Chính vào sáng thứ Ba mà ông Johnson chuẩn bị bày bán các mẫu thời trang mới, người nữ phát thư đã mang đến nhà hai lá thư. Tôi nói là nữ phát thư, nhưng đúng ra phải là vợ của người đưa thư. Ông là một người thợ giày què, rất sạch sẽ, thật thà và rất được thị trấn kính trọng; nhưng ông chẳng bao giờ mang thư đi phát trừ những dịp đặc biệt, chẳng hạn như ngày Lễ Giáng sinh hoặc Thứ Sáu Tuần Thánh. Vào những ngày đó, đáng lẽ thư phải được phát từ lúc tám giờ sáng, nhưng mãi đến hai hoặc ba giờ chiều mới thấy bóng ông xuất hiện, bởi vì ai nấy đều quý mến tội nghiệp bác Thomas và luôn dành cho bác sự đón tiếp nồng hậu trong những dịp lễ hội này. Bác thường hay nói rằng: "Bác đã ngấy đến tận cổ vì ăn uống rồi, bởi có tới ba bốn nhà chẳng chịu nghe gì sất ngoài việc ép bác phải dự phần bữa sáng cùng họ"; và khi vừa gặm xong bữa sáng cuối cùng ấy, bác lại đến nhà một người bạn khác vừa bắt đầu dọn bữa trưa. Thế nhưng, dù có phải đối mặt với cám dỗ kiểu gì đi nữa, bác Tom vẫn luôn tỉnh táo, lịch sự và tươi cười. Và như cô Jenkyns vẫn thường nói, đó là một bài học về sự nhẫn nại mà cô tin chắc sẽ khơi gợi được phẩm chất quý giá ấy ở những tâm hồn mà nếu không nhờ bác Thomas, nó có lẽ đã ngủ quên và mãi mãi không được khám phá ra. Sự nhẫn nại quả thật rất ngủ quên trong tâm trí của cô Jenkyns. Cô lúc nào cũng ngóng đợi thư, và luôn gõ nhịp lên mặt bàn cho đến khi người nữ phát thư ghé qua hoặc đi khuất. Vào ngày Giáng sinh và Thứ Sáu Tuần Thánh, cô gõ nhịp từ lúc ăn sáng cho đến giờ đi nhà thờ, từ giờ tan lễ cho đến tận hai giờ chiều — trừ những lúc lò sưởi cần phải chọc than, và những lúc đó cô thế nào cũng làm đổ đống dụng cụ lò sưởi rồi mắng mỏ cô Matty vì chuyện đó. Nhưng điều chắc chắn không kém chính là sự chào đón nồng nhiệt cùng bữa ăn ngon dành cho Thomas; cô Jenkyns đứng chống nai bên cạnh bác như một viên đại úy kỵ binh dũng mãnh, tra khảo bác về lũ trẻ — chúng đang làm gì — học ở trường nào — trách mắng bác nếu có đứa nữa sắp sửa chào đời, nhưng đồng thời cũng gửi cho cả những đứa bé đỏ hỏn một đồng shilling cùng chiếc bánh nhân thịt vốn là quà cô dành tặng cho tất cả trẻ nhỏ, kèm thêm nửa vương-tinh cho cả bố lẫn mẹ chúng. Việc phát thư chẳng thấm vào đâu so với sự quan trọng đối với cô Matty thân mến của chúng tôi; nhưng có chết cô cũng chẳng đời nào chịu giảm bớt sự tiếp đón và phần quà dành cho Thomas, dẫu cho tôi có thể nhận ra cô cảm thấy khá ngượng ngùng trước nghi thức vốn từng được cô Jenkyns coi là cơ hội huy hoàng để ban ơn dạy bảo và làm phúc cho đồng loại. Cô Matty thường lén nhét trọn cục tiền vào tay bác, cứ như thể cô đang cảm thấy hổ thẹn với chính mình vậy. Cô Jenkyns thì trao từng đồng xu riêng lẻ kèm theo câu: "Này! Cái đó là cho anh; cái kia là cho Jenny," v.v. Cô Matty thậm chí còn ra hiệu gọi Martha rời khỏi nhà bếp trong lúc bác ăn uống; và có lần, chính mắt tôi thấy cô nháy mắt ra hiệu khi thấy số thức ăn biến mất nhanh chóng vào một chiếc khăn tay bằng vải bông xanh. Cô Jenkyns hầu như còn mắng mỏ bác nếu bác không ăn sạch bách đĩa cơm của mình, dù cho nó có đầy ụ đến đâu đi nữa, và đưa ra đủ thứ chỉ thị trong từng miếng ăn.
Tôi đã đi lang man quá xa khỏi hai lá thư đang chờ chúng tôi trên bàn ăn sáng vào buổi sáng thứ Ba đó. Thư của tôi là từ cha tôi gửi. Thư của cô Matty được in sẵn. Thư của cha tôi chỉ là một lá thư mang đậm tính đàn ông; ý tôi là nó rất tẻ nhạt, chẳng cung cấp thông tin gì ngoài việc ông vẫn khỏe, trời dạo này mưa nhiều, việc buôn bán vô cùng ế ẩm và có rất nhiều lời đồn thổi khó chịu đang lan truyền. Sau đó, ông hỏi tôi xem liệu cô Matty còn giữ cổ phần trong Ngân hàng Thành phố và Quận hạt hay không, vì có những tin đồn rất bất lợi xoay quanh nó; dẫu cho điều đó chẳng có gì ngoài những gì ông đã luôn lường trước và từng tiên tri với cô Jenkyns từ nhiều năm trước, khi cô khăng khăng đầu tư số tài sản ít ỏi của họ vào đó — đó là bước đi dại dột duy nhất mà người phụ nữ thông tuệ ấy từng thực hiện trong đời, theo như ông được biết (cũng là lần duy nhất cô làm trái lời khuyên của ông, tôi thừa biết điều đó). Tuy nhiên, nếu có chuyện chẳng lành xảy ra, đương nhiên là tôi không được phép nghĩ đến chuyện rời khỏi cô Matty chừng nào tôi còn có ích, v.v.
"Thư của cháu từ ai thế, cháu yêu? Thư của ta là một lời mời vô cùng lịch sự, ký tên 'Edwin Wilson,' mời ta đến dự một cuộc họp quan trọng của các cổ đông Ngân hàng Thành phố và Quận hạt, tổ chức tại Drumble vào thứ Năm ngày hai mươi mốt. Ta chắc mẩm, họ thật chu đáo khi nhớ đến ta đấy chứ."
Tôi không hề thích thú gì khi nghe về cái "cuộc họp quan trọng" này, bởi vì dẫu chẳng rành mạch gì về chuyện kinh doanh, tôi vẫn e rằng nó xác nhận những gì cha tôi đã nói. Tuy nhiên, tôi nghĩ tin dữ thì lúc nào chẳng đến nhanh, nên tôi quyết định chẳng hé răng nửa lời về nỗi lo lắng của mình, mà chỉ nói với cô rằng cha tôi vẫn khỏe và gửi lời thăm hỏi ân cần đến cô. Cô cứ lật đi lật lại và trầm trồ ngắm nghía bức thư của mình. Cuối cùng cô lên tiếng —
"Ta nhớ họ từng gửi cho Deborah một bức y hệt thế này; nhưng điều đó thì ta chẳng lấy làm lạ, vì ai ai cũng biết con bé rất minh mẫn. Ta ngần ngại rằng mình chẳng giúp được gì nhiều cho họ; thực ra, nếu đụng đến sổ sách kế toán, ta chỉ tổ vướng chân vướng cẳng, vì ta chưa bao giờ tính nhẩm nổi trong đầu. Ta biết Deborah rất muốn đi, thậm chí còn đặt may hẳn một chiếc mũ mới cho dịp ấy; nhưng khi thời gian đến thì con bé lại bị cảm lạnh nặng; thế là họ gửi cho nó một bản tường thuật rất lịch sự về những gì họ đã làm. Hình như là bầu một giám đốc thì phải. Cháu có nghĩ họ muốn ta giúp họ bầu giám đốc không? Ta chắc chắn ta sẽ bầu cha cháu ngay lập tức!"
"Cha cháu không có cổ phần trong ngân hàng ạ," tôi đáp.
"Ồ, không! Ta nhớ ra rồi. Ta tin là ông ấy đã phản đối kịch liệt việc Deborah mua cổ phần. Nhưng con bé hoàn toàn là một phụ nữ tháo vát trong kinh doanh, luôn tự mình phán đoán mọi việc; và đấy, cháu thấy đấy, họ đã trả cổ tức tám phần trăm suốt bao nhiêu năm qua."
Đó là một chủ đề vô cùng khó chịu đối với tôi, với vốn hiểu biết nửa vời của mình; thế nên tôi nghĩ mình nên chuyển hướng câu chuyện, bèn hỏi xem cô nghĩ mấy giờ thì chúng ta nên đi xem hàng thời trang. "Thực ra thế này, cháu yêu ạ," cô nói, "quy tắc là không nên đi trước mười hai giờ; nhưng rồi cháu thấy đấy, cả Cranford sẽ đổ dồn ra đó, và người ta không thích tỏ ra quá tò mò về trang phục, tua rua hay mũ mão khi có cả thiên hạ đang dán mắt vào nhìn. Chẳng bao giờ là thanh lịch nếu tỏ ra quá mức tò mò trong những dịp thế này. Deborah có biệt tài luôn tỏ ra như thể mốt mới nhất chẳng có gì là xa lạ với cô ấy cả; một phong cách mà cô ấy học được từ phu nhân Arley, người mà cháu biết đấy, luôn cập nhật mọi kiểu mốt ở London. Thế nên ta nghĩ chúng ta cứ ghé tạt xuống đó vào sáng nay, ngay sau bữa sáng — vì ta thực sự đang cần nửa cân trà — rồi chúng ta có thể thong thả lên lầu xem xét các mặt hàng, và xem chính xác chiếc áo lụa mới của ta phải được may thế nào; và rồi, sau mười hai giờ, chúng ta có thể đi với tâm trạng thảnh thơi, không bận tâm đến chuyện xiêm y nữa."
Chúng tôi bắt đầu bàn về chiếc áo lụa mới của cô Matty. Tôi nhận ra rằng đây thực sự là lần đầu tiên trong đời cô phải tự mình lựa chọn một thứ gì đó có trọng lượng: bởi vì cô Jenkyns luôn là người có tính cách quả quyết hơn, bất kể gu thẩm mỹ của cô ấy ra sao; và thật đáng kinh ngạc khi những con người như thế có thể sai khiến cả thế giới chỉ bằng sức mạnh ý chí thuần túy. Cô Matty đón chờ khung cảnh của những nếp vải bóng bẩy với niềm hân hoan lớn lao cứ như thể năm đồng vàng được dành riêng cho việc mua sắm ấy có thể vơ vét toàn bộ lụa là trong tiệm; và (nhớ lại việc tôi từng mất toi hai tiếng đồng hồ trong cửa hàng đồ chơi trước khi quyết định được món đồ kỳ diệu nào để tiêu vèo ba xu bạc), tôi vô cùng mừng vì chúng tôi đi sớm, để cô Matty thân mến có đủ thời gian tận hưởng niềm hạnh phúc của sự bối rối.
Nếu tìm được màu xanh biển dịu ngọt, chiếc áo sẽ là màu xanh biển; bằng không, cô nghiêng về màu ngô vàng, còn tôi thì thích màu xám bạc; và chúng tôi thảo luận về sốổ mét vải cần thiết cho đến khi đặt chân tới cửa hàng. Chúng tôi định mua trà, chọn lụa, rồi leo lên cái cầu thang xoắn ốc bằng sắt dẫn vào nơi trước kia từng là gác mái, nhưng nay đã trở thành phòng trưng bày thời trang.
Mấy chàng thanh niên ở cửa hàng ông Johnson trưng ra vẻ bề ngoài bảnh bao nhất, những chiếc cà vạt đẹp nhất, và thoăn thoắt xoay người qua lại quầy hàng với sự nhanh nhẹn đáng kinh ngạc. Họ muốn dẫn chúng tôi lên lầu ngay lập tức; nhưng theo nguyên tắc công việc là trên hết, hưởng thụ tính sau, chúng tôi nán lại để mua trà trước. Chính tại đây, sựngơ ngẩn đãng trí của cô Matty đã bộc lộ. Nếu biết rằng mình có uống trà xanh vào bất cứ lúc nào, cô luôn cho đó lànhiệm vụ phải thức trắng nửa đêm sau đó (tôi từng biết cô vô tình uống nó rất nhiều lần mà chẳng hề bị ảnh hưởng gì), và hậu quả là trà xanh bị cấm tiệt trong nhà; thế nhưng hôm nay chính cô lại đi hỏi mua mặt hàng cấm kỵ ấy, vì tưởng lầm rằng mình đang nói chuyện mua lụa. Tuy nhiên, sự nhầm lẫn nhanh chóng được sửa sai; và rồi những sấp lụa thực sự được trải ra. Lúc này cửa hàng đã khá đông khách, bởi vì hôm nay là ngày chợ phiên Cranford, và rất nhiều nông dân cùng người nhà quê từ các vùng lân cận kéo vào, vuốt vuốt mái tóc và liếc mắt rụt rè từ dưới mi mắt, vừa háo hức muốn mang chút ấn tượng về khung cảnh vui vẻ bất thường ấy về khoe với bà chủ hoặc mấy cô con gái ở nhà, nhưng đồng thời lại cảm thấy mình lạc lõng giữa những nhân viên bán hàng bảnh bao, những chiếc khăn choàng rực rỡ và vải in mùa hè. Tuy nhiên, có một người đàn ông trông có vẻ chân chất đã tiến đến quầy hàng nơi chúng tôi đang đứng, và mạnh dạn xin được xem vài chiếc khăn choàng. Những người nhà quê khác chỉ loanh quanh ở khu vực tạp hóa; nhưng người hàng xóm của chúng tôi rõ ràng đang nung nấu một ý định tốt đẹp nào đó dành cho vợ, cho mẹ hoặc con gái, nên chẳng có chút rụt rè nào; và chẳng mấy chốc, tôi bắt đầu tự hỏi liệu anh ta hay cô Matty mới là người giữ chân mấy anh nhân viên bán hàng lâu hơn. Anh ta thấy chiếc khăn nào cũng đẹp hơn chiếc trước; còn về phần cô Matty, cô vừa mỉm cười vừa thở dài trước mỗi kiện hàng mới được mang ra; màu này tôn màu kia lên, và cả đống vải bày chung lại với nhau sẽ, như cô nói, khiến ngay cả chiếc cầu vồng trông cũng trở nên nghèo nàn.
"Ta e rằng," cô ngập ngừng nói, "dù ta chọn cái nào đi chăng nữa thì ta cũng sẽ ước mình đã lấy cái khác. Nhìn sắc đỏ thắm đáng yêu này mà xem! Nó sẽ ấm áp biết bao vào mùa đông. Nhưng mùa xuân đang đến gần rồi đấy chứ. Ước gì ta có một chiếc áo cho từng mùa," cô nói, hạ thấp giọng xuống — như tất cả chúng ta vẫn hay làm ở Cranford bất cứ khi nào bàn về một thứ gì đó ta ao ước nhưng lại không đủ khả năng mua. "Tuy nhiên," cô tiếp tục với giọng lớn hơn và vui tươi hơn, "nếu có đủ hết, ta sẽ gặp rắc rối to trong việc bảo quản chúng; thế nên, ta nghĩ ta sẽ chỉ lấy một chiếc thôi. Nhưng phải là chiếc nào đây, cháu yêu?"
Và giờ đây cô đang tần ngần lượn lờ trước một khúc vải màu tử đinh hương điểm những đốm vàng, trong khi tôi kéo ra một sắc xanh xám điềm đạm vốn đã phờ phạc mờ nhạt đi dưới những gam màu rực rỡ hơn, nhưng dẫu sao đó vẫn là một tấm lụa tốt theo cách mộc mạc của nó. Sự chú ý của chúng tôi bị kéo lệch sang người hàng xóm. Anh ta đã chọn được một chiếc khăn choàng trị giá khoảng ba mươi shillings; và gương mặt anh ngời lên vẻ hạnh phúc rạng rỡ, chắc chắn là do đang mường tượng ra sự ngạc nhiên thú vị mà anh sẽ mang lại cho một cô Molly hay cô Jenny nào đó ở nhà. Anh đã lôi từ trong túi quần chẽn ra một chiếc ví da và đưa một tờ năm bảng Anh để thanh toán tiền mua khăn cùng một số gói hàng vừa được mang từ bên quầy tạp hóa sang; và chính tại thời điểm này, anh đã thu hút sự chú ý của chúng tôi. Người nhân viên bán hàng đang săm soi tờ tiền với vẻ mặt bối rối và hoài nghi.
"Ngân hàng Thành phố và Quận hạt! Tôi không chắc lắm đâu, thưa ông, nhưng tôi tin là chúng tôi vừa nhận được cảnh báo về những tờ do ngân hàng này phát hành ngay sáng nay thôi. Tôi sẽ chạy ra hỏi ông Johnson một tiếng, thưa ông; nhưng tôi e rằng tôi phải phiền ông thanh toán bằng tiền mặt, hoặc bằng một tờ tiền của ngân hàng khác."
Tôi chưa từng thấy nét mặt của một người đàn ông nào lại sụp đổ vì hoảng loạn và bối rối nhanh đến thế. Thật gần như đáng thương khi chứng kiến sự biến đổi chóng mặt đó.
"Mẹ kiếp!" anh ta thốt lên, đập mạnh nắm đấm xuống bàn như để thử xem bên nào cứng hơn, "cái lão này cứ nói cứ như tiền giấy với vàng bạc nhặt ngoài đường là có không bằng."
Cô Matty đã quên bén mất chiếc áo lụa của mình vì quá mải quan tâm đến người đàn ông nọ. Tôi không nghĩ là cô đã kịp nghe tên của ngân hàng, và vì bản tính nhát gan hay sợ sệt của mình, tôi rất lo sợ cô sẽ nghe thấy; thế là tôi bắt đầu xuýt xoa khen ngợi chiếc áo màu tử đinh hương chấm vàng mà chỉ một phút trước tôi còn chê bai thậm tệ. Nhưng chẳng ích gì.
"Đó là ngân hàng nào thế? Ý ta là, tờ tiền của anh thuộc ngân hàng nào?"
"Ngân hàng Thành phố và Quận hạt ạ."
"Đưa tôi xem nào," cô điềm tĩnh nói với nhân viên bán hàng, nhẹ nhàng rút tờ tiền khỏi tay anh ta khi cậu ta vừa mang nó lại để trả cho người nông dân.
Ông Johnson rất lấy làm tiếc, nhưng theo những thông tin ông nhận được, các tờ tiền do ngân hàng đó phát hành chẳng khác nào giấy lộn.
"Ta không hiểu nổi," cô Matty nói nhỏ với tôi. "Đó chẳng phải là ngân hàng của chúng ta sao?—Ngân hàng Thành phố và Quận hạt ấy?"
"Vâng," tôi đáp. "Cháu tin là tấm lụa tử đinh hương này sẽ rất hợp với dải băng trên chiếc mũ mới của cô," tôi tiếp tục, giơ cao các nếp vải để bắt ánh sáng, vừa mong sao người đàn ông kia mau mau biến đi cho rồi, lại vừa nảy sinh một mối bận tâm mới vừa chớm nở, đó là liệu có khôn ngoan hay đúng đắn không khi tôi để cô Matty thực hiện món mua sắm đắt đỏ này nếu tình hình của ngân hàng thực sự tồi tệ như việc từ chối nhận tiền đã ngầm báo hiệu.
Nhưng cô Matty liền trưng ra cái vẻ điềm đạm dịu dàng vốn là nét đặc trưng của cô, hiếm khi dùng đến, và tuy thế lại rất hợp với cô. Đặt nhẹ bàn tay lên tay tôi, cô nói —
"Đừng bận tâm đến chuyện lụa là trong vài phút nữa nhé, cháu yêu. Tôi không hiểu ý ông lắm, thưa ông," cô quay sang nói với nhân viên bán hàng, người lúc nãy đang bận chăm chú nhìn người nông dân. "Đây là tiền giả à?"
"Ồ, không, thưa bà. Bản thân nó là một tờ tiền thật; nhưng thưa bà, bà thấy đấy, đó là một ngân hàng cổ phần, và đang có những lời đồn thổi rằng nó sắp phá sản. Ông Johnson chỉ đang làm trònnhiệm vụ của mình thôi, thưa bà, và tôi chắc là ông Dobson đây cũng hiểu cho."
Nhưng ông Dobson chẳng thể đáp lại cái gật đầu cầu khẩn ấy bằng bất kỳ nụ cười nào. Ông đang ngẩn ngơ lật qua lật lại tờ tiền trong tay, đăm đăm nhìn với vẻ tối sầm vào bọc đựng chiếc khăn choàng vừa mới chọn.
"Thật quá cay đắng cho một kẻ nghèo khó," ông nói, "kẻ kiếm từng xu bằng chính mồ hôi nước mắt của mình. Dẫu sao thì cũng chẳng còn cách nào khác. Ông phải nhận lại chiếc khăn của mình thôi, chủ tiệm ạ; con Lizzle đành phải mặc tạm chiếc áo choàng cũ thêm dăm bữa nửa tháng vậy. Còn chỗ sung cho mấy đứa nhỏ — tao đã hứa cho chúng nó — tao vẫn sẽ lấy; nhưng chỗ thuốc lá và mấy thứ khác thì..."
"Tôi sẽ đổi năm đồng vàng lấy tờ tiền của anh, người anh em tốt ạ," cô Matty nói. "Tôi nghĩ có sự hiểu lầm lớn nào đó ở đây, vì tôi là một trong các cổ phần chủ, và tôi chắc chắn là họ đã phải thông báo cho tôi nếu mọi chuyện không suôn sẻ."
Cậu nhân viên bán hàng ghé tai thì thầm vài điều qua bàn với cô Matty. Cô nhìn cậu ta với vẻ hoài nghi.
"Có lẽ vậy," cô nói. "Nhưng tôi không dám nhận là mình hiểu biết về kinh doanh; tôi chỉ biết rằng nếu nó sắp sụp đổ, và nếu những người lương thiện phải mất tiền vì họ đã nhận tiền của chúng tôi — tôi chẳng biết giải thích sao nữa," cô nói, chợt nhận ra rằng mình đang nói một câu dài lê thê với tận bốn khán giả đang chăm chú lắng nghe; "chỉ là tôi muốn dùng vàng của mình để đổi lấy tờ tiền đó, nếu anh không phiền," cô quay sang nói với người nông dân, "và thế là anh có thể mang khăn về cho vợ. Chỉ là tôi chịu nhịn chưa mua áo thêm vài ngày nữa thôi," cô tiếp tục nói với tôi. "Khi đó, tôi tin chắc mọi chuyện sẽ được sáng tỏ."
"Nhưng nếu mọi chuyện sáng tỏ theo chiều hướng tồi tệ thì sao?" tôi hỏi.
"Chà, thế thì đó chỉ là sự lương thiện thông thường của tôi, với tư cách là một cổ đông, khi đưa cho người đàn ông tốt bụng này số tiền đó. Tâm trí tôi hoàn toàn thông suốt về điều này; nhưng cháu biết đấy, ta chẳng bao giờ có thể nói năng dễ hiểu trọn vẹn như người khác được, chỉ là xin anh hãy đưa tờ tiền cho tôi, ông Dobson, và cứ tiếp tục mua sắm với số tiền vàng này đi."
Người đàn ông nhìn cô với lòng biết ơn lặng thầm — quá ngượng ngùng để có thể thốt lên lời cảm ơn; nhưng ông vẫn chần chừ suốt một phút hay hai, mân mê tờ tiền trong tay.
"Tôi rất áy náy nếu lại để một người khác phải chịu mất thay cho tôi, giả sử đó thực sự là một khoản mất mát; nhưng cô thấy đấy, năm bảng Anh là một số tiền lớn đối với một gia đình có con cái; và, như cô nói, mười ăn một là chỉ một ngày hay ngày rưỡi nữa thôi tờ tiền này lại có giá trị như vàng cho mà xem."
Chẳng có chút hy vọng nào đâu, bạn tôi ạ," nhân viên bán hàng nói.
"Đó lại càng là lý do để tôi nhận lấy nó," cô Matty điềm đạm đáp. Cô đẩy những đồng vàng của mình về phía người nông dân, và ông chầm chậm đặt tờ tiền xuống để đổi lấy chúng. "Cảm ơn anh. Tôi sẽ đợi một hai ngày nữa rồi mới mua bất kỳ tấm lụa nào ở đây; có lẽ khi đó các anh sẽ có nhiều sự lựa chọn hơn đấy. Cháu yêu, chúng ta lên lầu chứ?"
Chúng tôi ngắm nghía các mẫu thời trang với vẻ tò mò tỉ mỉ cứ như thể chiếc áo được may theo đó đã thực sự được mua rồi vậy. Tôi không hề thấy sự cố nhỏ ở cửa hàng bên dưới làm vơi đi chút nào sự tò mò của cô Matty về kiểu dáng của ống tay áo hay độ rủ của chân váy. Có một hai lần cô trao đổi với tôi những lời chúc mừng về việc chúng tôi được ngắm nghía chiếc mũ và khăn choàng một cách riêng tư và thong thả; nhưng suốt thời gian đó, tôi không chắc là cuộc xem xét của chúng tôi lại hoàn toàn kín đáo đến thế, bởi vì tôi thoáng thấy bóng dáng một người đang thập thò sau mấy chiếc áo choàng và áo khoác; và bằng một cú lách người khéo léo, tôi giáp mặt ngay với cô Pole — người cũng đang diện trang phục ban ngày (điểm nổi bật nhất là việc cô không có răng và phải đeo một chiếc khăn voan để che đi khuyết điểm đó) — cũng đến vì mục đích y như chúng tôi. Nhưng cô nhanh chóng chuồn thẳng, bởi vì như cô giải thích, cô đang bị đau đầu nặng và cảm thấy không đủ sức để trò chuyện.
Khi chúng tôi đi xuống qua cửa hàng, anh chàng Johnson lịch sự đang đợi sẵn; cậu ta đã được thông báo về vụ đổi tiền giấy lấy vàng, và với tấm lòng cao cả cùng sự tử tế chân thành, nhưng lại có phần thiếu tế nhị, cậu ta muốn bày tỏ sự đồng cảm với cô Matty và khắc sâu vào tâm trí cô tình hình thực tế của sự việc. Tôi chỉ có thể hy vọng rằng cậu ta đã nghe phải một lời đồn thổi phóng đại nào đó, vì cậu ta bảo rằng cổ phần của cô chẳng đáng một xu, và ngân hàng thậm chí không thể trả nổi dù chỉ một xu cho mỗi bảng nợ. Tôi mừng là cô Matty có vẻ vẫn hơi hoài nghi; nhưng tôi không thể đoán được bao nhiêu phần trong số đó là thật hay chỉ là giả vờ, ẩn giấu sau khả năng tự chủ vốn dường như đã trở thành thói quen của các quý bà thuộc tầng lớp như cô Matty ở Cranford — những người vốn coi việc bộc lộ dù chỉ chút ít sự ngạc nhiên, hoảng hốt hay bất kỳ cảm xúc tương tự nào trước mặt một kẻ dưới bậc hoặc ở nơi chốn công cộng là một hành vi tổn hại đến phẩm giá của họ. Tuy nhiên, chúng tôi lủi thủi đi bộ về nhà trong sự im lặng nặng nề. Tôi lấy làm hổ thẹn khi phải thừa nhận rằng, hình như tôi thấy hơi bực bội và khó chịu trước cách hành xử quả quyết của cô Matty khi nhận lấy tờ tiền đó về phần mình. Tôi đã dồn hết tâm tư vào việc mong cô có được một chiếc áo lụa mới, thứ mà cô đang vô cùng cần; bình thường cô vốn thiếu quyết đoán đến mức ai bảo gì cũng nghe theo; nhưng trong trường hợp này, tôi cảm thấy mọi nỗ lực đều vô ích, và tôi càng thêm chưng hửng trước kết quả ấy.
Chẳng hiểu sao, sau mười hai giờ trưa, cả hai chúng tôi đều thừa nhận rằng sự tò mò về thời trang đã cạn sạch, kèm theo một cảm giác mệt mỏi rã rời trong thân thể (thực chất chính là sự suy sụp trong tâm hồn) khiến chúng tôi chẳng còn chút hứng thú nào để bước chân ra ngoài nữa. Thế nhưng chúng tôi chẳng bao giờ đả động gì đến tờ tiền đó nữa; cho đến đột nhiên, một ma lực nào đó xui khiến tôi hỏi cô Matty xem liệu cô có nghĩ đó là nhiệm vụ của mình khi phải dùng vàng đổi lấy tất cả các tờ tiền của Ngân hàng Thành phố và Quận hạt mà cô bắt gặp hay không? Tôi chỉ muốn cắn đứt lưỡi ngay khoảnh khắc thốt ra câu nói ấy. Cô ngước lên với vẻ khá buồn bã, như thể tôi vừa ném thêm một mối bận tâm mới vào tâm trí vốn đã đầy rẫy ưu tư của cô; và suốt một hai phút liền, cô chẳng nói năng gì. Rồi cô dịu dàng cất lời — cô Matty thân yêu của tôi — mà chẳng hề có lấy một chút trách móc nào trong giọng nói:
"Cháu yêu ạ, ta chưa bao giờ cảm thấy trí óc mình thuộc hàng minh mẫn ghê gớm gì; và việc định đoạt xem mình phải làm gì với rắc rối đang bày ngay trước mắt đôi khi đã là một nỗ lực quá sức đối với ta rồi. Ta vô cùng biết ơn — ta vô cùng biết ơn vì đã nhận thức được bổn phận của mình vào sáng nay, khi người đàn ông tội nghiệp ấy đứng cạnh ta; nhưng việc cứ phải vắt óc suy đi tính lại xem mình nên làm gì nếu chuyện này chuyện nọ xảy ra quả là một gánh nặng quá sức lên tâm trí ta; và ta tin là mình thà cứ chờ xem chuyện gì thực sự xảy ra còn hơn; ta tin chắc mình sẽ được phù trợ lúc đó nếu bản thân không cứ bồn chồn lo lắng và lo xa quá mức từ trước. Cháu biết đấy, cưng ạ, ta không giống như Deborah. Nếu Deborah còn sống, ta chắc chắn con bé đã lo toan đâu vào đấy trước khi mọi chuyện rơi vào cơ sự này rồi."
Cả hai chúng tôi đều chẳng có chút khẩu vị nào cho bữa trưa, dẫu cho chúng tôi vẫn cố gắng trò chuyện vui vẻ về những chuyện không đâu. Khi bước trở lại phòng khách, cô Matty mở khóa bàn làm việc và bắt đầu dò lại những cuốn sổ ghi chép thu chi. Tôi cảm thấy vô cùng ân hận vì những lời đã thốt ra vào buổi sáng, nên chẳng dám mạo muội cho rằng mình có thể giúp gì được cho cô; tôi đành để cô ngồi đó một mình, trong khi đôi mày nhíu lại đầy bối rối và ánh mắt dõi theo ngòi bút lên xuống trên trang giấy kẻ ô. Lát sau, cô gấp sổ lại, khóa bàn làm việc lại, rồi bước sang kéo chiếc ghế đến ngồi cạnh tôi — người đang thừ người chìm đắm trong nỗi buồn rầu bên lò sưởi. Tôi lén luồn tay vào tay cô; cô siết chặt lấy tay tôi nhưng không nói một lời nào. Cuối cùng, với giọng điệu cố tỏ ra bình tĩnh, cô cất lời: "Nếu ngân hàng đó sụp đổ, ta sẽ mất một trăm bốn mươi chín bảng Anh, mười ba shilling và bốn xu mỗi năm; ta sẽ chỉ còn lại vỏn vẹn mười ba bảng một năm." Tôi siết chặt bàn tay cô đau buốt. Tôi chẳng biết phải nói gì hơn. Chợt (lúc đó trời quá tối nên chẳng thể nhìn rõ mặt cô), tôi cảm thấy những ngón tay cô co giật trong tay tôi; và tôi biết cô sắp nói tiếp. Tôi nghe thấy tiếng nấc nghẹn ngào trong giọng nói của cô khi cô thốt lên: "Ta hy vọng điều đó không phải là sai quấy — không phải là tội lỗi — nhưng, ôi! Ta mừng biết bao khi tội nghiệp Deborah được thọ ơn tránh khỏi cảnh này. Nó sẽ chẳng bao giờ chịu đựng nổi cảnh sa cơ lỡ vận — nó mang một tâm hồn quá đỗi cao cả và kiêu hãnh."
Đó là tất cả những gì cô nói về người chị gái từng khăng khăng đòi đem đầu tư số tài sản ít ỏi của họ vào cái ngân hàng bất hạnh ấy. Tối hôm đó, chúng tôi thắp nến muộn hơn mọi ngày, và cho đến khi ngọn lửa ấy rọi sáng khiến chúng tôi phải ngượng ngùng cất lời, chúng tôi cứ ngồi bên nhau trong sự im lặng đến nao lòng.
Tuy nhiên, chúng tôi quay lại với công việc thêu thùa sau bữa trà với một thứ tinh thần phấn chấn giả tạo (nhưng chẳng mấy chốc lại trở thành chân thật phần nào), trò chuyện về câu chuyện kỳ lạ không bao giờ có hồi kết về lễ đính hôn của phu nhân Glenmire. Cô Matty suýt chút nữa đã chuyển hướng sang suy nghĩ rằng đó là một chuyện tốt.
"Ta không có ý phủ nhận rằng đàn ông là những sinh vật rắc rối trong nhà. Ta không đúc rút từ trải nghiệm của chính mình đâu, vì cha ta vốn là hiện thân của sự ngăn nắp, và ông lau giày cực kỳ cẩn thận mỗi khi bước vào nhà chẳng kém gì phụ nữ; nhưng dẫu sao đi nữa, đàn ông vẫn có thứ kiến thức về những việc cần làm khi hoạn nạn, thật dễ chịu biết bao khi có một người túc trực bên cạnh để mà nương tựa. Giờ đây, phu nhân Glenmire, thay vì phải bơ vơ nay đây mai đó và tự hỏi không biết mình sẽ định cư ở đâu, sẽ nắm chắc trong tay một mái ấm giữa những con người tử tế và dễ mến, chẳng hạn như cô Pole và bà Forrester đáng kính của chúng ta. Và ông Hoggins thực sự là một người rất lịch thiệp; còn về cách cư xử của ông ấy, chà, nếu chúng có phần thiếu tinh tế đi chăng nữa, thì ta từng biết rất nhiều người có trái tim nhân hậu cùng trí tuệ tuyệt vời, dẫu không được người ta xem là tao nhã, nhưng lại vừa chân thành vừa dịu dàng."
Cô chìm dần vào một giấc mơ mộng êm đềm về ông Holbrook, và tôi không nỡ cắt ngang, bởi tôi đang quá bận rộn hun đúc một kế hoạch mà tôi đã ấp ủ trong đầu mấy ngày nay, nhưng chính nguy cơ sụp đổ của ngân hàng này đã đẩy nó lên đến đỉnh điểm. Đêm đó, sau khi cô Matty đã lên giường đi ngủ, tôi lại lén lút thắp nến lên và ngồi xuống phòng khách để viết một lá thư gửi cho Aga Jenkyns — một lá thư đủ sức lay động ông nếu thực sự ông chính là Peter, nhưng đồng thời cũng chỉ trông như một bản tường thuật khô khan các sự thật nếu ông chỉ là một người xa lạ. Chuông nhà thờ đổ liền hai tiếng chuông gióng giả trước khi tôi viết xong.
Sáng hôm sau, tin tức lan đến, từ nguồn chính thống cho đến những lời đồn thổi, rằng Ngân hàng Thành phố và Quận hạt đã chính thức tạm ngừng thanh toán. Cô Matty đã khánh kiệt.
Cô cố gắng nói chuyện với tôi bằng giọng bình thản; nhưng khi chạm đến sự thật phũ phàng rằng cô sẽ chỉ còn lại vỏn vẹn khoảng năm shilling mỗi tuần để sống qua ngày, cô không tài nào kìm nén được vài giọt nước mắt.
"Ta không khóc vì bản thân mình đâu, cháu yêu," cô nói, vừa đưa tay lau đi những giọt lệ; "ta tin là mình đang khóc vì cái suy nghĩ ngớ ngẩn rằng mẹ ta sẽ đau lòng biết nhường nào nếu cụ biết được chuyện này; cụ luôn quan tâm đến chúng ta nhiều hơn bản thân cụ. Nhưng biết bao người khốn khó còn có ít hơn thế, và ta lại chẳng phải kẻ tiêu hoang, tạ ơn Chúa, khi thịt vai cừu, tiền lương của Martha và tiền nhà đã được thanh toán xu nào ra xu nấy, ta chẳng nợ ai lấy một xu. Tội nghiệp Martha! Ta nghĩ con bé sẽ buồn lắm khi phải rời xa ta đây."
Cô Matty mỉm cười nhìn tôi qua làn nước mắt, và cô rất muốn tôi chỉ nhìn thấy nụ cười ấy, chứ không phải những giọt lệ nghẹn ngào.
