo nhầm hướng, họ chẳng quan tâm đến tác phẩm của ông ta hay bản thân buổi triển lãm tranh. Họ là mẫu người không bỏ sót bất kỳ cuộc triển lãm nghệ thuật nào, cho dù nó của ai hay ở đâu đi chăng nữa.

Một nhóm khán giả đam mê - thực ra họ muốn được biết đến như là những người sành sỏi hơn - đang trôi giạt không chủ đích trong phòng, chỉ kiếm lấy một chủ đề để bàn tán trong bữa tiệc cocktail sắp tới. Một hoặc hai tay đại lý tranh cũng có mặt, lượn lờ xem mình có để lỡ cái gì thú vị trong những tác phẩm của tài năng này hay không. Cũng có một vài nhà phê bình hạng hai vì công việc mà phải đến đây. Triển lãm này sẽ chỉ chiếm được nửa cột báo ngày mai. Câu từ tràn đầy ý tứ khích lệ, có lẽ thế, nhưng sẽ chỉ gói gọn trong nửa cột báo mà thôi.

Trong phòng tranh còn có hai khách nữ đến từ Keokuk. Tối mai họ phải lên đường về nhà, cả hai chỉ bố trí được thời gian rảnh vào lúc này trong khi họ đã quyết tâm thăm ít nhất một phòng triển lãm nghệ thuật khi còn ở thành phố này. Dù sao thì ông họa sĩ này có cái tên Mỹ ngồ ngộ, rất dễ nhớ để họ có thể kể lại cho mấy cô bạn gái dưới quê vào buổi tập trung thứ Năm hàng tuần khi họ về nhà.

Rồi còn cả một sinh viên nghệ thuật nữa, chỉ cần liếc mắt qua là biết. Lúc nào cũng thấy cô ta ghi chép gì đó. Mẫu người này rất hay ngồi xuống chép lại những kiệt tác lâu đời trong các bảo tàng nghệ thuật. Gương mặt vô cùng nghiêm túc, ánh mắt chăm chú tìm hiểu, đeo kính gọng sừng, mái tóc ngắn ôm vào mặt lấp ló dưới chiếc mũ nồi cũ mềm, cô ta hoàn toàn không để ý gì đến những người xung quanh, cứ lững thững chuyển từ bức này sang bức khác, đôi lúc ghi lại những chú thích bí ẩn vào trong quyển sổ tay rẻ tiền, chắc chỉ đáng giá mười xu.

Có vẻ như cô ta đã hình thành được khung phân tích cơ bản cho riêng mình, bỏ qua tranh tĩnh vật, tranh phong cảnh, tranh tập thể mà chẳng hề liếc mắt lấy một cái. Chỉ có những bức chân dung mới thu hút được sự quan tâm của cô ta. Hoặc có lẽ đó là do chuyên môn, cô ta đã học đủ về cách vẽ trái cây hay cảnh hoàng hôn rồi.

Cô ta nhẹ nhàng di chuyển từ gian này sang gian khác, bước lùi lại nhường chỗ nếu có người muốn chiêm ngưỡng toàn diện một bức tranh cô ta chọn. Chẳng ai buồn để mắt đến cô ta lần thứ hai. Nhóm khách “sành sỏi” nói chuyện rất ồn ã, người ta khó có thể để ý đến ai khác nếu như họ có mặt ở đó. Chính họ cũng muốn được chú ý đến.

“Đấy. Tranh ông này trông như ảnh, tôi nói có sai đâu! Cứ như tác phẩm của thập niên 90. Cứ như chưa bao giờ có Picasso ấy. Cây cối thì ông này vẽ giống y cây thật. Cây thật thì cho vào khung làm gì, cho lên rừng đứng với đám cây khác ấy. Nếu cây mà vẽ như cây thật thì có gì thú vị ở đây?”

“Anh nói thật chí lý, Herbert! Thấy khó chịu làm sao ấy nhỉ?”

“Có khác gì nhiếp ảnh đâu!” Ông sành sỏi tiếp tục bình phẩm khá hùng hổ, mắt nhìn xung quanh để đảm bảo mọi người trong phòng đều nghe thấy mình.

“Chả khác gì”, người phụ nữ lúc trước phụ họa.

Một trong hai cô gái tới từ Keokuk có vẻ hơi nghễnh ngãng, liền hỏi bạn mình, “Grace, mấy người kia không hài lòng chuyện gì đấy?”

“Họ khó chịu vì mấy bức tranh này dễ hiểu quá, dễ nhận ra quá”, cô bạn thì thầm giải thích.

Cô sinh viên nghệ thuật nhẹ nhàng lướt tới, không dừng lại ngắm những thân cây tội nghiệp đó - chúng hẳn phải run rẩy quằn quại trước cơn bão những lời lẽ chê trách nặng nề.

Nhóm sành sỏi vừa chuyển sang mục tiêu khác, lăm lăm vũ khí. Lần này là một bức chân dung.

“Mọi người xem cái này nữa, có phải là thảm hại không? Ông ta vẽ cả chi tiết tóc, cả bóng đổ ở môi dưới nữa. Muốn thế thì đi vẽ làm gì cho mệt nhỉ? Sao không bảo một cô gái thật vào đứng ngay giữa khung tranh cho rồi? Chủ nghĩa hiện thực đấy! Sao không lấy một cái gương, đặt tên là Chân dung người đi qua nhỉ? Chủ nghĩa tự nhiên đấy! Vớ vẩn.”

Cô sinh viên nghệ thuật tiếp bước họ, lần này thì cô ta ghi gì đó vào sổ. Thực ra chỉ là một dấu phẩy để đánh dấu. Trang giấy trên cuốn sổ nhỏ được chia thành bốn mục có tựa đề là Đen, Vàng, Đỏ và Khác. Ở mục Đen là một cột dày đặc các dấu móc. Ở mục Vàng chỉ có hai cái. Hai mục còn lại chưa có dấu nào cả. Rõ ràng cô ta đã bỏ cả buổi chiều để đi thống kê màu tóc trong các tác phẩm trưng bày ở buổi triển lãm tranh này! Sinh viên nghệ thuật có khác, hành xử thật khác người!

Đã đến giờ đóng cửa phòng tranh. Mấy tay đại lý đã về từ trước đó rất lâu, ở đây chẳng có gì cho họ cả. Tác phẩm cũng tốt đấy, nhưng chẳng việc gì phải mua về trữ thêm. Những khách tham quan cuối cùng cũng đang rời đi. Nhóm sành sỏi vẫn tiếp tục ồn ào. “Đúng là phí thời gian! Tôi đã nói là nhẽ ra mình nên đi xem bộ phim nước ngoài mà.” Tuy nhiên, cũng dễ nhận thấy rằng họ đã ở phòng tranh này lâu không kém những thính giả bất đắc dĩ của họ.

Hai cô gái từ Keokuk đi ra cửa, vừa lòng vì đã hoàn thành được nhiệm vụ. “Bọn mình đã giữ được lời hứa”, một cô nói. “Nhưng mà cũng tê hết cả chân nhỉ?”

Cô sinh viên nghệ thuật là người về cuối cùng. Danh sách ghi chú trong cuốn sổ nhỏ hiện giờ là: Đen - 15, Vàng - 2, Đỏ - 0, Khác -1. Từ tổng số mười tám bức tranh chân dung được mang ra trưng bày, người ta có thể rút ra kết luận thế này: tay họa sĩ này có khát khao đặc biệt đối với với những người mẫu tóc sẫm màu.

Dù sao đi nữa, trong số tất cả những vị khách chiều nay, chỉ có cô ta là người thực sự hài lòng vì đã hoàn tất những gì mình muốn trong triển lãm này.

Cô ta cài cúc áo khoác ngoài lên tới tận cằm, rồi mệt mỏi bước xuống con phố đang dần tối, trở về làm người phụ nữ vô danh như ban đầu.