Tôi thường nhận thấy rằng hầu như ai cũng có những thói quen tằn tiện nhỏ nhặt của riêng mình—những cử chỉ dè dặt có vẻ kỳ cục nhằm tiết kiệm từng xu lẻ trong một lĩnh vực nào đó—và bất kỳ sự xáo trộn nào đối với thói quen ấy cũng khiến họ khó chịu hơn là việc vung tay quá trán cho những khoản hoang phí lớn. Một ông cụ quen biết của tôi, người từng điềm tĩnh đón nhận thông tin về việc một Ngân hàng Cổ phần nơi ông gửi tiền bị phá sản với sự thản nhiên của một bậc khắc kỷ, lại đi làm phiền gia đình suốt cả một ngày hè dài chỉ vì một thành viên trong nhà đã xé (thay vì dùng kéo cắt) những trang giấy có chữ trong cuốn sổ ngân hàng giờ đây đã vô dụng của ông; tất nhiên, những trang giấy tương ứng ở đầu bên kia cũng bị rách theo, và sự lãng phí giấy nhỏ nhặt không cần thiết ấy (thuộc về thói tằn tiện riêng tư của ông) đã bứt rứt làm ông phiền muộn hơn cả việc mất tiền. Những chiếc phong bì từng khiến tâm hồn ông tan nát khi chúng mới xuất hiện; cách duy nhất để ông có thể dung hòa với sự lãng phí đối với thứ vật phẩm trân quý ấy là kiên nhẫn lộn ngược tất cả những chiếc phong bì người khác gửi cho mình, từ đó khiến chúng có thể tái sử dụng. Thậm chí ngay cả bây giờ, dù đã được tuổi tác mài giũa cho điềm đạm hơn, tôi vẫn thấy ông liếc nhìn các con gái của mình đầy vẻ luyến tiếc mỗi khi chúng gửi nguyên cả mặt trong của một nửa tờ giấy viết thư, với vỏn vẹn ba dòng chấp thuận một lời mời được viết trên đúng một mặt giấy. Bản thân tôi cũng chẳng phải là người cao thượng gì cho cam khi không dám thừa nhận rằng mình cũng mang cái yếu điểm rất đỗi con người ấy. Dây buộc gói hàng chính là điểm yếu của tôi. Những chiếc túi áo của tôi lúc nào cũng đầy ắp những cuộn dây nhỏ, được nhặt nhạnh và xoắn lại với nhau, sẵn sàng cho những mục đích chẳng bao giờ tới. Tôi cảm thấy vô cùng bực bội nếu có ai đó dùng kéo cắt đứt sợi dây gói hàng thay vì kiên nhẫn và cẩn trọng tháo gỡ nó từng vòng một. Tôi không thể tưởng tượng nổi sao mọi người lại có thể thản nhiên sử dụng những chiếc vòng cao su—vốn được xem như một hình thức tôn thờ hóa dây buộc—một cách dửng dưng đến vậy. Đối với tôi, một chiếc vòng cao su là một báu vật quý giá. Tôi đang giữ một chiếc không hề mới—một chiếc mà tôi đã nhặt được trên sàn nhà từ gần sáu năm trước. Tôi đã thực sự cố gắng dùng đến nó, nhưng trái tim tôi lại chùng xuống, và tôi không tài nào nhẫn tâm phạm phải sự hoang phí ấy.
Những mẩu bơ nhỏ thừa thãi lại làm người khác đau đầu. Họ chẳng thể tập trung vào câu chuyện đang diễn ra bởi sự bực bội do thói quen luôn lấy nhiều bơ hơn mức cần thiết của một số người gây ra. Lẽ nào bạn chưa từng nhìn thấy cái ánh mắt đầy lo âu (gần như bị thôi miên) mà những con người ấy dán chặt vào đĩa bơ sao? Họ sẽ cảm thấy nhẹ nhõm biết bao nếu được phép giấu nó đi bằng cách tống ngay vào miệng rồi nuốt chửng xuống; và họ thực sự cảm thấy hạnh phúc nếu như người có chiếc đĩa đựng mẩu bơ thừa ấy bỗng nhiên bẻ một miếng bánh mì nướng (thứ mà anh ta chẳng thèm muốn chút nào) rồi ăn sạch chỗ bơ đó. Họ nghĩ rằng làm vậy thì không phải là lãng phí.
Giờ thì nói về cô Matty Jenkyns, bà là một người rất tiết kiệm nến. Chúng tôi có vô số mẹo mực để dùng nến càng ít càng tốt. Vào những buổi chiều mùa đông, cô thường ngồi đan lát suốt hai hoặc ba tiếng đồng hồ—cô có thể làm việc này trong bóng tối hoặc bên ánh lửa—và khi tôi hỏi liệu mình có thể thắp nến để hoàn thành việc khâu cổ tay áo hay không, cô liền bảo tôi hãy “hưởng kỳ nghỉ của người mù đi.” Nến thường chỉ được mang vào cùng với trà; nhưng chúng tôi chỉ thắp mỗi lần một cây. Vì chúng tôi luôn trong trạng thái chuẩn bị sẵn sàng đón tiếp một người bạn có thể ghé thăm vào bất kỳ buổi tối nào (dù chẳng bao giờ có ai đến), nên cần phải có một chút tính toán để giữ cho hai cây nến của chúng tôi có cùng chiều dài khi sẵn sàng được thắp sáng, trông lúc nào cũng giống như chúng tôi luôn thắp cả hai cây. Hai cây nến sẽ được phiên phiên thay ca nhau; và dù chúng tôi đang trò chuyện hay làm bất cứ việc gì đi nữa, ánh mắt của cô Matty vẫn thường xuyên dán chặt vào ngọn nến, sẵn sàng chồm dậy dập tắt nó rồi thắp cây kia lên trước khi chúng trở nên quá chênh lệch về độ dài và không thể đưa về trạng thái bằng nhau trong suốt buổi tối hôm đó.
Có một đêm, tôi nhớ là sự tằn tiện về nến này đã làm tôi vô cùng bực bội. Tôi đã quá mệt mỏi với “kỳ nghỉ của người mù” bất đắc dĩ của mình, nhất là khi cô Matty đã chợp mắt, và tôi thì không dám khều lò sủi vì sợ đánh thức cô; thế nên tôi thậm chí chẳng thể ngồi bên tấm thảm trải sàn, sưởi ấm thân hình và khâu vá dưới ánh lửa như thói quen thường ngày của mình. Tôi đoán chắc cô Matty đang mơ về thời tuổi trẻ của cô; bởi cô đã thốt lên một hoặc hai từ trong giấc ngủ chập chờn, nhắc đến những người đã qua đời từ rất lâu trước đó. Khi Martha mang nến và trà đã thắp sáng vào phòng, cô Matty giật mình tỉnh giấc, với một ánh nhìn đầy vẻ kỳ lạ và ngỡ ngàng xung quanh, như thể chúng tôi không phải là những người mà cô mong đợi được nhìn thấy bên cạnh mình. Có một nét buồn thoáng qua trên khuôn mặt cô khi cô nhận ra tôi; nhưng ngay sau đó, cô lại cố gắng nở nụ cười quen thuộc với tôi. Suốt thời gian uống trà, câu chuyện của cô cứ quẩn quanh về những ngày tháng thơ ấu và tuổi trẻ của mình. Có lẽ điều này đã nhắc nhở cô về sự cần thiết của việc xem xét lại tất cả những bức thư cũ của gia đình, và tiêu hủy những bức không nên để lọt vào tay người lạ; bởi cô đã từng nhiều lần nói về sự cấp thiết của nhiệm vụ này, nhưng rồi lại luôn chùn bước vì nỗi sợ hãi rụt rè trước những điều đau đớn. Tuy nhiên, tối nay, cô đã đứng dậy sau bữa trà và đi tìm chúng—trong bóng tối; bởi cô rất tự hào về sự ngăn nắp đến từng chi tiết trong mọi cách sắp xếp phòng ốc của mình, và thường nhìn tôi đầy ái ngại mỗi khi tôi thắp một ngọn nến phòng ngủ để sang phòng khác lấy thứ gì đó. Khi cô quay lại, căn phòng thoang thoảng một mùi hương dễ chịu của hạt đậu Tonquin. Tôi vẫn luôn nhận thấy hương thơm này vương vấn trên bất kỳ món đồ nào từng thuộc về mẹ cô; và rất nhiều bức thư được gửi cho bà—những bọc thư ngả vàng đã có tuổi đời sáu bảy mươi năm.
Cô Matty tháo gói thư ra với một tiếng thở dài; nhưng cô kìm nén nó ngay lập tức, như thể việc tiếc nuối sự trôi đi của thời gian hay của cuộc đời là điều không đúng đắn cho lắm. Chúng tôi đồng ý sẽ xem xét chúng riêng biệt, mỗi người cầm một bức thư khác nhau ra khỏi cùng một bọc và miêu tả nội dung của nó cho người kia nghe trước khi đem tiêu hủy. Tôi chưa bao giờ biết rằng việc đọc những bức thư cũ lại là một công việc não nề đến thế cho đến buổi tối hôm ấy, dù tôi khó lòng diễn tả nổi tại sao. Những bức thư tràn ngập niềm hạnh phúc như thể chúng vốn phải thế—ít nhất là những bức thư thời trẻ ấy. Trong đó ẩn chứa một cảm thức sống động và mãnh liệt về hiện tại, mạnh mẽ và trọn vẹn đến mức tưởng chừng như nó không bao giờ có thể phai tàn, và cứ như thể những trái tim ấm áp, đang đập nhịp đập sự sống bộc lộ nỗi lòng qua từng con chữ ấy sẽ chẳng bao giờ chết đi, cũng chẳng bao giờ trở thành hư vô trước cõi đời đầy nắng ấm này. Tôi tin là mình đã cảm thấy bớt u sầu hơn nếu những bức thư ấy mang màu sắc u sầu hơn. Tôi thấy những giọt nước mắt len lỏi lăn dài trên những nếp nhăn đã hằn sâu trên gò má cô Matty, và cặp kính của cô phải liên tục được lau đi. Cuối cùng, tôi thầm mong cô sẽ thắp thêm ngọn cây nến kia, bởi đôi mắt tôi lúc này cũng đã mờ đi phần nào, và tôi cần thêm chút ánh sáng để đọc những dòng mực nhợt nhạt, phai mờ; nhưng không, ngay cả qua màn nước mắt, cô vẫn nhìn thấy và ghi nhớ những thói quen tằn tiện nhỏ nhặt của mình.
Tập thư đầu tiên gồm hai bọc buộc lại với nhau, và được dán nhãn (bằng nét chữ của cô Jenkyns) là “Những bức thư qua lại giữa người cha đáng kính muôn vàn của tôi và người mẹ yêu dấu của tôi, trước thềm lễ cưới của họ vào tháng 7 năm 1774.” Tôi đoán vị mục sư của Cranford lúc viết những bức thư đó độ chừng hai mươi bảy tuổi; và cô Matty kể cho tôi nghe rằng mẹ cô vừa tròn mười tám tuổi vào thời điểm làm đám cưới. Với hình dung của tôi về vị mục sư được đúc kết từ bức tranh treo trong phòng ăn, trông cứng nhắc và oai nghiêm trong bộ tóc giả bồng bềnh khổng lồ, cùng áo choàng tu sĩ, áo dài thụng và dải khăn cổ, với một tay đặt lên bản sao của bài giảng duy nhất mà ông từng cho xuất bản—thật kỳ lạ khi đọc những bức thư này. Chúng tràn ngập vẻ nhiệt thành háo hức, đầy tha thiết; những câu văn ngắn ngủi, mộc mạc, xuất phát thẳng từ đáy lòng (rất khác với văn phong đậm chất Latinh, hoa mỹ theo kiểu của tiến sĩ Johnson trong bài giảng in thành sách từng đọc trước một vị thẩm phán vào mùa mở án). Những bức thư của ông tạo nên một sự đối lập thú vị với thư của cô dâu trẻ tuổi. Rõ ràng cô cảm thấy hơi khó chịu trước những đòi hỏi của ông về việc phải thốt lên những lời yêu thương, và không tài nào hiểu nổi tại sao ông cứ lặp đi lặp lại một ý hệt qua rất nhiều cách diễn đạt khác nhau; nhưng điều mà cô hoàn toàn chắc chắn và khao khát chính là một tấm lụa “Paduasoy” màu trắng—dù thứ đó có là gì đi nữa; và có đến sáu, bảy bức thư chủ yếu xoay quanh việc cô nài nỉ người yêu hãy dùng sức ảnh hưởng của mình lên bố mẹ cô (những người rõ ràng quản thúc cô rất nghiêm khắc) để xin cho được món đồ trang phục này hay món đồ trang phục khác, đặc biệt nhất là tấm lụa “Paduasoy” màu trắng ấy. Ông chẳng màng quan tâm cô ăn mặc ra sao; đối với ông, lúc nào cô cũng đủ đáng yêu rồi, như ông đã cố gắng trấn an cô khi cô nài nỉ ông hãy bày tỏ trong thư sự ưu ái dành riêng cho một số món đồ trang điểm lộng lẫy nào đó, cốt để cô có thể mang những lời ông nói ra mà khoe với bố mẹ. Nhưng cuối cùng thì dường như ông cũng nhận ra rằng cô sẽ không chịu kết hôn cho đến khi sắm sửa được một “túi đồ cưới” vừa ý mình; và thế là ông gửi cho cô một bức thư, rõ ràng là được gửi kèm theo cả một hộp đầy ắp những món đồ trang sức lộng lẫy, trong đó ông yêu cầu cô hãy ăn mặc bằng mọi thứ mà trái tim cô hằng khao khát. Đây là bức thư đầu tiên, được đề nhãn bằng một nét chữ mảnh mai, yếu ớt: “Từ người John dấu yêu nhất của em.” Chẳng bao lâu sau đó chắc là họ đã làm đám cưới, tôi đoán thế, dựa vào quãng ngắt quãng trong thư từ qua lại giữa hai người.
“Chắc chúng ta phải đốt chúng đi thôi,” cô Matty vừa nói vừa nhìn tôi đầy do dự. “Sẽ chẳng có ai thèm bận tâm đến chúng khi tôi qua đời nữa.” Và từng bức một, cô thả chúng vào giữa ngọn lửa, ngắm nhìn từng bức bùng cháy lên, rồi lụi tàn, và bay vút đi trong hình hài mờ ảo, trắng xóa và cô quạnh tựa hồn ma lên tận ống khói, trước khi cô phó mặc bức tiếp theo cho cùng một số phận. Lúc này ánh sáng trong ngọn phòng đã đủ sáng; nhưng tôi, cũng giống như cô, bị cuốn hút đến mức cứ dán mắt vào việc theo dõi sự tiêu hủy của những bức thư ấy—nơi mà sự nồng hậu chân thành của một trái tim nam nhi đã từng dốc cạn tâm can.
Bức thư tiếp theo, cũng được cô Jenkyns dán nhãn phân loại, mang dòng chú thích: “Thư chúc mừng và khuyên răn đầy đạo đức của ông nội kính yêu gửi mẹ thân yêu của tôi, nhân dịp tôi ra đời. Kèm theo một số nhận xét thực tế về sự cần thiết của việc giữ ấm các đầu chi cho trẻ sơ sinh, từ người bà xuất sắc của tôi.”
Phần đầu thực sự là một bức tranh nghiêm khắc và mạnh mẽ về trách nhiệm của những người làm mẹ, cùng với lời cảnh báo về những cạm bẫy đang hiện hữu trên thế gian, chực chờ gớm ghiếc rình rập đứa trẻ sơ sinh mới tròn hai ngày tuổi. Vợ ông không viết thư, ông cụ cho biết, là vì ông đã cấm bà làm thế, bởi bà đang không được khỏe vì bong gân mắt cá chân—điều mà (theo ông) khiến bà hoàn toàn không thể cầm bút được. Thế nhưng, ở cuối trang giấy có ghi một ký hiệu nhỏ “T.O.” [xin vui lòng lật mặt sau], và khi lật lại, quả nhiên đúng như thế, có một bức thư gửi cho “Molly thân yêu, thương yêu nhất của tôi,” nài nỉ bà rằng khi rời khỏi phòng, dù làm bất cứ điều gì đi chăng nữa, cũng phải đi lên lầu trước khi đi xuống dưới nhà; đồng thời dặn dò bà hãy bọc chân đứa bé lại bằng vải nỉ, và giữ ấm cho nó cạnh lò sưởi, dẫu đang là mùa hè, bởi trẻ sơ sinh vốn dĩ rất non nớt.
Thật đáng yêu khi nhận thấy qua những bức thư, rõ ràng được trao đổi khá thường xuyên giữa người mẹ trẻ và bà ngoại, rằng sự điệu đà, phù phiếm tuổi thiếu nữ đang dần bị gột rửa khỏi trái tim cô bởi tình mẫu tử dành cho đứa con nhỏ. Tấm lụa “Paduasoy” màu trắng lại một lần nữa xuất hiện trong thư, với sức sống mãnh liệt gần như trước. Trong một bức thư, nó đang được may thành một chiếc áo choàng làm lễ rửa tội cho em bé. Nó khoác lên người con bé khi cùng bố mẹ đến chơi một hoặc hai ngày tại Arley Hall. Nó càng tôn thêm vẻ đáng yêu khi con bé trở thành “đứa trẻ xinh xắn nhất từng thấy. Mẹ yêu ơi, ước gì mẹ có thể nhìn thấy nó! Không phải con tự phụ đâu, nhưng con thực sự nghĩ rằng lớn lên nó sẽ trở thành một đại mỹ nhân đúng nghĩa!” Tôi nghĩ về cô Jenkyns, già nua, tàn tạ và nhăn nheo, rồi tự hỏi liệu mẹ cô có nhận ra cô chốn thiên đường kia không: và rồi tôi biết rằng bà có nhận ra, và họ đang đứng đó trong hình hài của những thiên thần.
Có một khoảng cách thời gian khá dài trước khi những bức thư của vị mục sư xuất hiện trở lại. Và khi ấy cách xưng hô của vợ ông đã thay đổi. Nó không còn bắt đầu từ dòng “Từ người John dấu yêu nhất của em;” mà là từ “Từ người Chồng Kính Mến của em.” Những bức thư được viết nhân dịp xuất bản chính bài giảng từng được vẽ trong bức tranh. Việc giảng đạo trước “Đức Ông Thẩm Phán,” và việc “được xuất bản theo yêu cầu” rõ ràng là đỉnh cao chói lọi—là sự kiện lớn trong cuộc đời ông. Ông đã phải lên Luân Đôn để giám sát quá trình in ấn xuất bản. Rất nhiều bạn bè đã phải được đến thăm hỏi và tham khảo ý kiến trước khi ông có thể quyết định chọn ra một nhà in đủ tầm cho một nhiệm vụ nặng nề nhường ấy; và cuối cùng thì người ta cũng sắp xếp được rằng nhà J. và J. Rivingtons sẽ gánh vác trách nhiệm vinh dự này. Vị mục sư đáng kính dường như bị đẩy lên một cao trào văn chương đầy hào hứng bởi dịp đặc biệt ấy, bởi ông chẳng thể viết nổi một bức thư cho vợ mà không chêm thêm vài chữ tiếng Latinh. Tôi nhớ đoạn kết của một trong những bức thư ông viết thế này: “Anh sẽ mãi khắc ghi những phẩm chất đức hạnh của nàng Molly nhà anh, dum memor ipse mei, dum spiritus regit artus,” xét thấy việc tiếng Anh của người nhận thư đôi khi còn mắc lỗi ngữ pháp và thường xuyên sai chính tả, thì câu này có thể được xem như bằng chứng cho thấy ông đã “lý tưởng hóa nàng Molly” của mình đến nhường nào; và, như cô Jenkyns thường hay nói, “Dạo này người ta bàn tán rất nhiều về việc lý tưởng hóa, dẫu cho điều đó có nghĩa là gì đi nữa.” Nhưng điều này vẫn chưa thấm vào đâu so với một cơn hứng khởi làm thơ cổ điển mà sau đó chẳng mấy chốc đã nắm quyền kiểm soát ông, trong đó nàng Molly của ông đã hóa thân thành “Maria.” Bức thư chứa bài thơ ca ngợi ấy đã được bà ghi chú lại bằng tay: “Những vần thơ tiếng Do-thái do người chồng kính mến của tôi gửi cho. Tôi tưởng được nhận thư bàn chuyện mổ lợn cơ đấy, hóa ra lại phải đợi. Cần ghi nhớ, gửi bản thơ này cho Ngài Peter Arley, theo đúng ý chồng tôi.” Và trong một lời tái bút bằng chính nét chữ của ông, người ta thấy ghi rõ rằng bản O-de (Thơ ca tụng) này đã xuất hiện trên tạp chí Gentleman’s Magazine vào tháng 12 năm 1782.
Những bức thư hồi âm của bà gửi cho chồng (được ông trân trọng cất giữ chẳng khác nào những bức thư M. T. Ciceronis Epistolæ của triết gia Cicero) mang lại sự mãn nguyện cho một người chồng, người cha vắng nhà hơn bất cứ bức thư nào ông từng viết có thể mang lại cho bà. Bà kể cho ông nghe về việc Deborah đã khâu đường diềm rất cẩn thận mỗi ngày ra sao, và đọc sách cho bà nghe từ những cuốn sách mà ông đã giao phó; kể rằng con bé là một đứa trẻ rất “sớm khôn,” ngoan ngoãn, nhưng hay hỏi những câu hỏi mà người mẹ không tài nào trả lời nổi, thế nhưng bà không hề hạ thấp bản thân bằng cách thú nhận là mình không biết, mà vội vã chuyển sang khấy lò sưởi hoặc sai đứa trẻ “sớm khôn” ấy đi làm một việc vặt nào đó. Lúc này Matty đã trở thành đứa con cưng của mẹ, và hứa hẹn (giống như người chị gái ở cùng độ tuổi) sẽ trở thành một đại mỹ nhân. Tôi đang đọc to những dòng này cho cô Matty nghe, cô mỉm cười và thở dài một chút trước niềm hy vọng được bày tỏ đầy tha thiết rằng “biết đâu bé Matty sẽ không kiêu ngạo đâu, dẫu cho con bé có là một đại mỹ nhân đi chăng nữa.”
“Tóc của tôi hồi nhỏ rất đẹp đấy, em ạ,” cô Matilda nói; “và cái miệng thì cũng không đến nỗi nào.” Và chẳng mấy chốc tôi thấy cô chỉnh lại chiếc mũ che đầu rồi ưỡn ngực ra dáng.
Nhưng xin quay lại với những bức thư của bà Jenkyns. Bà kể cho chồng nghe về những người nghèo trong giáo xứ; về những thứ thuốc gia truyền mộc mạc mà bà đã đem phát; về những phương thuốc bồi bổ từ nhà bếp mà bà đã gửi đi. Rõ ràng bà đã dùng sự bất bình của ông như một thứ roi vọt lăm lăm sẵn trên đầu tất cả những kẻ bất tài vô tích sự trong vùng. Bà xin ý kiến chỉ đạo của ông về chuyện bò lợn; và không phải lúc nào cũng nhận được câu trả lời, như tôi đã chỉ ra trước đó.
Bà cụ hiền hậu đã qua đời khi một cậu con trai chào đời, chẳng lâu sau khi bài giảng được xuất bản; nhưng lại có thêm một bức thư khuyên răn nữa từ người ông nội, càng thêm phần đanh thép và nghiêm khắc hơn bao giờ hết, nay khi đã có một cậu cháu trai cần được che chở khỏi những cạm bẫy của cuộc đời. Ông miêu tả tất cả những tội lỗi muôn hình vạn trạng mà đàn ông có thể sa vào, khiến tôi tự hỏi làm thế nào mà bất kỳ người đàn ông nào trên đời này lại có thể chết một cái chết tự nhiên được cơ chứ. Giá treo cổ có vẻ như phải là đoạn kết cuộc đời của hầu hết bạn bè và người quen của ông nội; và tôi chẳng lấy làm ngạc nhiên trước cách ông nói về cuộc đời này là “thung lũng nước mắt.”
Thật kỳ lạ khi tôi chưa từng nghe kể về người anh trai này trước đây; nhưng tôi đành kết luận rằng cậu ấy đã mất từ thủa nhỏ, bằng không thì chắc chắn tên cậu đã phải được các chị nhắc đến rồi.
Chẳng mấy chốc chúng tôi đã tiến đến những bọc thư của cô Jenkyns. Đây là những bức thư mà cô Matty thực sự cảm thấy tiếc nuối khi phải đốt. Cô bảo rằng tất cả những bức thư kia chỉ thú vị đối với những ai yêu mến người viết, và có cảm giác như việc để chúng lọt vào tay những người xa lạ—những người chưa từng biết người mẹ kính yêu của cô tốt đẹp ra sao, dẫu cho bà không phải lúc nào cũng đánh vần theo đúng lối hiện đại—sẽ làm cô tổn thương; thế nhưng những bức thư của Deborah thì lại quá đỗi xuất sắc! Bất kỳ ai đọc chúng cũng có thể thu nhận được những bài học ích lợi. Đã lâu lắm rồi cô không đọc sách của bà Chapone, nhưng cô biết chắc mình từng nghĩ rằng Deborah hoàn toàn có thể diễn đạt những ý tưởng tương tự một cách xuất sắc không kém; còn về bà Carter! người ta ca tụng thư từ của bà ấy biết bao, chỉ vì bà ấy đã viết cuốn “Epictetus,” nhưng cô hoàn toàn chắc chắn Deborah sẽ không bao giờ dùng một cách diễn đạt tầm thường như kiểu “Tôi chẳng buồn bận tâm!”
Hiển nhiên là cô Matty rất tiếc nuối khi phải đốt những bức thư này. Cô không đời nào cho phép chúng bị lướt qua một cách hời hợt bằng việc đọc lướt và bỏ qua cho xong chuyện. Cô giật lấy chúng từ tay tôi, thậm chí còn chắp tay thắp thêm ngọn nến thứ hai để đọc to chúng lên với một ngữ điệu thật chuẩn xác, không bị vấp váp trước những từ ngữ dài dòng. Ôi trời ơi! Tôi thèm khát những sự thật trần trụi biết bao thay vì những lời chiêm nghiệm, trước khi những bức thư ấy kịp khép lại! Chúng ngốn của chúng tôi tận hai đêm liền; và tôi chẳng phủ nhận rằng mình đã tranh thủ thời gian đó để nghĩ ngẩn ngơ về bao nhiêu chuyện khác, thế mà tôi vẫn luôn túc trực đúng vị trí ở phần cuối của mỗi câu văn.
Những bức thư của vị mục sư, cùng thư của vợ và mẹ vợ ông, đều tương đối ngắn gọn và súc tích, được viết bằng những nét chữ thẳng tắp với các dòng khít rịt vào nhau. Có đôi khi toàn bộ bức thư chỉ nằm gọn trên một mẩu giấy vụn. Giấy đã ngả màu vàng khè và mực thì nâu sẫm; một vài tờ giấy chính là (như cô Matty bắt tôi phải chú ý) giấy gửi thư nguyên bản thời xưa, có đóng con dấu ở góc vẽ hình một cậu bé đưa thư đang phi nước đại hết mình và thổi kèn inh õng. Thư của bà Jenkyns và mẹ bà được niêm phong bằng một miếng xá-phần tròn to màu đỏ; bởi đó là thời điểm trước khi cuốn tiểu thuyết “Sự bảo trợ” của cô Edgeworth kịp quét sạch những miếng niêm phong xá-phần khỏi giới thượng lưu lịch sự. Nhìn qua nội dung trao đổi, có thể thấy rõ những tấm thẻ miễn cước bưu điện (franks) là thứ được săn lùng ráo riết, thậm chí còn được các nghị sĩ túng thiếu dùng như một phương thức để trả nợ. Vị mục sư niêm phong các bức thư của mình bằng một ấn tín huy hiệu gia tộc khổng lồ, và qua sự cẩn trọng khi thực hiện nghi thức này, ông thể hiện rõ mong muốn rằng chúng phải được rạch bằng dao chứ không phải bị xé toạc bởi bất kỳ bàn tay vô tâm hay thiếu kiên nhẫn nào. Trong khi đó, những bức thư của cô Jenkyns lại mang hình thức và nét chữ hiện đại hơn một chút. Cô viết trên những tờ giấy vuông mà chúng ta đã quen gọi là kiểu cổ xưa. Nét chữ của cô quả thực rất vừa vặn, kết hợp với sở thích dùng từ đa âm tiết, để viết đầy kín một tờ giấy, và rồi sau đó là niềm kiêu hãnh và sự thích thú khi viết đè ngang dọc (crossing). Tội nghiệp cô Matty, cô bị làm cho bối rối đến tội nghiệp với kiểu viết này, bởi các từ ngữ cứ phình to ra như những quả cầu tuyết, và về cuối bức thư, cô Jenkyns thường dùng toàn những từ dài ngoằng cỡ một sải chân. Trong một bức gửi cho cha mình, mang hơi hướng tranh biện thần học nhẹ nhàng, cô đã nhắc đến Hê-rô-đê, Tiểu vương xứ I-du-mê-a (Herod, Tetrarch of Idumea). Cô Matty đọc nhầm thành “Hê-rô-đê Pê-trát xứ E-tru-ri-a” (Herod Petrarch of Etruria), thế mà vẫn thỏa mãn vui vẻ y như thể mình đọc đúng.
Tôi không nhớ chính xác ngày tháng năm nào, nhưng hình như là vào năm 1805 khi cô Jenkyns viết chuỗi thư dài nhất—nhân dịp cô vắng nhà đi thăm một vài người bạn sống gần Newcastle-upon-Tyne. Những người bạn này có mối thân tình với vị chỉ huy đồn trú ở đó, và nghe ông kể về mọi công tác chuẩn bị đang được gấp rút tiến hành nhằm đẩy lùi cuộc xâm lược của Buonaparte—hạm đội mà một số người tưởng tượng có thể sẽ đổ bộ ngay cửa sông Tyne. Cô Jenkyns rõ ràng vô cùng hoảng sợ; và phần đầu những bức thư của cô thường được viết bằng thứ tiếng Anh khá rành mạch, tường thuật chi tiết những công tác chuẩn bị được thực hiện trong gia đình nơi cô đang ở nhằm đối phó với sự kiện đáng sợ ấy; nào là những bọc quần áo được gói ghém sẵn sàng để tẩu thoát lên Alston Moor (một vùng đất đồi hoang vu nằm giữa Northumberland và Cumberland); nào là tín hiệu sẽ được phát ra cho cuộc tháo chạy này, cũng như lệnh điều động đồng loạt các lực lượng tình nguyện cầm vũ khí—mà theo tôi nhớ không nhầm thì tín hiệu đó bao gồm việc gióng lên những hồi chuông nhà thờ theo một nhịp điệu đặc biệt đầy điềm gở. Có một hôm, khi cô Jenkyns và những người chủ nhà đang dự tiệc tối ở Newcastle, hồi còi báo động ấy đã thực sự vang lên (một hành động không khôn ngoan cho lắm, nếu như bài học ngụ ngôn về Cậu bé chăn cừu và con sói có chút nào đúng sự thật; nhưng sự việc là thế), và cô Jenkyns, vẫn chưa hoàn hồn sau cơn hoảng hốt, đã viết thư vào ngày hôm sau để miêu tả lại âm thanh, cú sốc nghẹt thở, sự hoảng loạn và vội vã; rồi sau đó, hít một hơi thật sâu, cô viết thêm rằng: “Cha thân yêu của con, mọi mối lo âu của chúng ta vào buổi tối hôm qua mới thật nhỏ nhặt làm sao trước mắt những tâm tư bình tĩnh và lý trí ở hiện tại!” Và ngay lúc này, cô Matty liền ngắt lời:
“Nhưng quả thực là, em yêu ạ, vào thời điểm đó chúng chẳng hề nhỏ nhặt hay tầm thường chút nào đâu. Chị biết là có những đêm chị đã giật mình tỉnh giấc giữa đêm và tưởng như nghe thấy tiếng giày đinh rầm rập của quân Pháp đang tiến vào Cranford. Rất nhiều người bàn tán về việc trốn vào các mỏ muối—và thịt thà cất dưới đó thì chắc chắn sẽ tươi ngon tuyệt hảo, chỉ có điều là có lẽ chúng ta sẽ bị khát nước. Và cha chị đã giảng nguyên một chuỗi các bài giảng nhân sự kiện đó; một chuỗi bài giảng vào các buổi sáng, toàn nói về Đa-vít và Gô-li-át, nhằm khích lệ tinh thần người dân đứng lên chiến đấu bằng xẻng hoặc gạch đá nếu cần thiết; và chuỗi bài giảng thứ hai vào các buổi chiều, chứng minh rằng Na-pô-lê-ông (đó là một cách gọi khác cho Bony, như tụi chị hay gọi ông ta) chẳng khác gì ác quỷ A-pô-li-ôn và A-bát-đôn cả. Chị nhớ cha chị đã từng hơi hy vọng rằng người ta sẽ đề nghị ông cho in chuỗi bài giảng sau này; nhưng có lẽ giáo xứ đã quá tải với việc nghe chúng rồi còn gì.”
Peter Marmaduke Arley Jenkyns (“tội nghiệp Peter!” như cô Matty bắt đầu gọi cậu) vào thời điểm này đang theo học tại trường Shrewsbury. Vị mục sư lại cầm bút lên, mài giũa lại vốn tiếng Latinh của mình một lần nữa để thư tín qua lại với con trai. Rõ ràng những bức thư của cậu thiếu niên là những bức thư mang tính khoe khoang học thức. Chúng thuộc loại mang hàm lượng trí tuệ cao, tường thuật về việc học tập cùng những kỳ vọng tri thức đủ mọi thể loại, thỉnh thoảng lại đệm vào vài câu danh ngôn kinh điển bằng tiếng cổ; thế nhưng, chốc chốc bản tính nghịch ngợm của loài người lại bộc lộ qua những câu ngắn ngủi thế này, rõ ràng được viết trong một sự hoảng hốt run rẩy sau khi bức thư đã bị kiểm duyệt: “Mẹ yêu ơi, xin hãy gửi cho con một chiếc bánh ngọt, và nhớ cho thật nhiều mứt thanh yên vào nhé.” Chắc hẳn “mẹ yêu” đã đáp lại đứa con trai dưới hình thức những chiếc bánh ngọt và “đồ ăn vặt,” bởi chẳng có bức thư nào của bà nằm trong tập thư này cả; bù lại là cả một bộ sưu tập thư của vị mục sư—người mà đối với ông, tiếng Latinh trong thư của con trai chẳng khác nào tiếng kèn xung trận giục giã con chiến mã già. Quả thực tôi không biết nhiều về tiếng Latinh lắm, và có lẽ đó là một thứ ngôn ngữ mang tính trang trí nhiều hơn, nhưng theo tôi thì không thực sự hữu ích cho lắm—ít nhất là khi đánh giá qua những đoạn tôi còn nhớ được từ các bức thư của vị mục sư. Có câu thế này: “Con chưa vẽ được thị trấn đó vào bản đồ Ireland của con; nhưng Bonus Bernardus non videt omnia, như sách Proverbia có câu.” Chẳng mấy chốc, người ta nhận thấy rõ ràng là “tội nghiệp Peter” đã tự vướng vào vô số rắc rối. Có những bức thư thể hiện sự ăn năn giả tạo, màu mè gửi cho cha vì một lỗi lầm nào đó; và ẩn giữa tất cả những bức thư ấy là một mẩu giấy viết cẩu thả, dán niêm phong cẩu thả, đề địa chỉ cẩu thả và nhòe nhoẹt mực: “Mẹ kính yêu, yêu, yêu, yêu dấu nhất của con, con sẽ là một đứa con ngoan; thực sự con sẽ ngoan mà; nhưng xin mẹ đừng vì con mà ngã bệnh; con không đáng đâu, nhưng con sẽ ngoan mà, mẹ yêu dấu ơi.”
Cô Matty không tài nào cất nên lời vì khóc nghẹn, sau khi đọc xong mẩu giấy ngắn ngủi ấy. Cô lặng lẽ đưa nó cho tôi, rồi đứng dậy mang cất vào góc khuất linh thiêng trong phòng riêng của mình, vì sợ rằng lỡ có chuyện gì không may, nó lại bị đem ra đốt mất. “Tội nghiệp Peter!” cô nói; “nó lúc nào cũng vướng vào rắc rối; tính nó quá dễ dãi. Người ta đã dẫn dụ nó đi sai đường, rồi bỏ mặc nó giữa lúc hiểm nghèo. Nhưng mà nó lại quá ham trò nghịch ngợm. Nó chẳng bao giờ cưỡng lại nổi một trò đùa. Tội nghiệp Peter!”
