Con đường tương lai của cậu Peter tội nghiệp vốn đã được những người bạn tốt vạch ra khá êm ả, nhưng Bonus Bernardus non videt omnia, trong bản đồ ấy cũng có chỗ sơ suất. Cậu sẽ giành giải thưởng tại Trường Shrewsbury, rồi mang vinh dự ấy đến Cambridge, và sau đó, một bổng lộc xứ đạo đang chờ đón cậu, món quà từ cha đỡ đầu của cậu, ngài Sir Peter Arley. Peter tội nghiệp! Số phận trong đời cậu lại khác xa những gì bạn bè đã hy vọng và hoạch định. Cô Matty đã kể cho tôi nghe toàn bộ câu chuyện, và tôi nghĩ cô đã thấy nhẹ lòng hơn khi trút gánh nặng ấy.

Cậu là đứa con cưng của người mẹ, người dường như quý trọng tất cả các con của mình, dù bà có lẽ hơi e dè trước học thức vượt trội của Deborah. Deborah là đứa con được cha yêu chiều, và khi Peter khiến ông thất vọng, cô liền trở thành niềm kiêu hãnh của ông. Vinh dự duy nhất mà Peter mang về từ Shrewsbury chỉ là tiếng tăm là một anh chàng tốt bụng nhất trần đời, và là thủ lĩnh của trường trong nghệ thuật chơi khăm. Cha cậu rất thất vọng, nhưng bắt đầu tìm cách khắc phục mọi chuyện theo một cách đầy nam tính. Ông không đủ khả năng gửi Peter đi học kèm với bất kỳ gia sư nào, nhưng ông có thể tự dạy cậu; và cô Matty đã kể cho tôi nghe rất nhiều về sự chuẩn bị đáng sợ với nào từ điển với chẳng tự điển bách khoa được bày ra trong phòng làm việc của cha cô vào sáng hôm Peter bắt đầu học.

“Mẹ tội nghiệp của tôi!” cô nói. “Tôi nhớ bà thường đứng ở sảnh, ngay gần cửa phòng làm việc để bắt lấy tông giọng của cha tôi. Tôi có thể nhận ra ngay trong chớp mắt mọi chuyện có ổn thỏa hay không qua nét mặt của mẹ. Và mọi chuyện đã ổn thỏa trong một thời gian dài.”

“Cuối cùng thì điều gì đã hỏng vậy ạ?” tôi hỏi. “Chắc làớ cuốn tiếng Latin phiền toái đó rồi.”

“Không! Không phải tiếng Latin. Peter rất được lòng cha tôi, vì cậu học hành rất chăm chỉ để làm hài lòng ông. Nhưng cậu dường như nghĩ rằng người dân Cranford có thể bị lôi ra làm trò đùa, bị chế giễu, và họ không thích điều đó; chẳng ai thích cả. Cậu luôn bịp bợm họ; ‘bịp bợm’ không phải là một từ hay ho đâu, cháu yêu ạ, và ta hy vọng cháu sẽ không kể với cha cháu rằng ta đã dùng từ này, vì ta không muốn ông nghĩ rằng ngôn từ của ta không được chọn lọc sau khi đã sống cùng một người phụ nữ như Deborah. Và cháu hãy chắc chắn là không bao giờ dùng từ đó nhé. Ta không biết nó tuột ra khỏi miệng ta lúc nào, chắc là vì ta đang nghĩ đến Peter tội nghiệp và đó luôn là cách diễn đạt của cậu ấy. Nhưng xét về nhiều mặt, cậu ấy là một thiếu niên rất lịch thiệp. Cậu giống như Đại úy Brown kính mến ở chỗ luôn sẵn sàng giúp đỡ bất kỳ người già hay trẻ nhỏ nào. Mặc dù vậy, cậu ấy vẫn thích trêu chọc và giễu cợt; và cậu có vẻ nghĩ rằng các bà cụ ở Cranford sẽ tin bất cứ điều gì. Hồi đó có rất nhiều bà cụ sống ở đây; ta biết bây giờ chúng ta chủ yếu là phụ nữ, nhưng chúng ta không già bằng các bà cụ thời ta còn thiếu nữ. Ta có thể phì cười khi nghĩ đến một số trò đùa của Peter. Không, cháu yêu ạ, ta sẽ không kể cho cháu nghe đâu, vì chúng có thể không làm cháu sửng sốt như đáng lẽ phải thế, và chúng thực sự rất tai hại. Thậm chí cậu ấy đã từng lừa cả cha tôi, bằng cách cải trang thành một phu nhân đang đi ngang qua thị trấn và muốn gặp Mục sư xứ Cranford, ‘người từng xuất bản bài giảng Assize tuyệt vời đó.’ Peter kể rằng bản thân cậu đã sợ chết khiếp khi thấy cha tôi nuốt trọn câu chuyện thế nào, thậm chí ông còn đề nghị sao chép lại tất cả các bài giảng về Napoleon Buonaparte cho bà ấy—ý ta là ngài—không, là bà ấy, vì lúc đó Peter đang đóng giả phụ nữ. Cậu ấy bảo với tôi rằng lúc cha tôi đang nói chuyện, cậu ta sợ hãi hơn bất cứ lúc nào trong đời. Cậu không ngờ cha tôi lại tin sái cổ mình như vậy; thế nhưng nếu ông không tin, thì đó lại là một điều bi đát cho Peter. Thành ra, cậu ấy chẳng mấy vui mừng vì điều đó, bởi cha tôi bắt cậu làm việc cật lực để chép lại toàn bộ mười hai bài giảng về Buonaparte cho vị phu nhân ấy—tức là cho chính Peter, cháu biết đấy. Cậu ấy chính là vị phu nhân. Và có lần khi muốn đi câu cá, Peter thốt lên, ‘Quỷ tha ma bắt người đàn bà này!’—lời lẽ rất tồi tệ, cháu yêu ạ, nhưng Peter không phải lúc nào cũng cẩn trọng trong lời ăn tiếng nói như lẽ ra nên thế; cha tôi giận đến mức suýt làm tôi hồn vía lên mây: thế mà tôi vẫn khó lòng nhịn được cười trước những cái nhún gối nhỏ xíu mà Peter cứ lén lút thực hiện mỗi khi cha tôi ca ngợi gu thẩm mỹ tuyệt vời và óc phân tích sắc sảo của vị phu nhân ấy.”

“Cô Jenkyns có biết về những trò khôn lỏi này không ạ?” tôi hỏi.

“Ồ, không! Deborah sẽ bị sốc nặng mất. Không, chẳng ai biết ngoài tôi cả. Ước gì tôi luôn biết trước các dự định của Peter; nhưng đôi khi cậu ấy chẳng chịu nói với tôi. Cậu hay bảo rằng các bà cụ trong thị trấn cần thứ gì đó để bàn tán, nhưng tôi không nghĩ họ cần thế. Họ có tờ St James’s Chronicle ba lần một tuần, giống như chúng ta bây giờ, và chúng ta có khối chuyện để nói; tôi còn nhớ tiếng lách cách rôm rả mỗi khi mấy bà cụ tụ tập lại với nhau. Nhưng có lẽ lũ nam sinh nói chuyện nhiều hơn phụ nữ. Cuối cùng thì một chuyện bi thảm tồi tệ đã xảy ra.” Cô Matty đứng dậy, đi ra cửa và mở toang nó ra; chẳng có ai ở ngoài đó cả. Cô rung chuông gọi Martha, và khi Martha đến, bà chủ bảo cô đi mua trứng ở một trang trại nằm ở tận đầu bên kia thị trấn.

“Ta sẽ khóa cửa sau khi em đi nhé, Martha. Em không sợ đi một mình chứ, hả?”

“Dạ thưa không, thưa cô; Jem Hearn chắc chắn sẽ vô cùng tự hào được đi cùng em ạ.”

Cô Matty ưỡn ngực, và ngay khi chúng tôi chỉ còn lại hai người, cô bày tỏ ước gì Martha giữ gìn phép tắc kín đáo hơn của người con gái.

“Chúng ta hãy tắt nến đi cháu yêu. Ta trò chuyện dưới ánh lửa cũng tốt chán mà, cháu biết đấy. Được rồi! Chà, cháu thấy đấy, Deborah đã đi vắng chừng nửa tháng; tôi nhớ đó là một ngày trời quang mây tạnh, tĩnh lặng phía trên đầu; và hoa tử đinh hương đang nở rộ khắp nơi, thế nên chắc là mùa xuân. Cha tôi đã đi thăm những người bệnh trong giáo xứ; tôi nhớ mãi hình ảnh ông rời nhà với bộ tóc giả, chiếc mũ rộng vành cùng cây gậy chống. Không hiểu ma xui quỷ khiến thế nào mà Peter tội nghiệp của chúng tôi lại hành động như vậy; cậu ấy có tính khí ngọt ngào nhất, thế mà hình như lúc nào cũng thích chọc tức Deborah. Con bé chưa bao giờ cười trước những trò đùa của cậu, lại cho rằng cậu không tao nhã, không chịu khó trau dồi trí tuệ; điều đó khiến cậu phật lòng.

Chà! Dường như cậu đã lẻn vào phòng chị ấy, tự mặc lên mình chiếc áo choàng cũ, tấm khăn quàng và chiếc mũ bonnet của Deborah; đúng những món đồ mà chị ấy vẫn hay mặc ở Cranford và đi đến đâu cũng ai cũng nhận ra; rồi cậu nhồi chiếc gối thành một đứa—cháu chắc là đã khóa cửa rồi chứ, vì tôi không muốn bất kỳ ai nghe thấy đâu—thành một... một đứa bé sơ sinh, quấn tã dài trắng muốt. Cậu làm thế chỉ để, như cậu đã kể với tôi sau đó, tạo ra chút chuyện bàn tán trong thị trấn; cậu chưa bao giờ nghĩ điều đó sẽ ảnh hưởng đến thể diện của Deborah. Và cậu ra ngoài, đi đi lại lại lối đi có giàn dâu phỉ—nửa bị che khuất bởi hàng rào sắt, nửa thấp thoáng ẩn hiện; cậu ôm ấp chiếc gối y như một đứa trẻ thật sự, và lẩm bẩm với nó đủ thứ lời ngớ ngẩn mà người ta vẫn hay nói. Ôi trời ơi! Thế rồi cha tôi bước đi uy nghi dọc con đường như mọi khi; và ngài nhìn thấy gì cơ chứ ngoài một nhúm người đen nhẻm—tôi dám cá là có tới hai thập kỷ con người—đang dán mắt qua hàng rào khu vườn của ông. Ban đầu, ông tưởng họ chỉ đang ngắm nghía một khóm đỗ quyên mới nở hoa rộ mà ông vô cùng tự hào; thế là ông bước chậm lại để họ có thêm thời gian chiêm ngưỡng. Ông tự hỏi liệu mình có thể rút ra một bài giảng đạo từ dịp này không, và thầm nghĩ có lẽ giữa hoa đỗ quyên và hoa huệ ngoài đồng có mối liên hệ nào đó. Cha tội nghiệp của tôi! Khi đến gần hơn, ông bắt đầu thấy lạ vì họ không nhận ra sự có mặt của mình; nhưng đầu của ai nấy đều chụm sát vào nhau, cứ ngó nghiêng ngó ngó hoài! Cha tôi hòa vào giữa đám đông, dự định là sẽ mời họ bước vào vườn cùng ông để ngắm nghía kỳ quan thực vật tuyệt đẹp đó, thì—ôi cháu yêu, nghĩ đến thôi mà tôi đã run rẩy—ông tự mình nhìn qua khe hàng rào, và trông thấy—tôi không biết ông tưởng mình đã thấy gì, nhưng cụ già Clare kể với tôi rằng mặt ông tái mét đi vì giận dữ, đôi mắt lừng lững phóng hỏa dưới đôi lông mày đen đang cau lại; và ông lên tiếng—ôi, thật đáng sợ làm sao!—ông quát đứng yên tất cả ở đấy, không một ai được đi đâu, không một ai được nhúc nhích dù chỉ nửa bước; và nhanh như chớp, ông đã xộc qua cửa vườn, lao thẳng xuống lối đi rợp bóng dâu phỉ, tóm lấy Peter tội nghiệp và lột phăng quần áo trên lưng cậu—nào mũ bonnet, khăn quàng, váy vóc đủ cả—rồi ném cái gối qua hàng rào vào thẳng giữa đám đông! Và rồi ông thực sự, thực sự vô cùng giận dữ, ngay trước mặt bao người, ông giơ cao cây gậy và quất roi lên người Peter!

Cháu yêu ơi, trò đùa tai quái của thằng bé vào cái ngày đầy nắng ấy, khi mọi thứ tưởng chừng đang xuôi chèo mát mái, đã làm tan nát trái tim mẹ tôi và thay đổi cha tôi suốt quãng đời còn lại. Thật sự là vậy đấy. Cụ Clare kể rằng Peter trông trắng bệch chẳng kém gì cha tôi; và đứng bất động như bức tượng để chịu đòn roi; còn cha tôi thì quất những roi rất nặng tay! Khi cha tôi dừng lại để lấy hơi, Peter cất giọng khàn đặc mà vẫn đứng yên phăng phắc: ‘Ông đã đánh đủ chưa ạ?’ Tôi không biết cha tôi đã nói gì—hoặc có nói gì không. Nhưng cụ Clare bảo Peter quay về phía những người đứng bên ngoài hàng rào, cúi chào họ thật sâu, thật trang trọng và nghiêm nghị như bất kỳ vị quý tộc nào; rồi lững thững bước vào nhà. Lúc đó tôi đang ở trong phòng kho phụ giúp mẹ làm rượu hoa anh thảo. Giờ đây tôi không tài nào chịu nổi thứ rượu ấy, cả hương thơm của loài hoa đó nữa; chúng làm tôi buồn nôn và lả đi, y hệt như cái ngày Peter bước vào, mang vẻ kiêu hãnh của một người đàn ông thực thụ—thực sự trông giống một người trưởng thành chứ không phải một đứa trẻ. ‘Mẹ ơi!’ cậu nói, ‘Con đến để chúc mẹ bình an mãi mãi.’ Tôi thấy đôi môi cậu mím lại run rẩy khi nói; và tôi nghĩ cậu không dám thốt thêm lời nào trìu mến hơn nữa, vì ẩn chứa trong lòng cậu là một quyết định đã định đoạt. Mẹ nhìn cậu với vẻ hoảng hốt, ngạc nhiên và gặng hỏi có chuyện gì xảy ra. Cậu không cười cũng chẳng nói năng gì, chỉ vòng tay ôm chầm lấy mẹ và hôn bà như thể không biết làm sao để buông ra; và trước khi bà kịp thốt lên lời nào nữa, cậu đã biến mất. Chúng tôi bàn tán xôn xao mà chẳng tài nào hiểu nổi, và mẹ giục tôi đi tìm cha để gặng hỏi sự tình. Tôi tìm thấy ông đang đi qua đi lại với vẻ mặt hết sức bực bội.

‘Hãy bảo với mẹ rằng ta đã đánh Peter, và nó hoàn toàn đáng bị trừng phạt như vậy.’

Tôi không dám hỏi thêm câu nào nữa. Khi tôi thuật lại cho mẹ nghe, bà ngồi phịch xuống, lả đi trong giây lát. Tôi nhớ rằng vài ngày sau, tôi nhìn thấy những bông hoa anh thảo héo úa bị vứt ra đống lá mục để rữa nát và tơi tả ở đó. Năm ấy chẳng có mẻ rượu hoa anh thảo nào được làm ở nhà xứ—và quả thực, chẳng bao giờ có nữa.

Chẳng mấy chốc, mẹ đi tìm cha. Tôi nhớ mình đã liên tưởng đến Hoàng hậu Esther và Vua Ahasuerus; bởi mẹ tôi vốn vô cùng xinh đẹp và mang vẻ mong manh, còn cha tôi trông đáng sợ không kém gì Vua Ahasuerus. Một lúc sau, họ cùng bước ra; và khi ấy mẹ kể cho tôi nghe mọi chuyện đã xảy ra, rằng theo ý cha, bà sẽ lên phòng Peter—dù không được phép để lộ việc này với Peter—để trò chuyện và khuyên nhủ cậu. Nhưng nào có bóng dáng Peter đâu! Chúng tôi lùng sục khắp nhà; chẳng thấy Peter đâu cả! Ngay cả cha tôi, người ban đầu không muốn tham gia tìm kiếm, cũng nhanh chóng phụ giúp chúng tôi chẳng lâu sau đó. Ngôi nhà xứ là một căn nhà cổ kính—bước lên bậc thềm lại vào phòng, bước xuống bậc thềm lại sang phòng khác, thông suốt khắp nơi. Ban đầu, mẹ vừa đi vừa cất tiếng gọi nhỏ nhẹ, như thể để trấn an đứa con trai tội nghiệp: ‘Peter! Peter con yêu! chỉ là mẹ đây mà;’ nhưng dần dần, khi các gia nhân từ các ngả đường mà cha sai đi tìm tung tích Peter trở về—khi chúng tôi phát hiện cậu không có trong vườn, chẳng ở trên gác xép để cỏ, hay bất cứó xó xỉnh nào quanh nhà—tiếng gọi của mẹ trở nên lớn hơn và hoảng loạn hơn: ‘Peter! Peter cục cưng của mẹ! con đang ở đâu?’ vì lúc ấy bà đã cảm nhận và thấu hiểu rằng nụ hôn kéo dài hồi nãy chính là một lời ‘tạm biệt’ đượm buồn nhường nào. Buổi chiều cứ thế trôi đi—mẹ không hề nghỉ ngơi, cứ lùng sục hết lần này đến lần khác ở mọi ngóc ngách có thể mà người ta đã lục lọi đến hai mươi lần trước đó, thậm chí là những nơi chính tay bà đã xem qua không biết bao nhiêu bận. Cha ngồi gục đầu trong hai bàn tay, không nói năng gì ngoại trừ khi những người được sai đi bẩm báo về mà chẳng mang theo tin tức gì; lúc ấy ông ngẩng khuôn mặt đầy vẻ kiên nghị mà trĩu nặng buồn đau lên, ra lệnh cho họ tiếp tục tỏa đi tìm theo những hướng mới. Mẹ cứ đi qua đi lại từ phòng này sang phòng khác, ra vào ngôi nhà, di chuyển không một tiếng động nhưng chẳng phút nào ngừng nghỉ. Cả mẹ lẫn cha đều không dám rời khỏi ngôi nhà, nơi được chọn làm điểm tập kết cho tất cả những người đi tìm kiếm. Cuối cùng (khi trời đã sẩm tối), cha đứng dậy. Ông nắm lấy tay áo mẹ khi bà đang rảo bước với nhịp điệu cuồng dại và đượm buồn qua cánh cửa này để nhanh chóng hướng sang cánh cửa khác. Bà giật mình trước cái chạm của bàn tay ấy, vì bà đã quên sạch sành sanh mọi thứ trên đời ngoài Peter.

‘Molly à!’ ông nói, ‘Anh không nghĩ mọi chuyện lại nông nỗi này.’ Ông nhìn vào khuôn mặt bà để tìm kiếm sự an ủi—gương mặt tội nghiệp tái ngợt và hoảng loạn của bà; bởi cả cha lẫn mẹ đều không dám thừa nhận—chứ đừng nói là hành động dựa trên—nỗi kinh hoàng đang gặm nhấm tâm can họ, sợ rằng Peter có thể đã quẩn trí tự vẫn. Cha không tìm thấy chút ý thức nào trong đôi mắt hầm hập, mệt mỏi của vợ, và ông hụt hẫng trước sự đồng cảm mà lẽ ra bà vẫn luôn sẵn sàng dành cho ông—một người đàn ông lực lưỡng thế mà trước vẻ tuyệt vọng câm lặng trên gương mặt vợ, những giọt nước mắt của ông đã bắt đầu tuôn rơi. Nhưng khi nhìn thấy điều đó, một nỗi buồn dịu dàng dâng lên nét mặt bà, và bà nói, ‘John yêu dấu ơi! đừng khóc; hãy đi cùng em, chúng ta sẽ tìm thấy thằng bé,’ giọng điệu tươi tắn gần như thể bà biết rõ con mình đang ở đâu. Và bà nắm lấy bàn tay to lớn của cha trong bàn tay nhỏ nhắn mềm mại của mình, dìu ông bước đi, những giọt nước mắt rơi lã chã trong khi ông tiếp tục lê bước mệt mỏi không ngừng nghỉ ấy, từ phòng này sang phòng khác, khắp nhà và khu vườn.

Ôi, tôi khao khát sự có mặt của Deborah biết bao! Tôi chẳng có thời gian để khóc lóc, vì giờ đây mọi thứ dường như đều đổ dồn lên đôi vai tôi. Tôi viết thư gọi Deborah về nhà. Tôi lén lút sai người mang tin đến nhà của chính vị Mr Holbrook ấy—Mr Holbrook tội nghiệp; cháu biết tôi đang nhắc đến ai mà. Ý tôi không phải là gửi tin trực tiếp cho ông ấy, nhưng tôi gửi cho một người mà tôi tin tưởng để thăm dò xem Peter có trốn ở nhà ông ấy không. Vì có dạo Mr Holbrook thỉnh thoảng vẫn ghé thăm nhà xứ—cháu biết ông ấy là họ hàng của Miss Pole mà—và ông rất tốt với Peter, từng dạy cậu cách câu cá—ông vốn tốt bụng với tất cả mọi người, và tôi nghĩ biết đâu Peter đã chạy trốn đến đó. Nhưng Mr Holbrook đi vắng, và chẳng ai nhìn thấy Peter ở đấy cả. Trời đã tối mịt; nhưng các cánh cửa đều mở toang và cha mẹ cứ bước đi mãi; đã hơn một tiếng đồng hồ kể từ lúc ông nhập cuộc cùng vợ, và tôi tin chắc họ chẳng hề nói với nhau lời nào suốt khoảng thời gian đó. Tôi đang nhóm lửa lò sưởi ở phòng khách, và một người hầu đang chuẩn bị trà, vì tôi muốn họ có thứ gì đó để ăn uống và sưởi ấm người, thì cụ Clare xin phép được gặp tôi.

‘Tôi đã mượn lưới ở đập nước rồi thưa cô Matty. Chúng ta sẽ kéo ao ngay tối nay, hay đợi đến sáng mai ạ?’

Tôi nhớ mình đã trợn trừng nhìn vào mặt ông để ngấm cái ý nghĩa trong câu nói ấy; và khi hiểu ra, tôi phì cười thành tiếng. Nỗi kinh hoàng của ý nghĩ mới mẻ đó—cậu Peter rực rỡ, đáng yêu của chúng tôi giờ đã lạnh ngắt, cứng đờ và chết ngắc! Giờ đây tôi vẫn còn nghe văng vẳng tiếng cười của chính mình.

Hôm sau, Deborah đã về đến nhà trước khi tâm trí tôi kịp bình hoàn. Chị ấy sẽ chẳng yếu mềm đến mức gục ngã như tôi đã từng; nhưng những tiếng thét của tôi (tiếng cười ghê rợn ấy đã kết thúc bằng những giọt nước mắt) đã đánh thức người mẹ hiền yêu quý, người mà tâm trí u mê tội nghiệp đã được kéo về và tĩnh táo lại ngay khi có một đứa con cần sự chăm sóc của bà. Mẹ và Deborah ngồi bên giường bệnh của tôi; nhìn sắc thái của từng người, tôi biết rằng vẫn chưa có tin tức gì về Peter—không có tin tức khủng khiếp, ghê rợn nào cả, đó chính là điều tôi hằng khiếp sợ nhất trong trạng thái u ám giữa tỉnh và mê.

Kết quả tương tự từ cuộc tìm kiếm đã mang lại chút nhẹ nhõm phần nào cho mẹ, người mà tôi chắc chắn rằng ý nghĩ Peter có thể đang treo cổ chết ở một xó xỉnh quen thuộc nào đó trong nhà đã gây ra bước chân không dệt dạt qua lại suốt ngày hôm qua. Đôi mắt dịu dàng của bà chẳng bao giờ còn nguyên vẹn vẻ bình thảng như trước nữa; chúng luôn mang cái nhìn bồn chồn, khát khao, như thể đang tìm kiếm thứ gì mà bà mãi chẳng thể tìm thấy. Ồ! Đó là một khoảng thời gian kinh hoàng; ập xuống như một cú sét đánh vào ngày hè yên ả khi hoa tử đinh hương đang đua nở.

“Cậu Peter ở đâu vậy ạ?” tôi hỏi.

“Cậu đã trốn đến Liverpool; và lúc bấy giờ đang có chiến tranh; một vài chiến thuyền của nhà vua thả neo ngoài cửa sông Mersey; và họ chỉ chực chờ vớ được một thiếu niên khỏe mạnh, sáng sủa như cậu (cao mét bảy mươi lăm) đến đầu quân. Viên hạm trưởng đã viết thư cho cha tôi, còn Peter viết thư cho mẹ. Đợi đã! Những lá thư ấy hẳn đang ở đâu đó quanh đây thôi.”

Chúng tôi thắp nến lên, và tìm thấy lá thư của viên hạm trưởng lẫn thư của Peter. Chúng tôi cũng tìm thấy một bức thư xin xỏ đơn giản của bà Jenkyns gửi cho Peter, ngoài đề địa chỉ nhà một người bạn học cũ mà bà tưởng cậu đã trốn đến đó. Họ đã gửi trả lại mà chưa bóc niêm phong; và nó cứ bị niêm phong kín như vậy suốt bấy giờ, do sơ ý bị cất nhầm lẫn vào giữa những bức thư khác của thời kỳ đó. Nội dung như sau:—

“Peter yêu dấu của mẹ,—Mẹ biết con không nghĩ chúng ta sẽ đau lòng đến thế, bằng không con đã chẳng bao giờ bỏ đi. Con quá tốt mà. Cha con cứ ngồi thở dài khiến tim mẹ quặn thắt khi nghe thấy. Ông ấy không tài nào ngẩng cao đầu lên được vì đau khổ; thế nhưng ông ấy chỉ làm những gì mình cho là đúng. Có lẽ ông đã quá nghiêm khắc, và có lẽ mẹ đã chưa đủ dịu kindness; nhưng Chúa thừa biết chúng ta yêu con nhường nào, cậu con trai độc nhất yêu quý của mẹ. Con chó Don trông buồn bã làm sao vì con đã đi vắng. Hãy quay về đi, và mang lại hạnh phúc cho chúng ta, những người yêu thương con rất mực. Mẹ biết con sẽ quay về mà.”

Nhưng Peter đã chẳng quay về. Ngày mùa xuân hôm đó là lần cuối cùng cậu được nhìn thấy khuôn mặt mẹ mình. Người viết bức thư ấy—bức thư cuối cùng—người duy nhất từng tận mắt đọc những dòng chữ viết trong đó, đã qua đời từ lâu; và tôi, một kẻ tha hương không sinh ra vào thời điểm xảy ra sự việc này, lại chính là người mở nó ra.

Lực lượng hạm trưởng đã triệu hồi cha và mẹ đến Liverpool ngay lập tức, nếu họ muốn nhìn thấy mặt con trai mình; và do những sự tình cờ trớ trêu của số phận, bức thư của viên hạm trưởng đã bị giữ lại ở đâu đó, bằng cách nào đó.

Cô Matty tiếp tục kể: “Và đó là mùa hội đua ngựa, tất cả ngựa trạm ở Cranford đều đã được điều đi xem đua—nhưng cha mẹ tôi vẫn lên đường bằng chiếc xe ngựa gig của nhà—và ôi cháu yêu ạ, họ đã đến quá muộn—con tàu đã nhổ neo rồi! Giờ thì hãy đọc lá thư Peter gửi cho mẹ tôi đi!”

Lá thư đong đầy tình yêu thương, nỗi buồn, sự kiêu hãnh với nghề nghiệp mới, cùng nỗi hổ thẹn cay đắng vì tội lỗi trong mắt người dân Cranford; nhưng khép lại bằng lời cầu khẩn thiết tha mong bà đến gặp cậu trước khi rời khỏi cửa sông Mersey: “Mẹ ơi; chúng ta sắp bước vào trận chiến rồi. Con hy vọng sẽ được như vậy, và đánh cho bọn Pháp nhừ đòn: nhưng con phải gặp lại mẹ trước thời khắc đó.”

“Và bà đã đến quá muộn,” cô Matty nói; “quá muộn!”

Chúng tôi ngồi lặng thấu hiểu ý nghĩa trọn vẹn của những từ ngữ đượm buồn, xót xa ấy. Cuối cùng, tôi đề nghị cô Matty kể cho nghe cách mẹ cô đã vực dậy qua cú sốc đó.

“Ồ,” cô nói, “bà là hiện thân của sự nhẫn nại. Sức khỏe mẹ vốn chưa bao giờ tráng kiện, và chuyện này đã làm suy kiệt bà khủng khiếp. Cha tôi thường ngồi ngắm nhìn vợ: đau đớn hơn bội phần so với nỗi lòng của bà. Ông dường như chẳng thể nhìn ngắm điều gì khác khi có bà bên cạnh; và ông trở nên khiêm nhường biết bao—vô cùng dịu dàng. Có lẽ đôi khi ông vẫn thốt lên giọng điệu cũ—ra điều ban hành luật lệ ấy mà—rồi chỉ một hai phút sau, ông sẽ dịu giọng lại, đặt tay lên vai chúng tôi và hỏi nhỏ xem ông có lỡ lời điều gì làm tổn thương chúng tôi không. Tôi chẳng lấy làm lạ khi ông đối xử với Deborah như vậy, vì chị ấy quá ư thông minh; nhưng tôi không tài nào chịu nổi cảnh ông trò chuyện với tôi như thế.

Nhưng cháu thấy đấy, ông nhìn ra điều mà chúng ta không thấy—rằng chuyện này đang giết chết mẹ tôi. Phải! Đang giết chết bà ấy (hãy tắt nến đi cháu yêu; ta có thể trò chuyện tốt hơn trong bóng tối), bởi bà chỉ là một người phụ nữ mong manh, vốn chẳng chịu nổi sự hoảng loạn và cú sốc tột cùng mà bà đã trải qua; vậy mà bà vẫn mỉm cười và an ủi ông, không bằng lời nói, mà qua ánh mắt và ngữ điệu luôn tươi vui mỗi khi ông có mặt. Bà thường huyên thuyên về việc bà nghĩ Peter có cơ hội lớn để sớm trở thành đô đốc—cậu ấy vô cùng dũng cảm và thông minh; rồi bà hình dung ra cảnh cậu mặc quân phục hải quân, không biết mũ của đô đốc trông như thế nào; và cậu thích hợp làm thủy thủ hơn là mục sư ra sao; tất cả chỉ để đánh lừa cha tôi nghĩ rằng bà hoàn toàn sung sướng trước cái kết quả của buổi sáng xui xẻo ấy cùng trận đòn roi mà cha luôn khắc ghi trong tâm trí, ai nấy đều rõ. Nhưng ôi cháu yêu ạ! Những trận khóc đầm đìa, cay đắng làm sao khi bà ở một mình; và cuối cùng, khi sức khỏe suy kiệt, bà không thể kìm nén được những giọt nước mắt khi có Deborah hay tôi ở cạnh, rồi cứ dặn dò hết lời nhắn này đến lời nhắn khác gửi cho Peter (chiến thuyền của cậu đã điều đến Địa Trung Hải, hay vùng nào tít dưới đó, rồi sau đó lại nhận lệnh sang Ấn Độ, thời bấy giờ nào có tuyến đường bộ xuyên lục địa); thế nhưng bà vẫn luôn miệng bảo rằng chẳng ai biết trước cái chết phục kích nơi đâu, và chúng ta đừng nghĩ rằng ngày tàn của bà đang đến gần. Chúng ta nào có nghĩ vậy, nhưng chúng ta thừa biết khi chứng kiến bà lụi tàn dần.

Chà cháu yêu, ta thật ngốc nghếch làm sao, khi ngẫm lại thì rất có thể chẳng bao lâu nữa ta sẽ được gặp lại bà.

Và thử nghĩ xem, cưng ơi! Ngay ngày hôm sau ngày bà mất—vì bà sống chưa tròn một năm kể từ ngày Peter bỏ đi—ngay ngày hôm sau—một bưu kiện từ Ấn Độ gửi đến cho bà—từ đứa con trai tội nghiệp. Đó là một chiếc khăn choàng Ấn Độ bằng len trắng mềm mại, khổ rộng, viền xung quanh chỉ là một đường hoa văn hẹp; đúng thứ mà mẹ tôi hằng ưa thích.

Chúng tôi nghĩ rằng món quà có thể vực dậy tinh thần cha, vì ông đã ngồi nắm chặt tay bà suốt cả đêm thâu; thế nên Deborah đã mang nó vào cho ông, kèm theo bức thư của Peter và tất cả mọi thứ. Ban đầu, ông chẳng mảy may để ý; và chúng tôi cố gắng pha trò đôi chút, nói những lời dửng dưng, nhẹ nhàng về chiếc khăn choàng, mở tung nó ra rồi trầm trồ khen ngợi. Rồi đột ngột, ông đứng phắt dậy và thốt lên: ‘Bà ấy sẽ được chôn cất cùng chiếc khăn này,’ ông nói; ‘Peter sẽ nhận được sự an ủi đó; và hẳn sinh thời bà ấy rất thích.’

Chà, có lẽ điều đó chẳng hợp lý chút nào, nhưng chúng ta biết làm gì hay nói gì đây? Người ta thường phải chiều theo ý những ai đang đau khổ. Ông cầm lấy chiếc khăn và săm soi: ‘Nó y hệt chiếc khăn choàng mà bà ấy ao ước từ hồi cưới nhau nhưng mẹ vợ lại không cho. Lúc đó tôi không biết, bằng không đã mua cho bà ấy rồi—đáng lẽ tôi nên làm thế—nhưng bây giờ thì bà ấy sẽ có nó.’

Trông mẹ thanh thảng biết bao khi lịm tắt! Xưa nay bà vẫn đẹp, và giờ đây trông bà thật tao nhã, tựa cẩm thạch trắng ngần và trẻ trung—trẻ hơn cả Deborah đang đứng run rẩy, lập cập bên cạnh bà. Chúng tôi trang điểm cho bà trong những nếp vải dài mềm mại; bà nằm đó mỉm cười như thể đang hài lòng; và người ta kéo đến—tất cả người dân Cranford đều đến—khẩn khoản xin được nhìn mặt bà lần cuối, vì họ vô cùng yêu quý bà, điều đó hoàn toàn dễ hiểu; và những phụ nữ vùng quê mang theo cả những bó hoa tươi; vợ cụ Clare mang tới vài nhành hoa violets trắng khẩn nài được đặt lên ngực bà.

Deborah đã nói với tôi vào ngày tang lễ của mẹ rằng nếu có hàng trăm lời cầu hôn đi chăng nữa, chị cũng sẽ không bao giờ kết hôn để rời xa cha. Chắc gì chị đã có nhiều người dạm hỏi đến thế—tôi cũng chẳng rõ chị có nổi một lời cầu hôn nào không; nhưng điều đó chẳng làm giảm đi chút phẩm giá nào của chị. Chị là một người con gái hiếu thảo đối với cha mà tôi nghĩ trước hay sau này chẳng tài nào tìm thấy người thứ hai. Thị lực của ông kém đi, thế là chị đọc hết cuốn sách này đến cuốn sách khác cho ông nghe, viết lác, sao chép tài liệu, và luôn túc trực phục vụ mọi công việc giáo xứ của ông. Chị có thể làm nhiều việc hơn mẹ tôi nhiều; thậm chí có lần chị còn viết thư cho giám mục thay cho cha. Nhưng ông vẫn vô cùng đau đớn khi thiếu vắng mẹ; cả giáo xứ đều nhận ra điều đó. Không phải vì ông bớt năng nổ hơn; tôi nghĩ ông còn nhiệt huyết hơn, và kiên nhẫn hơn trong việc giúp đỡ mọi người. Tôi đã làm tất cả những gì có thể để giải phóng thời gian cho Deborah ở bên ông; vì tôi biết mình chẳng tích sự gì, và việc tốt nhất tôi có thể làm trên đời này là lủi thủi làm mấy việc vặt vãnh, tạo điều kiện cho người khác rảnh rang. Nhưng cha tôi đã trở thành một con người hoàn toàn khác.”

“Cậu Peter có bao giờ về nhà không ạ?” tôi hỏi.

“Có, một lần. Cậu trở về với cấp bậc trung úy; cậu chẳng lên đến đô đốc. Và hai cha con thân thiết biết bao! Cha dẫn cậu đi thăm mọi nhà trong giáo xứ, ông tự hào về cậu lắm. Ông chẳng bao giờ ra ngoài mà không có cánh tay Peter để tì vào. Deborah thường mỉm cười (tôi không nghĩ chúng tôi còn có thể cười nổi nữa kể từ sau ngày mẹ mất), và bảo rằng mình bị đẩy ra một xó. Không phải vì cha không cần chị khi cần viết thư, đọc sách hay giải quyết bất cứ việc gì.”

“Và rồi thế nào nữa ạ?” tôi hỏi sau khoảng lặng.

“Rồi Peter lại ra khơi; và chẳng bao lâu sau, cha qua đời, để lại lời chúc phúc cho cả hai chúng tôi, đồng thời cảm ơn Deborah vì tất cả những gì chị đã hy sinh cho ông; và tất nhiên, gia cảnh chúng tôi đã đổi khác; thay vì sống ở nhà xứ, nuôi ba người hầu gái và một người hầu nam, chúng tôi buộc phải dọn đến ngôi nhà nhỏ này, đành thỏa hiệp với một mụ hầu kiêm tất thảy mọi việc; nhưng như Deborah vẫn thường nói, chúng ta vẫn luôn sống một cách lịch thiệp, dẫu cho hoàn cảnh có bắt chúng ta phải giản dị đến đâu chăng nữa. Deborah tội nghiệp!”

“Còn cậu Peter thì sao ạ?” tôi gặng hỏi.

“Ồ, hình như có một cuộc chiến tranh lớn nào đó ở Ấn Độ—tôi quên mất họ gọi tên nó là gì rồi—và chúng từ dạo ấy chúng tôi chẳng còn nhận được tin tức nào về Peter nữa. Bản thân tôi tin rằng cậu ấy đã chết; và thỉnh thoảng điều đó cứ dằn vặt tôi vì chúng tôi chưa từng mặc tang phục cho cậu. Để rồi khi ngồi một mình trong căn nhà tĩnh mịch, tôi tưởng như nghe thấy tiếng bước chân cậu đang tiến đến gần ngoài phố, và trái tim tôi lại bắt đầu rộn lên phập phồng; nhưng âm thanh ấy cứ thế bước qua—và Peter chẳng bao giờ về.”

“Đó là Martha về đấy phả? Không! Để tôi ra mở cửa cho cháu; ta vẫn luôn tìm được đường trong bóng tối mà, cháu biết đấy. Một ngọn gió trời thổi qua cửa sẽ làm đầu óc tôi dễ chịu hơn, dạo này nó hay có chứng nhức đầu lắm.”

Thế là cô lững thững bước đi. Tôi đã thắp nến lên để căn phòng trông sáng sủa, ấm cúng khi cô quay lại.

“Có phải Martha không ạ?” tôi hỏi.

“Đúng thế. Và tôi thấy hơi bất an, vì vừa lúc mở cửa, tôi nghe thấy một tiếng động kỳ lạ lắm.”

“Ở đâu cơ ạ?” tôi hỏi, khi thấy đôi mắt cô mở trừng trừng vì hoảng hốt.

“Ngoài phố—ngay phía ngoài thôi—nghe giống như là—”

“Đang nói chuyện ạ?” tôi chen vào khi cô ngập ngừng giây lát.

“Không! Đang hôn nhau—”