[THAY ĐỔI ĐOẠN - GIỮ NGUYÊN SỐ ĐOẠN]
Trước hết, Cranford nằm dưới quyền cai quản của các nữ lưu; tất cả những người chủ sở hữu nhà vượt mức tiền thuê nhà nhất định đều là phụ nữ. Nếu một cặp vợ chồng đến định cư tại thị trấn này, chẳng vì lý do gì mà người đàn ông lại biến mất; anh ta hoặc là sợ đến mất mật vì phải làm người đàn ông duy nhất trong các bữa tiệc tối ở Cranford, hoặc là được giải thích rằng anh ta bận theo trung đoàn, tàu thủy, hay đầu tắt mặt tối với công việc cả tuần liền tại thị trấn thương mại lớn lân cận Drumble, chỉ cách đó vỏn vẹn hai mươi dặm đi tàu hỏa. Nói tóm lại, dù các quý ông có đi đâu đi chăng nữa, thì họ chắc chắn không có mặt ở Cranford. Nếu có ở đó thì họ làm được gì chứ? Viên bác sĩ phải cáng đáng vòng khám bệnh dài tới ba mươi dặm và ngủ lại Cranford; nhưng đâu phải ai cũng có thể làm bác sĩ. Để giữ cho những khu vườn ngăn nắp ngập tràn hoa quý mà không một cọng cỏ dại; để xua đuổi những cậu bé cứ tha thẩn nhìn những bông hoa ấy qua hàng rào; để lao ra đuổi theo những con ngỗng thỉnh thoảng liều lĩnh bén mảng vào vườn nếu cổng bị bỏ ngỏ; để phán quyết mọi vấn đề văn học và chính trị mà chẳng cần bận tâm đến những lý do hay lập luận thừa thãi; để nắm bắt rõ ràng và chính xác chuyện của mọi nhà trong giáo xứ; để quản lý những cô hầu gái gọn gàng vào khuôn phép đáng nể; để đối xử tử tế (có phần bề trên) với người nghèo, và thực lòng giúp đỡ lẫn nhau đầy ân cần mỗi khi hoạn nạn, các quý bà Cranford hoàn toàn dư sức. Như một vị trong số họ từng nhận xét với tôi: “Đàn ông á, ở trong nhà vướng víu làm sao ấy!” Mặc dù các quý bà Cranford tường tận mọi đường đi nước bước của nhau, họ lại vô cùng dửng dưng trước ý kiến của người khác. Quả thực, vì mỗi người đều mang một cá tính, chưa muốn nói là sự kỳ quặc, được bộc lộ khá rõ nét, chẳng có gì dễ dàng hơn việc châm chọc qua lại; thế nhưng, chẳng hiểu sao, tình thiện chí vẫn ngự trị giữa họ ở mức độ đáng kể.
Các quý bà Cranford chỉ thỉnh thoảng có vài trận cãi vã nhỏ, bùng lên qua mấy lời cay đắng và những cái hất đầu giận dỗi; vừa đủ để nhịp sống bình lặng của họ không trở nên quá tẻ nhạt. Trang phục của họ hoàn toàn ngoài lề thời trang; như họ thường nhận xét: “Ăn mặc thế nào ở Cranford này, nơi ai nấy đều quen biết chúng ta, thì có nghĩa lý gì chứ?” Và nếu họ đi xa khỏi nhà, lý lẽ của họ cũng vững vàng không kém: “Ăn mặc thế nào ở đây, nơi chẳng ai quen biết chúng ta, thì có nghĩa lý gì chứ?” Chất liệu trang phục của họ nhìn chung tốt và giản dị, hầu hết đều chu đáo chẳng kém gì cô Tyler, người nổi tiếng với sự sạch sẽ; nhưng tôi xin cam đoan rằng, chiếc váy liền thân xếp nếp cuối cùng, chiếc váy ngắn và bó sát cuối cùng còn được mặc ở nước Anh, đã từng xuất hiện ở Cranford—và xuất hiện mà không hề nhận nụ cười giễu cợt nào.
Tôi có thể làm chứng về một chiếc ô lụa đỏ gia đình lộng lẫy, dưới bóng râm của nó, một nữ quý tộc nhỏ bé độc thân, người còn sót lại giữa bao anh chị em, từng lúp xúp bước đến nhà thờ vào những ngày mưa. Ở London các vị có chiếc ô lụa đỏ nào không nhỉ? Chúng tôi từng lưu truyền giai thoại về chiếc ô đầu tiên từng xuất hiện ở Cranford; và đám trẻ con đã bu lại bao vây lấy nó, gọi nó là “một cái gậy mặc váy”. Rất có thể đó chính là chiếc ô lụa đỏ bằng xương bằng thịt mà tôi vừa miêu tả, được một người cha lực lưỡng che chở cho cả bầy con nhỏ; còn người phụ nữ bé nhỏ đáng thương—kẻ sống sót duy nhất—hầu như chẳng thể nổi chiếc ô ấy.
Rồi thì có cả những quy tắc và điều lệnh cho việc thăm viếng và xã giao; và chúng được thông báo cho bất kỳ thanh niên nam nữ nào đang lưu lại thị trấn, với tất cả sự trang nghiêm hệt như khi luật lệ cổ xưa của xứ Manx được đọc lên mỗi năm một lần trên đồi Tinwald.
“Bạn của chúng ta vừa cử người sang hỏi thăm sức khỏe cháu sau chuyến đi tối nay đấy, mình ạ” (mười lăm dặm ngồi xe ngựa của đàn ông); “họ sẽ để cháu nghỉ ngơi vào ngày mai, nhưng sang ngày kia, ta chắc chắn họ sẽ đến thăm; vậy nên hãy thảnh thơi sau mười hai giờ—từ mười hai đến ba giờ là giờ tiếp khách của chúng ta.”
Rồi, sau khi họ đã đến thăm—
“Đã là ngày thứ ba rồi; chắc hẳn mẹ đã dặn cháu, con yêu ạ, không bao giờ được để quá ba ngày trôi qua kể từ khi nhận được thiệp mời cho đến lúc đáp lễ; và thêm nữa, cháu không bao giờ được ngồi lại quá một khắc.”
“Nhưng cháu có phải nhìn đồng hồ không ạ? Làm thế nào để cháu biết được khi nào đã qua một khắc?”
“Cháu phải luôn nhẩm tính về thời gian, con yêu ạ, chứ không được để bản thân mải buôn chuyện mà quên mất điều đó.”
Vì ai nấy đều ghi nhớ quy tắc này trong đầu, dù là người tiếp khách hay đi trả lễ, nên dĩ nhiên chẳng bao giờ có chủ đề hấp dẫn nào được nhắc tới. Chúng tôi chỉ giữ những câu nói ngắn ngủn khi trà dư tửu hậu, và tuân thủ giờ giấc vô cùng chuẩn xác.
Tôi tưởng tượng rằng một số người dòng dõi quý phái ở Cranford khá nghèo túng, và gặp chút khó khăn trong việc thu vén chi tiêu; nhưng họ giống như những chiến binh Sparta, nén giấu nỗi đau sau nụ cười. Không ai trong chúng tôi bàn chuyện tiền bạc, bởi chủ đề đó mang hơi hướng thương mại và buôn bán, và dẫu có người túng thiếu, tất cả chúng tôi đều mang dòng dõi quý tộc. Những người dân Cranford có thứ tinh thần đồng đội đầy tử tế ấy, khiến họ phớt lờ mọi khiếm khuyết về thành công khi có những kẻ trong số họ cố che giấu sự nghèo khó. Chẳng hạn, khi bà Forrester tổ chức một bữa tiệc trong căn nhà nhỏ như nhà búp bê của mình, và cô hầu bàn nhỏ tuổi làm phiền các quý bà trên ghế sô-pha bằng lời xin phép được lấy chiếc khay trà nằm ở phía dưới ra, mọi người đều xem hành động mới mẻ này là điều tự nhiên nhất trên đời, và vẫn thản nhiên bàn về các phép tắc lễ nghi gia đình cứ như thể tất cả chúng tôi đều tin rằng nữ chủ nhà có hẳn một phòng ăn cho gia nhân, một dãy bàn thứ hai với quản gia và tổng quản, thay vì chỉ có một cô bé học việc trường từ thiện duy nhất—với đôi tay đỏ hỏn ngắn ngủn chắc chắn chẳng bao giờ đủ sức mang khay trà lên lầu nếu không được chính người chủ nhà ngấm ngầm hỗ trợ phía sau. Giờ đây, người chủ nhà ấy đang ngồi đường hoàng, vờ như không biết những chiếc bánh nào được mang lên, dù bà biết, chúng tôi biết, và bà biết là chúng tôi biết, và chúng tôi biết là bà biết rằng chúng tôi biết, bà đã bận rộn suốt cả buổi sáng để nướng bánh trà và bánh bông lan.
Có một hoặc hai hệ quả phát sinh từ tình trạng nghèo khó chung nhưng không ai thừa nhận này, cùng với sự quý phái được thừa nhận rành rành ấy; chúng chẳng có gì là tệ hại, và hoàn toàn có thể được du nhập vào nhiều tầng lớp xã hội để mang lại những cải thiện lớn lao. Chẳng hạn, cư dân Cranford giữ thói quen ngủ sớm dậy sớm, và lóc cóc đi giày gỗ về nhà dưới sự dẫn đường của người cầm đèn lồng vào khoảng chín giờ tối; và cả thị trấn đã chìm vào giấc ngủ trên giường lúc mười giờ rưỡi. Hơn nữa, việc thết đãi bất cứ thứ gì đắt tiền dưới dạng đồ ăn thức uống trong các buổi tiệc tối đều bị coi là “kém sang” (một từ vô cùng nặng đô ở Cranford). Bánh mì bơ mỏng tang và bánh quy xốp là tất cả những gì mà Honorable Mrs Jamieson dời tay thết đãi; dù bà chính là chị dâu của cố Bá tước Glenmire, bất chấp việc bà thực hành sự “tiết kiệm thanh tao” đến thế.
“Tiết kiệm thanh tao!” Người ta thật tự nhiên quay trở lại với thứ ngôn từ đặc trưng của Cranford! Ở đó, sự tiết kiệm luôn được coi là “thanh tao”, còn việc vung tay quá trán luôn là “kém sang và phô trương”; một thứ tâm lý “nho xanh” khiến chúng tôi vô cùng bình yên và mãn nguyện. Tôi sẽ không bao giờ quên sự hoảng hốt bao trùm khi một vị Đại úy Brown nào đó chuyển đến sống ở Cranford, và cởi mở nói về việc mình nghèo—không phải thì thầm với một người bạn thân sau khi các cửa ra vào và cửa sổ đã được đóng kín, mà là giữa phố xá đông người! Bằng một giọng quân nhân oang oang! Lấy lý do nghèo túng làm cớ để không thuê một ngôi nhà cụ thể nào đó. Các quý bà Cranford vốn dĩ đã có phần than thở về sự xâm chiếm lãnh địa của họ bởi một người đàn ông và lại là một quý ông. Ông là một đại úy hưởng lương hưu bán phần, và đã kiếm được một chức vụ nào đó ở tuyến đường sắt lân cận—thứ mà thị trấn nhỏ bé này đã từng kịch liệt viết đơn khiếu nại; và nếu như, bên cạnh giới tính nam nhi cùng mối liên hệ với tuyến đường sắt đáng ghét ấy, ông ta còn trơ trẽn đến mức dám bàn chuyện nghèo túng—chính vì thế, quả thực ông ta phải bị trừng phạt bằng cách tẩy chay. Cái chết vốn dĩ rất thực tế và phổ biến chẳng kém gì nghèo đói; thế nhưng người ta chẳng bao giờ lớn tiếng bàn tán điều đó ngoài phố phường. Đó là một từ không được phép thầm nhắc trước những đôi tai thanh lịch. Chúng tôi ngầm thỏa thuận phớt lờ việc bất cứ ai mà chúng tôi giao du theo tiêu chuẩn bình đẳng thăm viếng lại có thể bị cản trở bởi nghèo đói trong việc làm bất cứ điều gì họ muốn. Nếu chúng tôi đi bộ đến hoặc đi từ một bữa tiệc, đó là vì đêm quá đẹp, hoặc không khí quá trong lành chứ không phải vì kiệu hoa đắt đỏ. Nếu chúng tôi mặc vải in hoa thay vì lụa mùa hè, đó là vì chúng tôi thích chất liệu dễ giặt giam; cứ thế cho đến khi chúng tôi tự che mắt trước thực tế trần trụi rằng tất cả chúng tôi đều là những kẻ có thu nhập vô cùng khiêm tốn. Đương nhiên, khi đó chúng tôi chẳng biết phải đối phó thế ra sao với một kẻ dám nói về sự nghèo đói như thể đó không phải là một sự ô nhục. Thế nhưng, bằng cách nào đó, Đại úy Brown vẫn khiến người ta phải tôn trọng ở Cranford, và được sang thăm viếng bất chấp mọi nghị quyết phản đối trước đó. Tôi đã vô cùng ngạc nhiên khi nghe những ý kiến của ông được trích dẫn như một thẩm quyền trong chuyến viếng thăm Cranford của tôi khoảng một năm sau khi ông định cư tại thị trấn. Những người bạn thân thiết của tôi từng nằm trong số những kẻ kịch liệt phản đối mọi đề xuất ghé thăm vị Đại úy cùng các con gái của ông chỉ mới mười hai tháng trước; và giờ đây ông thậm chí còn được phép bước vào khoảng thời gian cấm kỵ trước mười hai giờ. Quả thực, đó là để tìm nguyên nhân của một cái ống khói bị nghẹt trước khi nhóm lửa; nhưng dẫu vậy Đại úy Brown vẫn hiên ngang bước lên lầu, chẳng hề nao núng, cất cái giọng vang quá khổ so với căn phòng, và nói đùa tự nhiên hệt như một người đàn ông quen thuộc trong nhà. Ông đã phớt lờ mọi sự khinh miễn nhỏ nhặt cùng những lần bỏ quên các nghi thức lặt vặt mà người ta dùng để đón tiếp mình. Ông vẫn niềm nở dẫu các quý bà Cranford lạnh nhạt; ông đáp lại những lời khen mỉa mai vụn vặt bằng sự chân thành; và bằng sự bộc trực nam tính của mình, ông đã lấn át mọi sự e dè vốn dùng để đối phó với một kẻ không xấu hổ vì nghèo khó. Và cuối cùng, sự minh triết nam tính tuyệt vời cùng sự tháo vát trong việc nghĩ ra các biện pháp khắc phục tình thế tiến thối lưỡng nan trong gia đình đã mang lại cho ông một vị thế phi thường như một bậc tôn sư giữa các quý bà Cranford. Bản thân ông vẫn tiếp tục tiến bước, hoàn toàn vô tư trước sự nổi tiếng của mình hệt như khi ông dửng dưng trước sự hắt hủi trước kia; và tôi chắc chắn rằng ông đã giật mình thon thót vào một ngày nọ khi phát hiện ra lời khuyên của mình được coi trọng đến mức khiến một vài ý đùa cợt mà ông từng đưa ra lại bị đón nhận một cách nghiêm túc, thật lòng.
Sự việc bắt nguồn từ chuyện này: Một bà cụ có một con bò giống Alderney, mà bà coi như con đẻ của mình. Bạn không thể ghas qua thăm hỏi trong khoảng mười lăm phút ngắn ngủi mà không được nghe kể về lượng sữa thần kỳ hay sự thông minh tuyệt đỉnh của con vật này. Cả thị trấn đều biết và dành tình cảm quý mến cho con bò Alderney của cô Betsy Barker; thế nên nỗi đồng cảm và tiếc thương càng vô bờ bến khi trong một phút lơ đễnh, con bò tội nghiệp đã sảy chân ngã xuống hố vôi. Nó rên rỉ thảm thiết đến mức nhanh chóng được phát hiện và giải cứu; nhưng trong lúc ấy, con vật đáng khốn khổ đã rụng gần hết lông, trồi lên với vẻ trần trụi, lạnh lẽo và thảm hại trên lớp da nhẵn thín. Ai nấy đều thương xót cho con vật, dẫu một vài người không thể kìm ném nụ cười trước diện mạo buồn cười của nó. Cô Betsy Barker khóc nức nở vì đau buồn và hoảng hốt; người ta đồn rằng cô đã nghĩ đến việc dùng dầu tắm cho nó. Biện pháp chữa trị này có lẽ được gợi ý bởi một ai đó trong số những người mà cô xin lời khuyên; nhưng đề xuất ấy, nếu thực sự từng được đưa ra, đã bị dập tắt ngay lập tức bởi tuyên bố dứt khoát của Đại úy Brown: “Hãy sắm cho nó một chiếc áo ghi-lê nỉ và một chiếc quần lót bằng nỉ đi thưa bà, nếu bà muốn giữ cho nó sống. Còn lời khuyên của tôi là, hãy kết liễu con vật tội nghiệp ấy ngay lập tức.”
Cô Betsy Barker lau khô nước mắt, gửi lời cảm ơn sâu sắc đến Đại úy; cô bắt tay vào làm, và chẳng bao lâu sau cả thị trấn đổ xô ra đường để chứng kiến con bò Alderney ngoan ngoãn đi ra bãi cỏ, khoác trên mình bộ áo nỉ màu xám đậm. Bản thân tôi đã ngắm nó không biết bao nhiêu lần. Ở London các vị có bao giờ thấy những con bò mặc đồ nỉ xám không?
Đại úy Brown đã thuê một ngôi nhà nhỏ ở vùng ngoại ô thị trấn, nơi ông sống cùng hai cô con gái của mình. Lúc tôi đến thăm Cranford lần đầu tiên sau khi đã rời đi không còn ở hẳn đó nữa, có lẽ ông đã hơn sáu mươi tuổi. Thế nhưng ông sở hữu một vóc dáng gân guốc, được rèn gi luyện chuẩn mực, đầy sức bật, cái cổ ngẩng cao đầy kiêu hãnh chuẩn nhà binh cùng bước chân lò xo, khiến ông trông trẻ hơn tuổi thật rất nhiều. Cô con gái lớn trông già xấp xỉ ông, vô tình để lộ thực tế rằng tuổi thật của ông lớn hơn nhiều so với bề ngoài. Cô Brown hẳn phải đã ngoài bốn mươi; gương mặt cô phảng phất nét bệnh tật, đau đớn và hằn in nỗi nhọc nhằn, trông như thể niềm vui tuổi trẻ đã phai nhạt từ lâu lắm rồi. Ngay từ thời trẻ chắc hẳn trông cô cũng đã thô kệch và góc cạnh. Cô Jessie Brown kém chị mình mười tuổi, và xinh hơn tới hai mươi bậc. Gương mặt cô tròn trịa và lúm đồng tiền. Cô Jenkyns từng nói trong một cơn thịnh nộ với Đại úy Brown (nguyên nhân tôi sẽ kể cho các vị nghe ngay đây), “rằng cô nghĩ đã đến lúc cô Jessie nên từ giã mấy cái má lúm đồng tiền ấy đi, chứ đừng lúc nào cũng cố tỏ ra giống trẻ con như vậy.” Quả thực trên gương mặt cô phảng phất nét ngây thơ của trẻ nhỏ; và tôi nghĩ nét đó sẽ còn mãi cho đến khi cô qua đời, dù cô có sống đến trăm tuổi đi chăng nữa. Đôi mắt cô to tròn, ngập tràn vẻ ngỡ ngàng, nhìn thẳng vào người đối diện; chiếc mũi hếch và chưa nên hình, còn đôi môi thì đỏ mọng đẫm sương; cô lại còn để tóc uốn thành từng lùm lọn nhỏ, càng làm nổi bật vẻ bề ngoài ấy. Tôi chẳng biết cô có xinh hay không; nhưng tôi quý gương mặt cô, và ai nấy cũng vậy, và tôi không nghĩ cô có thể tự kiềm chế mấy cái má lúm đồng tiền của mình được. Cô thừa hưởng đôi chút dáng đi phơi phới cùng phong thái của cha; và bất kỳ vị quan sát nữ giới nào cũng có thể tinh ý nhận ra một chút khác biệt nhỏ trong trang phục của hai chị em—bộ đồ của cô Jessie đắt hơn cô Brown khoảng hai bảng mỗi năm. Hai bảng là một khoản tiền lớn trong các khoản chi tiêu hằng năm của Đại úy Brown.
Đó là ấn tượng mà gia đình Brown để lại trong tôi khi lần đầu tiên tôi nhìn thấy tất cả họ cùng nhau tại Nhà thờ Cranford. Vị Đại úy thì tôi từng gặp trước đó—nhân dịp cái ống khói bị nghẹt mà ông đã chữa khỏi chỉ bằng một vài chỉnh sửa đơn giản ở đường ống. Trong nhà thờ, ông giơ chiếc kính hai tròng lên mắt suốt bài Thánh ca buổi sáng, rồi ngẩng cao đầu hiên ngang cất cao giọng ca vang đầy hân hoan. Ông đọc phần đáp ca còn to hơn cả thư ký nhà thờ—một ông già với giọng nói lanh lảnh yếu ớt, mà tôi nghĩ cảm thấy bị tổn thương trước giọng nam trầm vang như sủng của vị Đại úy, nên càng run rẩy cất cao giọng hơn nữa.
Khi bước ra khỏi nhà thờ, vị Đại úy nhanh nhẹn dành sự quan tâm lịch thiệp nhất cho hai cô con gái. Ông gật đầu mỉm cười với những người quen; nhưng chẳng bắt tay ai cho đến khi đã giúp cô Brown bung chiếc ô ra, đỡ lấy cuốn sách cầu nguyện của cô, và kiên nhẫn chờ đợi cho đến khi cô, bằng đôi bàn tay run rẩy đầy căng thẳng, vén váy lên để bước qua những con đường ướt át.
Tôi tự hỏi các quý bà Cranford đã đối xử thế nào với Đại úy Brown trong các bữa tiệc của họ. Thuở trước, chúng tôi từng thường xuyên hoan hỉ vì không có người đàn ông nào phải bận tâm chăm sóc, hay phải tìm chuyện trò cùng trong các bữa tiệc đánh bài. Chúng tôi từng tự mãn về sự ấm cúng trong những buổi tối ấy; và trong tình yêu dành cho sự quý phái cùng ác cảm với đàn ông, chúng tôi suýt tự thuyết phục bản thân rằng cứ là đàn ông thì mặc nhiên là “kém sang”; thế nên khi phát hiện ra người bạn đồng thời là nữ chủ nhà của tôi, cô Jenkyns, sắp tổ chức một bữa tiệc để vinh danh tôi, và Đại úy cùng các cô Brown cũng được mời, tôi đã vô cùng tự hỏi không biết buổi tối hôm đó sẽ diễn ra theo chiều hướng nào.
Những chiếc bàn đánh bài với mặt bọc nỉ xanh được bày biện từ ban ngày, y như mọi khi; lúc đó là tuần thứ ba của tháng mười một, nên trời sập tối vào khoảng bốn giờ. Nến và những cỗ bài mới tinh được sắp xếp lên từng bàn. Lò sưởi được chất đầy củi; cô hầu gái gọn gàng đã nhận những chỉ thị cuối cùng; và thế là chúng tôi đứng đó, xúng xính trong những bộ cánh đẹp nhất, mỗi người cầm trên tay một chiếc ống châm nến, sẵn sàng lao vào châm nến ngay khi tiếng gõ cửa đầu tiên vang lên. Những buổi tiệc ở Cranford là những buổi lễ trang nghiêm, khiến các quý bà cảm thấy vô cùng phấn chấn xen lẫn tự hào khi ngồi bên nhau trong những bộ trang phục lộng lẫy nhất. Ngay khi ba người đến đủ, chúng tôi ngồi xuống chơi bài “Preference”, còn tôi là kẻ kém may mắn phải làm người thứ tư. Bốn vị khách tiếp theo đến được xếp ngay vào một bàn khác; và chẳng mấy chốc, những khay trà mà tôi từng thấy bày sẵn trong phòng kho khi đi ngang qua buổi sáng, lần lượt được đặt lên chính giữa từng chiếc bàn đánh bài. Bộ ấm chén bằng sứ vỏ trứng tinh xảo; món đồ bạc cổ kính lấp lánh dưới ánh đèn nhờ được đánh bóng; nhưng đồ ăn thì vô cùng đạm bạc. Trong lúc các khay trà vẫn còn ở trên bàn, Đại úy và các cô Brown bước vào; và tôi có thể thấy rằng, dù bằng cách này hay cách khác, vị Đại úy vẫn là một người được tất cả các quý bà hiện diện yêu mến. Những vầng trán nhăn nhó được giãn ra, những giọng nói sắc lẹm dịu xuống theo sự xuất hiện của ông. Cô Brown trông có vẻ ốm yếu, chán nản đến mức gần như ảm đạm. Cô Jessie mỉm cười như thường lệ và có vẻ được yêu mến chẳng kém gì cha mình. Ông ngay lập tức và điềm tĩnh chiếm lấy vị trí của một người đàn ông trong phòng; chăm lo cho nhu cầu của từng người, giảm bớt nhọc nhợ cho cô hầu gái xinh xắn bằng cách phục vụ những chiếc cốc trống và những vị quý bà chưa có bánh mì bơ; thế nhưng ông làm tất cả những điều ấy bằng một phong thái nhẹ nhàng, đường hoàng đến mức tự nhiên hệt như việc kẻ mạnh chăm sóc kẻ yếu là điều hiển nhiên, chứng tỏ ông đích thực là một người đàn ông chính hiệu xuyên suốt sự việc. Ông chơi bài với mức cược ba xu cùng sự chăm chú nghiêm túc hệt như thể đó là những bảng Anh; thế nhưng, trong mọi sự quan tâm dành cho người lạ, ông vẫn luôn để mắt đến cô con gái đang chịu đựng đau đớn của mình—bởi tôi chắc chắn là cô đang chịu đựng, dù trong mắt nhiều người cô có vẻ chỉ hơi cáu kỉnh mà thôi. Cô Jessie không biết chơi bài; nhưng cô trò chuyện với những người ngồi ngoài, những người trước khi cô đến vốn có vẻ hơi khó chịu. Cô cũng cất tiếng hát bên chiếc đàn piano cũ kỹ nứt nẻ mà tôi đoán thời trẻ nó từng là đàn măng-cốt. Cô Jessie hát bài “Jock of Hazeldean” có hơi lệch nhịp một chút; nhưng chúng tôi chẳng có ai am hiểu âm nhạc cả, dẫu cô Jenkyns vẫn đập nhịp theo kiểu trật nhịp để ra vẻ ta đây cũng am tường.
Cô Jenkyns thật tốt bụng khi làm thế; bởi tôi thấy rằng trước đó một chút, cô đã vô cùng khó chịu trước lời thú nhận vô ý tứ của cô Jessie Brown (nhân chuyện bàn về len Shetland) rằng cô có một người bác, em trai của mẹ cô, là chủ một tiệm tạp hóa ở Edinburgh. Cô Jenkyns đã cố tình che lấp lời thú nhận đó bằng một trận ho khủng khiếp—bởi Honourable Mrs Jamieson đang ngồi ở chiếc bàn đánh bài gần cô Jessie nhất, và bà ấy sẽ nói gì hay nghĩ gì nếu phát hiện ra mình đang ở cùng phòng với cháu gái của một chủ tiệm tạp hóa cơ chứ! Thế nhưng cô Jessie Brown (người hoàn toàn thiếu tinh tế, như tất cả chúng tôi đều đồng tình vào sáng hôm sau) cứ khăng khăng nhắc lại thông tin đó, và quả quyết với cô Pole rằng cô có thể dễ dàng mua giúp thứ len Shetland chính hãng vừa ý “thông qua người bác của cháu, người có chủng loại hàng len Shetland phong phú nhất ở Edinbro’.” Chính để gột rửa vị đắng ấy ra khỏi miệng và xóa tan âm thanh ấy ra khỏi tai chúng tôi mà cô Jenkyns mới đề xuất âm nhạc; thế nên tôi xin nhắc lại lần nữa, cô ấy thật tốt bụng biết bao khi chịu khó đập nhịp cho bài hát.
Khi những chiếc khay đựng bánh quy và rượu vang xuất hiện trở lại, đúng vào lúc tám giờ ruỡi kém mười lăm, không khí trở nên rôm rả với những câu chuyện trò, so sánh bài và bàn về các ván bài; nhưng chẳng mấy chốc Đại úy Brown lại khơi mào một chút văn chương.
“Các vị đã đọc số nào của ‘The Pickwick Papers’ chưa?” ông nói. (Lúc bấy giờ chúng đang được phát hành từng kỳ.) “Tuyệt cú mèo!”
Lúc bấy giờ, cô Jenkyns là con gái của một cố chánh xứ ở Cranford; và dựa vào gia tài là một chồng bài giảng viết tay cùng một thư viện sách thần học khá đồ sộ, cô tự coi mình là người am tường văn chương, và nhìn nhận bất kỳ cuộc trò chuyện nào về sách vở như một lời thách thức đối với bản thân. Thế nên cô đáp lời rằng, “Rồi, cô đã xem chúng; quả thực, cô có thể nói là cô đã đọc chúng.”
“Và các vị nghĩ thế nào về chúng?” Đại úy Brown thốt lên. “Chẳng phải chúng cực kỳ xuất sắc sao?”
Trước sự thúc giục ấy, cô Jenkyns không thể không lên tiếng.
“Tôi phải nói thế này, tôi không hề nghĩ chúng sánh nổi với Tiến sĩ Johnson. Dù sao đi nữa, có lẽ tác giả còn trẻ. Hãy để cậu ta kiên trì, và ai mà biết được cậu ta sẽ trở thành cái thá gì nếu chịu lấy Tiến sĩ đại tài làm khuôn mẫu chứ?” Rõ ràng điều này quá sức chịu đựng đối với Đại úy Brown để có thể bình thản đón nhận; và tôi thấy những lời nói chực chờ trên đầu lưỡi ông ngay trước khi cô Jenkyns dứt lời.
“Đó là một thể loại hoàn toàn khác biệt, thưa phu nhân thân mến,” ông mở lời.
“Tôi thừa ý thức được điều đó,” cô đáp lại. “Và tôi có châm chước cho điều đó, thưa Đại úy Brown.”
“Xin phép cho tôi được đọc cho các vị nghe một phân đoạn trích từ số báo của tháng này nhé,” ông khẩn khoản. “Tôi chỉ vừa nhận được nó sáng nay thôi, và tôi không nghĩ mọi người ở đây đã đọc qua đâu.”
“Tùy anh thôi,” cô nói, buông mình xuống ghế với vẻ mặt cam chịu. Ông đọc đoạn miêu tả về bữa tiệc “swarry” mà Sam Weller tổ chức ở Bath. Một số người trong chúng tôi cười rũ rượi. Tôi không dám cười lớn vì đang ở nhờ nhà người ta. Cô Jenkyns ngồi lặng im đầy kiên nhẫn với vẻ mặt nghiêm nghị. Khi đoạn đọc kết thúc, cô quay sang tôi, và nói bằng một giọng điệu ôn hòa đầy uy quyền—
“Hãy lấy cho ta cuốn ‘Rasselas’, con yêu, trong phòng sách ra đây.”
Khi tôi mang cuốn sách đến cho cô, cô quay sang Đại úy Brown—
“Giờ thì xin phép cho tôi được đọc cho anh nghe một phân đoạn, và khi ấy các vị có mặt tại đây có thể tự phán xét giữa tác giả ưa thích của anh, ông Boz, với Tiến sĩ Johnson.”
Cô đọc một trong những cuộc đối thoại giữa Rasselas và Imlac bằng một chất giọng cao vút, đầy vẻ uy nghiêm; và khi kết thúc, cô tuyên bố, “Tôi tin rằng giờ đây tôi đã hoàn toàn có cơ sở để ưu ái Tiến sĩ Johnson hơn với tư cách là một nhà văn tiểu thuyết.” Vị Đại úy mím chặt môi lại, gõ nhịp ngón tay lên mặt bàn, nhưng không nói lời nào. Cô nghĩ mình nên bồi thêm một hoặc hai đòn chí mạng nữa.
“Tôi cho rằng việc xuất bản thành từng kỳ là kém sang, và hạ thấp phẩm giá của văn chương.”
“Thế tờ ‘Rambler’ được xuất bản theo hình thức nào vậy thưa bà?” Đại úy Brown hỏi bằng một giọng trầm thấp mà tôi nghĩ cô Jenkyns không thể nghe thấy.
“Văn phong của Tiến sĩ Johnson là một khuôn vàng thước ngọc cho những người mới bắt đầu tập tễnh. Cha tôi từng gợi ý nó cho tôi khi tôi bắt đầu tập viết thư—tôi đã định hình văn phong của chính mình dựa trên đó; tôi cũng xin khuyên tác giả ưa thích của anh nên học tập nó.”
“Tôi sẽ rất lấy làm tiếc nếu cậu ta đánh đổi văn phong của mình để lấy bất kỳ kiểu viết khoa trương nào như thế,” Đại úy Brown nói.
Cô Jenkyns cảm thấy đây là một sự lăng mạ cá nhân, theo cách mà vị Đại úy chưa từng mảy may tưởng tượng nổi. Việc viết thư từ vốn được cô và những người bạn coi là sở trường của mình. Không biết bao nhiêu bản thảo của bao nhiêu bức thư từng được tôi nhìn thấy viết rồi sửa chữa trên bảng đá phiến, trước khi cô “chớp lấy nửa giờ đồng hồ ngay trước giờ gửi bưu điện để trấn an” bạn bè mình về điều này hay điều nọ; và Tiến sĩ Johnson chính là, như cô từng tuyên bố, hình mẫu của cô trong những sáng tác ấy. Cô ưỡn ngực đầy kiêu hãnh, và chỉ đáp lại câu nói cuối cùng của Đại úy Brown bằng cách cất lời, với sự nhấn mạnh rõ mồn một trên từng âm tiết: “Tôi thích Tiến sĩ Johnson hơn ông Boz.”
Người ta đồn rằng—tôi không dám bảo đảm tính xác thực của chi tiết này—Đại úy Brown đã lẩm bẩm nho nhỏ trong miệng, “Khỉ thật cái lão Tiến sĩ Johnson!” Nếu quả thực ông đã nói vậy, thì sau đó ông đã hối hận khôn nguôi, điều mà ông thể hiện bằng cách bước lại gần chiếc ghế bành của cô Jenkyns, và tìm cách dỗ dành cô tham gia trò chuyện về một chủ đề dễ chịu hơn. Thế nhưng cô hoàn toàn bất khả lay chuyển. Ngày hôm sau, cô đã thốt lên lời nhận xét mà tôi vừa nhắc đến về đôi má lúm đồng tiền của cô Jessie.
