Việc chứng kiến cách cô Matty lập tức bắt đầu công cuộc thắt lưng buộc bụng mà cô biết là cần phải làm trong hoàn cảnh sa sút ấy quả là một bài học cho tôi, và tôi tưởng tượng nó cũng có thể là bài học cho nhiều người khác. Trong lúc cô đi xuống gặp Martha để nhẹ nhàng báo tin cho cô bé, tôi lén mang bức thư gửi Aga Jenkyns ra ngoài, tìm đến chỗ ở của ngài vũ sư để lấy địa chỉ chính xác. Tôi bắt phu nhân phải giữ bí mật; thực ra, phong cách nhà binh có phần cộc lốc và kín đáo khiến cô ấy luôn nói ít nhất có thể, trừ những lúc bị kích động mạnh. Hơn nữa (điều này khiến bí mật của tôi càng chắc chắn gấp bội), ngài vũ sư lúc bấy giờ đã bình phục phần nào và đang mong mỏi được đi lại, biểu diễn ảo thuật trở lại trong vòng vài ngày tới, khi mà ông, vợ ông và bé Phœbe sẽ rời khỏi Cranford. Quả nhiên, tôi thấy anh ta đang xem xét một tấm áp phích lớn màu đỏ và đen, trên đó ghi rõ những tài nghệ của Signor Brunoni, chỉ còn thiếu tên thị trấn nơi ông sẽ biểu diễn tiếp theo. Anh ta và vợ mải mê quyết định xem những chữ cái màu đỏ sẽ xuất hiện ở đâu cho ấn tượng nhất (chuyện đó có khi quan trọng chẳng kém gì Sách Đỏ lễ nghi), nên mãi tôi mới có dịp hỏi riêng câu hỏi của mình, và điều đó chỉ diễn ra sau khi tôi đã đưa ra vài quyết định mà ngay sau đó tôi tự thấy hoài nghi tính khôn ngoan của chúng chẳng kém gì sự chân thành, khi ngài vũ sư đưa ra những mối nghi ngờ và lý lẽ của mình về chủ đề quan trọng ấy. Cuối cùng tôi cũng lấy được địa chỉ, đánh vần theo âm thanh nghe rất kỳ cục. Tôi thả nó vào hòm thư trên đường về nhà, rồi đứng thẫn thờ nhìn tấm ván gỗ có khe hở há hốc đã chia cắt tôi với bức thư chỉ một thoáng trước còn nằm trong tay mình. Nó đã rời xa tôi như một phần cuộc đời, không tài nào lấy lại được. Nó sẽ trôi nổi trên biển, có lẽ sẽ bị sóng biển làm cho lem luốc, rồi được mang đi giữa những hàng cọ, thấm đượm hương thơm của vùng nhiệt đới; mảnh giấy nhỏ ấy, chỉ một giờ trước hãy còn vô cùng quen thuộc và tầm thường, nay đã dấn thân vào cuộc hành trình đến những xứ sở hoang dã kỳ lạ phía bên kia sông Hằng! Nhưng tôi chẳng thể phung phí quá nhiều thời gian cho sự tưởng tượng này. Tôi vội vã trở về nhà để cô Matty không phải trông chờ.

Martha ra mở cửa đón tôi, khuôn mặt sưng húp vì khóc. Vừa nhìn thấy tôi, cô bé lại oà khóc nức nở, nắm lấy tay tôi kéo vào nhà rồi sập cửa lại, để hỏi xem những gì cô Matty vừa nói có đúng là sự thật không.

"Cháu sẽ không bao giờ bỏ cô ấy! Không; cháu không đi đâu. Cháu đã bảo cô ấy thế, và nói rằng cháu không thể hiểu nổi sao cô ấy lại nhẫn tâm đuổi việc cháu. Nếu là cô ấy, cháu sẽ chẳng dám mặt dày làm thế. Cháu có thể vô tích sự chẳng kém gì con Rosy nhà bà Fitz-Adam, kẻ đã đình công đòi tăng lương sau khi làm việc bảy năm rưỡi ở một nơi. Cháu đã nói rằng cháu không phải là kẻ đi phục vụ đồng tiền ma quỷ kiểu đó; rằng cháu biết khi nào mình gặp được một người chủ tốt, dẫu cô ấy không biết khi nào mình có được một đứa đầy tớ tốt"—

"Nhưng, Martha," tôi nói, xen vào trong lúc cô bé lau nước mắt.

"Đừng có ‘nhưng Martha’ cháu," con bé đáp lại giọng điệu can ngăn của tôi.

"Hãy nghe lẽ phải đi"—

"Cháu không nghe lẽ phải gì sất," con bé nói, bấy giờ đã lấy lại hoàn toàn giọng nói vốn bị tiếng nấc nghẹn ngào át đi. "Lẽ phải lúc nào cũng là điều mà người khác muốn nói. Còn cháu nghĩ điều cháu nói đã đủ hợp lý lắm rồi; nhưng có hợp lý hay không thì cháu vẫn cứ nói, và cháu sẽ giữ đúng lời ấy. Cháu có tiền trong Quỹ Tiết kiệm, cháu có đầy đủ quần áo, và cháu không đời nào bỏ cô Matty đâu. Không, kể cả khi cô ấy đuổi việc cháu mỗi ngày một lần!"

Con bé chống hai tay vào hông như muốn thách thức tôi; và quả thật, tôi khó mà biết phải bắt đầu khuyên can nó từ đâu, bởi tôi cảm nhận sâu sắc rằng cô Matty, trong cơn hoạn nạn ngày càng tăng, rất cần sự chăm sóc của người phụ nữ tốt bụng và trung thành này.

"Thôi được"—cuối cùng tôi lên tiếng.

"Cháu thật ơn trời vì cô bắt đầu bằng chữ ‘thôi được’! Nếu cô mở đầu bằng chữ ‘nhưng’ như lúc nãy, cháu đã chẳng thèm nghe cô đâu. Giờ cô cứ nói tiếp đi."

"Cô biết cháu sẽ là một tổn thất lớn cho cô Matty, Martha"—

"Cháu đã bảo cô ấy thế. Một mất mát mà cô ấy sẽ chẳng bao giờ nguôi tiếc nuối," Martha hân hoan cắt ngang.

"Tuy nhiên, cô ấy sẽ có quá ít—quá ít ỏi—để trang trải cuộc sống, đến mức lúc này cô không thấy cô ấy có thể lo nổi bữa ăn cho cháu bằng cách nào—thậm chí cô ấy còn phải chật vật lo cho chính mình. Cô nói điều này với cháu, Martha, bởi cô cảm thấy cháu giống như một người bạn đối với cô Matty thân yêu, nhưng cháu biết đấy, có lẽ cô ấy không thích chuyện này bị mang ra bàn tán."

Có vẻ như đây là một viễn cảnh còn u ám hơn nhiều so với những gì cô Matty đã trình bày với cô bé, bởi Martha liền sụp xuống chiếc ghế gần nhất và oà khóc lớn (chúng tôi nãy giờ vẫn đứng trong bếp).

Cuối cùng con bé bỏ tạp dề xuống, nhìn thẳng vào mặt tôi với vẻ nghiêm túc và hỏi: "Có phải vì thế mà hôm nay cô Matty không chịu gọi món bánh pudding không? Cô ấy bảo mình không thích đồ ngọt lắm, và cô với cô ấy chỉ ăn sườn cừu thôi. Nhưng cháu sẽ trị được cô ấy. Cô đừng có nói gì nhé, cháu sẽ tự tay làm cho cô ấy một chiếc bánh pudding, một chiếc bánh mà cô ấy chắc chắn sẽ thích, và cháu sẽ tự trả tiền; nên cô nhớ canh chừng cho cô ấy ăn hết đấy nhé. Khối người được xoa dịu nỗi buồn chỉ nhờ việc nhìn thấy một món ăn ngon dọn lên bàn."

Tôi khá vui mừng khi năng lượng của Martha đã chuyển hướng ngay lập tức và thiết thực sang việc làm bánh pudding, bởi nó đã ngăn chặn được cuộc tranh cãi xem cô bé có nên rời bỏ công việc ở nhà cô Matty hay không. Con bé bắt đầu buộc một chiếc tạp dề sạch sẽ, chuẩn bị tinh thần đi ra tiệm mua bơ, trứng và những thứ cần thiết khác. Nó nhất quyết không dùng dù chỉ một mẩu nguyên liệu sẵn có trong nhà để nấu nướng, mà đi ra chỗ chiếc ấm trà cũ nơi cất giấu khoản tiền riêng của mình để lấy những gì nó cần.

Tôi tìm thấy cô Matty đang ngồi rất im lặng, và có phần buồn bã; nhưng lát sau cô đã cố mỉm cười vì tôi. Mọi chuyện đã được định đoạt là tôi sẽ viết thư cho bố, nhờ ông sang đây bàn bạc, và ngay khi bức thư này được gửi đi, chúng tôi bắt đầu bàn đến những dự định tương lai. Ý tưởng của cô Matty là thuê một căn phòng đơn, giữ lại số đồ đạc vừa đủ để bày biện cho căn phòng đó, còn lại đem bán hết, và cứ thế sống lặng lẽ dựa vào số tiền còn lại sau khi đã trả tiền thuê nhà. Về phần mình, tôi tham vọng hơn và ít bằng lòng hơn. Tôi nghĩ đến tất cả những việc mà một người phụ nữ đã qua tuổi trung niên, với nền tảng giáo dục thông thường của các tiểu thư từ năm mươi năm trước, có thể làm để kiếm sống hoặc trang trải thêm mà không làm mất đi đáng kể thân phận của mình; nhưng cuối cùng tôi gác lại cả điều kiện sau cùng ấy và tự hỏi không biết cô Matty rốt cuộc có thể làm được gì.

Dạy học dĩ nhiên là điều đầu tiên hiện lên trong đầu. Nếu cô Matty có thể dạy trẻ con bất cứ điều gì, thì công việc ấy sẽ đưa cô đến với những đứa trẻ tinh nghịch mà cô vô cùng yêu mến. Tôi điểm lại những tài nghệ của cô. Ngày xửa ngày xưa, tôi từng nghe cô nói mình có thể chơi bản “Ah! vous dirai-je, maman?” trên đàn piano, nhưng chuyện đó đã từ rất lâu rồi; cái bóng mờ nhạt của kỹ năng âm nhạc ấy đã lụi tàn từ nhiều năm trước. Cô cũng từng có lần thêu được những mẫu hoa văn rất khéo léo trên vải muslin, bằng cách đặt một lớp giấy bạc lên trên mẫu cần sao chép, rồi áp cả hai vào ô cửa sổ trong lúc kẻ theo những đường viền lượn sóng và lỗ thủng. Nhưng đó là điều gần gũi nhất với nghệ thuật vẽ tranh của cô, và tôi không nghĩ nó có thể tiến xa được. Tiếp đến, xét về các bộ phận của một nền giáo dục Anh quốc vững chắc—như nữ công gia chánh và cách sử dụng quả địa cầu—những thứ mà hiệu trưởng trường nữ sinh tư thục nơi mọi gia đình thương gia ở Cranford gửi con gái đến học đều khoe là dạy được. Thị lực của cô Matty đang suy giảm, và tôi hoài nghi liệu cô có thể phân biệt nổi số sợi trong một mẫu thêu len, hay đánh giá đúng các sắc thái khác nhau cần thiết cho khuôn mặt Nữ hoàng Adelaide trong bức tranh thêu len đang thịnh hành ở Cranford hay không. Còn về cách sử dụng quả địa cầu, bản thân tôi chưa bao giờ tự mình dò ra được, nên có lẽ tôi không phải là một giám khảo giỏi về năng lực giảng dạy của cô Matty trong lĩnh vực này; nhưng tôi chợt nghĩ rằng các đường xích đạo, chí tuyến và những vòng tròn huyền bí ấy thực ra chỉ là những đường tưởng tượng đối với cô, và cô coi các cung hoàng đạo chẳng khác nào tà thuật.

Điều mà cô lấy làm hãnh diện, coi như sở trường vượt trội của mình, là làm que châm nến (hoặc “spills” như cách cô thích gọi) bằng giấy màu, cắt sao cho giống hình chiếc lông chim, và đan tất cả các loại tất chân với nhiều mũi đan tinh tế khác nhau. Tôi từng nói một lần, khi nhận được món quà là một đôi tất đan tỉ mỉ, rằng tôi sẽ cảm thấy rất muốn làm rơi một chiếc xuống đường để có người trầm trồ khen ngợi; thế nhưng tôi nhận ra trò đùa nhỏ này (và nó thực sự rất nhỏ) lại khiến cô cảm thấy vô cùng áy náy về phép tắc, và cô đón nhận nó với một sự lo lắng, bồn chồn sâu sắc đến mức sợ rằng cái sự cám dỗ ấy có đôi khi sẽ trở nên quá sức đối với tôi, khiến tôi hoàn toàn hối hận vì đã dám đùa cợt như vậy. Một món quà gồm đôi tất đan tinh xảo ấy, một bó “spills” rực rỡ, hay một bộ thẻ quấn chỉ thêu theo một kiểu cách huyền bí, chính là những tín hiệu quen thuộc thể hiện sự quý mến của cô Matty. Nhưng liệu có ai chịu trả tiền để con cái họ được học những món nghệ thuật này không? Hay nói đúng hơn, liệu cô Matty có đem bán đi vì đồng tiền dơ bẩn cái sự khéo léo và tay nghề mà cô dùng để làm ra những món đồ nhỏ xinh có giá trị với những ai yêu quý cô không?

Tôi đành phải hạ mức kỳ vọng xuống việc đọc, viết và làm toán; thế nhưng khi đọc chương sách mỗi buổi sáng, cô vẫn luôn ho trước khi gặp những từ dài. Tôi hoài nghi khả năng cô vượt qua nổi một chương phả hệ với chừng ấy tiếng ho. Về khoản viết thì cô viết rất hay và thanh nhã—nhưng còn chính tả! Cô có vẻ nghĩ rằng từ ngữ càng khác thường và càng khiến cô tốn nhiều công sức bao nhiêu, thì cô càng dành nhiều lời khen ngợi bấy nhiêu cho người nhận thư; và những từ mà cô viết hoàn toàn chính xác trong các bức thư gửi cho tôi lại trở thành những câu đố hoàn toàn khi cô viết cho bố tôi.

Không! Chẳng có thứ gì cô có thể dạy cho thế hệ trẻ đang lên ở Cranford, trừ phi họ là những học viên nhanh nhạy và sẵn sàng bắt chước sự kiên nhẫn, sự khiêm nhường, sự ngọt ngào, cùng sự bằng lòng tĩnh lặng của cô với tất cả những gì cô không thể làm được. Tôi cứ trăn trở mãi cho đến khi Martha báo giờ ăn trưa với khuôn mặt sưng húp và nhòe nhoẹt vì khóc.

Cô Matty có một vài nét đặc trưng nhỏ mà Martha thường coi là những thói kỳ cục không đáng bận tâm, và có vẻ xem đó là những sở thích trẻ con mà một bà già năm mươi tám tuổi nên cố gắng tự sửa đổi. Thế nhưng hôm nay mọi thứ đều được chăm chút với sự quan tâm cẩn trọng nhất. Bánh mì được cắt theo mẫu mực tưởng tượng tồn tại trong tâm trí cô Matty, vốn là cách mà mẹ cô từng ưa thích; tấm rèm cửa được kéo sang một bên để tránh bức tường gạch chết chóc của nhà chuồng ngựa hàng xóm, nhưng vẫn để lộ từng chiếc lá non tơ của cây bạch dương đang bung nở vẻ đẹp mùa xuân. Giọng điệu của Martha với cô Matty đúng là kiểu giọng mà người đầy tớ tốt bụng, thô lỗ ấy thường chỉ dành riêng cho trẻ nhỏ, và tôi chưa từng nghe cô bé dùng nó với bất kỳ người lớn nào.

Tôi đã quên kể cho cô Matty nghe về món bánh pudding, và tôi sợ cô có thể không đánh giá hết giá trị của nó, bởi hôm nay rõ ràng cô rất kém ăn; thế nên tôi chớp lấy cơ hội hé lộ bí mật trong lúc Martha dọn đĩa thịt đi. Đôi mắt cô Matty ngấn lệ, và cô không thể thốt nên lời, dù là để bày tỏ sự ngạc nhiên hay vui sướng, khi Martha quay lại và nâng niu bệ vệ mang ra một chiếc bánh được nặn theo hình dáng kỳ diệu nhất của một con sư tử đang nằm phục mà người ta từng tạo ra. Khuôn mặt Martha rạng ngời vẻ đắc thắng khi đặt nó xuống trước mặt cô Matty kèm theo một tiếng “Nào!” đầy kiêu hãnh. Cô Matty muốn cất lời cảm ơn nhưng không tài nào thốt nên lời; thế nên cô cầm lấy tay Martha và siết chặt đầy ấm áp, khiến Martha lại bắt đầu khóc, và bản thân tôi cũng khó lòng duy trì nổi sự bình tĩnh cần thiết. Martha lao vụt khỏi phòng, và cô Matty phải hắng giọng một hai lần mới có thể nói được. Cuối cùng cô cất lời: “Cô rất muốn giữ chiếc bánh pudding này dưới một chiếc lồng kính đấy, cháu yêu ạ!” và ý tưởng về con sư tử đang phục với đôi mắt làm bằng nho khô lại được nâng lên vị trí danh dự trên chiếc lò sưởi đã chọc cười cái trí tưởng tượng đang hưng phấn thái quá của tôi, khiến tôi bật cười—điều làm cô Matty khá ngạc nhiên.

“Cô chắc chắn là, cháu yêu ạ, trước đây cô đã từng thấy những thứ xấu xí hơn dưới lồng kính nhiều,” cô nói.

Tôi cũng thế, đã thấy qua không biết bao nhiêu lần, và vì thế tôi liền lấy lại vẻ mặt điềm tĩnh (dù lúc đó tôi gần như sắp khóc), và cả hai chúng tôi bắt đầu xắn tay ăn chiếc bánh pudding quả thực rất tuyệt vời ấy—chỉ có điều từng miếng bánh như nghẹn lại ở cổ họng, bởi lòng chúng tôi quá đỗi nghẹn ngào.

Chúng tôi có quá nhiều điều để suy ngẫm nên buổi chiều hôm đó chẳng trò chuyện được mấy. Mọi thứ trôi qua rất yên ả. Nhưng khi bình trà được mang lên, một ý nghĩ chợt lóe lên trong đầu tôi. Tại sao cô Matty không bán trà nhỉ—làm đại lý cho Công ty Trà Đông Ấn vốn lúc bấy giờ đang tồn tại? Tôi chẳng thấy có trở ngại gì với kế hoạch này, trong khi những lợi ích thì rất nhiều—với điều kiện muôn thưở là cô Matty có thể vượt qua sự tự ti về việc hạ mình làm bất cứ việc gì giống như buôn bán. Trà không nhờ nhờ cũng chẳng dính dớp—nhờ nhờ và dính dớp là hai đặc tính mà cô Matty không thể nào chịu đựng nổi. Sẽ chẳng cần đến cửa hàng mặt tiền nào cả. Tuy nhiên, một tấm biển thông báo nhỏ, nhã nhặn về việc cô được cấp phép bán trà là điều cần thiết, nhưng tôi hy vọng nó có thể được đặt ở nơi không ai nhìn thấy. Trà cũng không phải là mặt hàng nặng nhọc, nên sẽ không làm tổn hại đến sức khỏe mong manh của cô Matty. Điều duy nhất chống lại kế hoạch của tôi chính là việc mua đi bán lại có liên quan đến nó.

Trong lúc tôi đang trả lời bâng quơ những câu hỏi mà cô Matty đặt ra—cũng gần như lơ đễnh chẳng kém—chúng tôi nghe thấy tiếng bước chân thình thịch trên cầu thang, cùng tiếng thì thầm ngoài cửa, cánh cửa quả thực đã có lúc mở ra rồi khép lại như thể bởi một bàn tay vô hình nào đó. Một lát sau, Martha bước vào, kéo theo sau một anh chàng cao lớn, mặt đỏ bừng vì ngượng ngùng, và tìm thấy sự giải thoát duy nhất bằng cách liên tục vuốt tóc.

“Dạ thưa bà, đây chỉ là anh Jem Hearn,” Martha nói như một lời giới thiệu; và cô bé thở dốc đến mức tôi đoán chắc cô đã phải trải qua một cuộc đấu tranh thể xác nào đó mới vượt qua được sự ngượng ngùng của anh ta khi phải xuất hiện trước chốn đình đám lịch sự là phòng khách của cô Matilda Jenkyns.

“Và thưa bà, anh ấy muốn cưới cháu ngay lập tức. Và thưa bà, chúng cháu muốn thuê một người trọ—chỉ một người trọ yên tĩnh thôi, để đắp đổi qua ngày; và chúng cháu sẽ thuê bất kỳ ngôi nhà nào phù hợp; và ôi cô Matty thân mến, nếu cháu dám mạn phép, cô có thấy phiền lòng không nếu đến ở trọ cùng chúng cháu? Jem cũng muốn thế nhiều như cháu vậy.” [Quay sang Jem] —“Đồ ngốc này! Sao anh không đỡ lời cho cháu!—Nhưng anh ấy thực sự rất muốn thế, rất nhiều đấy—có phải không, Jem?—chỉ là, anh ấy thấy choáng váng vì bị gọi lên nói chuyện trước mặt người sang trọng thôi ạ.”

“Đâu có phải thế,” Jem chen ngang. “Là vì em bắt anh đột ngột quá, và anh đâu có nghĩ là sẽ cưới vợ sớm thế—với lại những lời nói dồn dập quá khiến một thằng đàn ông thấy điếng cả người. Không phải là anh phản đối đâu, thưa bà” (hướng về phía cô Matty), “chỉ là Martha có cái tính hấp tấp một khi đã cắm sừng vào đầu cái gì rồi; và hôn nhân ấy mà, thưa bà—hôn nhân trói chặt đời một người đàn ông, nói theo mộth cách nào đó. Anh dám cá là anh sẽ quen ngay thôi sau khi mọi chuyện qua rồi.”

“Dạ thưa bà,” Martha nói—cô bé nãy giờ vẫn cấu áo, huých cùi chỏ và tìm mọi cách ngắt lời anh ta suốt quãng thời gian anh ta nói—“xin đừng chấp anh ấy, anh ấy sẽ xuôi ngay thôi; mới tối hôm qua anh ấy cứ nài nỉ, nài nỉ mãi, nhất là khi cháu nói cháu không thể nghĩ đến chuyện đó trong nhiều năm tới, và giờ thì anh ấy chỉ bị bất ngờ trước niềm vui đột ngột thôi; nhưng anh biết đấy, Jem, anh cũng háo hức muốn có người trọ chẳng kém gì em cả.” (Lại một cú huých cùi chỏ thật mạnh nữa.)

“Ừ thì! Nếu cô Matty chịu ở trọ cùng chúng cháu—còn không thì anh chẳng có hứng thú gì với chuyện vác những kẻ xa lạ vào nhà làm gì cho vướng víu,” Jem nói với một sự thiếu tế nhị mà tôi có thể thấy đã làm Martha nổi giận, bởi cô bé đang cố gắng biến người ở trọ thành mục tiêu lớn mà họ muốn đạt được, và thực chất, cô Matty mới là người đang mở đường và ban ơn cho họ, nếu cô chịu đến sống cùng họ.

Bản thân cô Matty cảm thấy hoang mang trước cặp đôi này; sự quyết định đột ngột của họ, hay đúng hơn là của Martha, nhằm vun đắp cho hôn nhân đã khiến cô chao đảo, và đứng chắn giữa cô với dự tính mà Martha đang ấp ủ trong lòng. Cô Matty cất lời—

“Hôn nhân là một việc vô cùng trọng đại, Martha ạ.”

“Quả thật là thế, thưa bà,” Jem đáp. “Không phải là cháu không có ý định cưới Martha đâu nhé.”

“Anh có chịu để yên cho tôi đâu, cứ nài nỉ tôi ấn định ngày cưới mãi thôi,” Martha nói—khuôn mặt đỏ bừng lên như lửa và chực khóc vì bực bội—“và giờ thì anh lại làm tôi muối mặt trước bà chủ và mọi người thế này.”

“Thôi nào! Martha đừng thế nữa! Đừng thế nữa mà! Chỉ là một thằng đàn ông cũng cần có thời gian thở chứ,” Jem nói, cố gắng cầm lấy tay cô bé nhưng bất thành. Sau đó, thấy cô bé tổn thương nhiều hơn anh ta tưởng tượng, anh ta dường như cố gắng lấy lại tinh thần đang phân tán của mình, và với một sự đường hoàng thẳng thắn hơn nhiều so với mười phút trước tôi nghĩ anh ta có thể thể hiện được, anh ta quay sang cô Matty và nói: “Cháu hy vọng, thưa bà, bà hiểu rằng cháu có bổn phận phải tôn trọng bất cứ ai từng đối xử tử tế với Martha. Cháu vẫn luôn coi cô ấy sẽ là vợ mình—vào một lúc nào đó; và cô ấy đã hết lần này đến lần khác nhắc đến bà là người phụ nữ tử tế nhất trên đời; và dẫu sự thật phũ phàng là cháu không thích vướng bận với những vị khách trọ bình thường, nhưng nếu, thưa bà, bà chịu vinh hạnh đến sống cùng chúng cháu, cháu chắc chắn Martha sẽ làm hết sức mình để bà cảm thấy thoải mái; và cháu sẽ tránh mặt bà nhiều nhất có thể, mà cháu nghĩ đó là sự tử tế lớn nhất mà một kẻ vụng về như cháu có thể làm.”

Cô Matty bận rộn tháo kính ra, lau chùi rồi lại đeo vào, nhưng tất cả những gì cô có thể nói chỉ là: “Đừng để bất kỳ suy nghĩ nào về cô mà giục giúa các cháu bước vào hôn nhân nhé: làm ơn đừng thế. Hôn nhân là một việc vô cùng trọng đại!”

“Nhưng cô Matilda sẽ suy nghĩ về kế hoạch của cháu, Martha nhé,” tôi nói, bị ấn tượng bởi những lợi ích mà nó mang lại và không muốn bỏ lỡ cơ hội cân nhắc về điều đó. “Và cô chắc chắn rằng cả cô ấy lẫn cô sẽ không bao giờ quên lòng tốt của cháu; và của cả cháu nữa, Jem.”

“Thì vâng, thưa bà! Cháu chắc chắn là mình có ý tốt, dẫu cháu hơi bối rối vì bị đẩy thẳng vào chuyện hôn nhân như thế này, và có lẽ ăn nói chưa được phải phép cho lắm. Nhưng cháu hoàn toàn sẵn lòng, và cứ cho cháu thời gian để quen dần; thế nên, hỡi cô gái Martha của anh, việc gì mà phải khóc lóc thế, lại còn tát anh nếu anh đến gần nữa chứ?”

Câu cuối này được nói nhỏ trong miệng và có tác dụng làm Martha hậm hực nhảy dựng lên khỏi phòng, để rồi bị người yêu đuổi theo dỗ dành. Lúc bấy giờ cô Matty ngồi xuống và khóc nức nở, lý giải rằng ý nghĩ Martha kết hôn quá sớm đã mang lại cho cô một cú sốc thực sự, và cô sẽ không bao giờ tha thứ cho chính mình nếu nghĩ rằng mình đang giục giúa tội nghiệp con bé. Tôi nghĩ lòng thương cảm của tôi nghiêng về phía Jem nhiều hơn; nhưng cả cô Matty lẫn tôi đều trân trọng hết mực lòng tốt của cặp đôi thật thà ấy, dẫu chúng tôi ít nói về điều đó và nói rất nhiều về những may rủi cùng hiểm họa của hôn nhân.

Sáng hôm sau, từ rất sớm, tôi nhận được một bức thư từ cô Pole, được bọc lại vô cùng bí mật và dán kín bằng biết bao con dấu để đảm bảo an ninh, đến mức tôi phải xé rách giấy mới mở ra xem được. Và khi đọc đến phần chữ viết, tôi hầu như chẳng hiểu nổi ý nghĩa vì nó quá khúc chiết và kỳ bí. Tuy nhiên, tôi cũng mò ra được rằng mình phải đến nhà cô Pole vào lúc mười một giờ; con số mười một được viết đầy đủ bằng chữ lẫn bằng số, và chữ A.M. còn được gạch chân hai lần bên dưới, như thể tôi rất có khả năng mò đến vào lúc mười một giờ đêm, khi toàn bộ Cranford thường đã lên giường đi ngủ từ lúc mười giờ rồi. Chẳng có chữ ký nào ngoại trừ hai chữ cái đảo ngược của cô Pole là P.E.; nhưng vì Martha đã đưa bức thư cho tôi “kèm theo lời chào thân ái của cô Pole,” chẳng cần đến phù thủy cũng đoán ra được ai là người gửi; và nếu tên của người viết được giữ bí mật, thì việc tôi ở một mình lúc Martha mang thư đến quả là điều rất may mắn.

Tôi đến nhà cô Pole theo đúng yêu cầu. Cửa được mở ra bởi cô bé hầu gái Lizzy trong bộ đồ ngày Chủ nhật, như thể có một sự kiện lớn lao nào đó đang sắp sửa giáng xuống ngày làm việc bình thường này. Và phòng khách trên lầu cũng được bài trí ăn khớp với ý tưởng ấy. Chiếc bàn được trải tấm vải nỉ xanh đẹp nhất, trên đó bày sẵn dụng cụ viết. Trên chiếc tủ nhỏ góc phòng có một khay đựng bình rượu hoa anh thảo vừa mới rót và vài chiếc bánh quy ngón tay. Bản thân cô Pole diện trang phục trang nghiêm như thể để tiếp khách, dẫu lúc đó mới chỉ mười một giờ. Bà Forrester đang ngồi đó, khóc lầm lũi và buồn bã, sự có mặt của tôi dường như chỉ càng khơi nguồn cho những giọt nước mắt mới. Khi chúng tôi chưa kịp hoàn tất màn chào hỏi mang phong thái bí hiểm thê lương ấy, lại có một tiếng gõ cửa cốc cốc cốc, và bà Fitz-Adam xuất hiện, mặt đỏ bừng vì đi bộ và vì phấn khích. Có vẻ như đây là toàn bộ số khách được trông đợi; bởi ngay sau đó cô Pole đưa ra hàng loạt biểu hiện cho thấy cô sắp sửa mở đầu công việc của cuộc họp, như khuấy lò sưởi, mở rồi đóng cửa, ho và hỉ mũi. Sau đó cô sắp xếp tất cả chúng tôi ngồi quanh bàn, cẩn thận đặt tôi ngồi đối diện với cô; và cuối cùng, cô hỏi tôi xem lời đồn buồn bã kia có đúng sự thật không, rằng cô Matty đã mất sạch gia sản, điều mà cô vô cùng lo lắng là sự thật.

Dĩ nhiên, tôi chỉ có một câu trả lời duy nhất; và chưa bao giờ tôi thấy nỗi buồn không vẩn đục được khắc họa rõ nét trên khuôn mặt nào như ba người đang ngồi trước mặt tôi lúc đó.

“Ước gì bà Jamieson ở đây!” cuối cùng bà Forrester lên tiếng; nhưng nhìn vào nét mặt bà Fitz-Adam, có vẻ bà không hưởng ứng mong muốn đó.

“Nhưng không có bà Jamieson,” cô Pole nói, với một chút âm điệu của sự tổn thương trong giọng nói, “chúng ta, những người phụ nữ của Cranford tề tựu trong phòng khách nhà tôi đây, hoàn toàn có thể quyết định điều gì đó. Tôi tưởng tượng rằng không ai trong chúng ta có thể gọi là giàu có, dẫu tất cả đều sở hữu một nguồn thu nhập tươm túng vừa đủ cho những sở thích tao nhã và tinh tế, và sẽ chẳng dại dột phô trương một cách thô tục nếu có thể.” (Đến đây tôi quan sát thấy cô Pole liếc nhìn một tấm thiệp nhỏ giấu trong lòng bàn tay, nơi tôi đoán cô đã ghi chú vài điểm.)

“Cô Smith,” cô tiếp tục, hướng về phía tôi (vẫn được gọi thân mật là “Mary” với tất cả những người có mặt ở đây, nhưng đây là một dịp trọng đại), “tôi đã trò chuyện riêng—tôi đã chủ động làm việc đó vào chiều hôm qua—với những vị thục nhân này về bất hạnh giáng xuống người bạn của chúng ta, và tất cả chúng ta đều đồng thuận rằng chừng nào còn chút của dư dả, thì đó không chỉ là bổn phận, mà còn là niềm vui—một niềm vui thực sự, Mary ạ!”—giọng cô bỗng nghẹn lại ở đoạn này, và cô phải lau kính trước khi có thể nói tiếp—“được dâng hiến những gì có thể để giúp đỡ cô ấy—cô Matilda Jenkyns. Chỉ vì tôn trọng tinh thần độc lập tế nhị tồn tại trong tâm hồn của mỗi người phụ nữ tinh tế”—tôi chắc chắn lúc này cô đã quay lại nhìn tấm thiệp—“chúng ta muốn đóng góp những phần nhỏ bé của mình một cách kín đáo và bí mật, sao cho không làm tổn thương những tình cảm mà tôi vừa nhắc đến. Và mục đích của chúng tôi khi mời cô đến đây sáng nay là vì, tin rằng cô là con gái—rằng thực ra bố cô là cố vấn tin cậy của cô ấy trong mọi vấn đề tài chính, chúng tôi nghĩ rằng bằng cách bàn bạc với ông ấy, cô có thể nghĩ ra phương thức nào đó để khoản đóng góp của chúng ta có vẻ như là khoản tiền hợp pháp mà cô Matilda Jenkyns đáng lẽ phải nhận được từ—— Có lẽ bố cô, khi nắm rõ các khoản đầu tư của cô ấy, có thể điền vào chỗ trống đó.”

Cô Pole kết thúc bài phát biểu và đảo mắt quanh phòng tìm kiếm sự đồng tình và hưởng ứng.

“Tôi đã diễn đạt đúng ý của các quý cô rồi chứ? Và trong lúc cô Smith suy nghĩ xem nên đáp lời thế nào, xin phép cho tôi mời các vị thưởng thức chút đồ nhắm nhẹ.”

Tôi chẳng có lời đáp nào lớn lao: trong lòng tôi dâng ngập lòng biết ơn vì những suy nghĩ tử tế của họ đến mức chẳng buồn thốt thành lời; thế nên tôi chỉ lẩm bẩm đôi câu đại loại như “rằng cháu sẽ chuyển lời cô Pole nói với bố cháu, và nếu có thể sắp xếp được điều gì cho cô Matty thân yêu,”—và đến đây tôi hoàn toàn sụp đổ, phải nhờ đến một ly rượu hoa anh thảo để kìm nã những giọt nước mắt đã bị nén lại trong suốt hai, ba ngày qua. Điều tồi tệ nhất là tất cả các quý cô đều khóc theo đồng loạt. Ngay cả cô Pole cũng khóc, người từng tuyên bố hàng trăm lần rằng việc bộc lộ cảm xúc trước mặt người khác là dấu hiệu của sự yếu đuối và kém tự chủ. Cô lấy lại bình tĩnh với một chút giận dữ thiếu kiên nhẫn hướng về phía tôi, người đã châm ngòi cho tất cả bọn họ; hơn nữa, tôi nghĩ cô ấy bực bội vì tôi không thể phát biểu một bài đáp lễ lại cho bài phát biểu của cô; và nếu tôi biết trước những gì sẽ được nói và có một tấm thiệp để bộc lộ những tình cảm có lẽ sẽ dâng trào trong lòng, tôi đã cố gắng làm cô hài lòng. Thế rồi, bà Forrester là người lên tiếng khi chúng tôi đã lấy lại được sự điềm tĩnh.

“Giữa những người bạn với nhau, tôi không ngại ngần tuyên bố rằng tôi—không! Tôi không hẳn là nghèo, nhưng tôi không nghĩ mình có thể gọi là giàu; tôi ước gì mình được thế, vì lợi ích của cô Matty thân yêu—nhưng, xin các vị cho phép, tôi sẽ viết ra một tờ giấy niêm phong những gì tôi có thể cho đi. Tôi chỉ ước gì nó nhiều hơn; Mary thân yêu của tôi ơi, tôi ước vậy thật lòng đấy.”

Bấy giờ tôi mới hiểu tại sao giấy, bút mực lại được chuẩn bị sẵn. Mỗi quý cô đều viết ra con số mà họ có thể đóng góp hàng năm, ký tên vào tờ giấy và niêm phong nó lại một cách đầy bí mật. Nếu đề xuất của họ được chấp thuận, bố tôi sẽ được phép mở những tờ giấy đó dưới lời thề giữ bí mật. Bằng không, chúng sẽ được trả lại cho những người viết.

Khi nghi thức ấy đã hoàn tất, tôi đứng dậy ra về; nhưng hình như vị quý cô nào cũng muốn có một buổi trao đổi riêng tư với tôi. Cô Pole giữ tôi lại trong phòng khách để giải thích lý do vì sao, trong lúc vắng bóng bà Jamieson, cô lại đứng ra lãnh đạo cái “phong trào” này—như cô vui vẻ gọi—và đồng thời thông báo cho tôi biết cô nghe ngóng được từ những nguồn tin cậy rằng bà Jamieson sắp sửa quay về trong trạng thái vô cùng tức giận đối với người em dâu, người mà sắp tới sẽ phải rời khỏi nhà bà, và theo cô được biết, sẽ quay trở lại Edinburgh ngay chiều hôm đó. Dĩ nhiên mẩu tin tức này không thể được truyền đạt trước mặt bà Fitz-Adam, nhất là khi cô Pole có xu hướng cho rằng đính ước giữa phu nhân Glenmire và ông Hoggins hoàn toàn không thể chống lại ngọn lửa giận dữ của bà Jamieson. Vài câu hỏi thăm ân cần về sức khỏe cô Matty đã khép lại buổi gặp gỡ của tôi với cô Pole.

Khi đi xuống lầu, tôi thấy bà Forrester đang đợi tôi ở lối vào phòng ăn; bà kéo tôi vào, và khi cửa đã khép lại, bà ngập ngừng hai ba lần định bắt đầu một chủ đề nào đó, thứ có vẻ xa vời đến mức tôi bắt đầu tuyệt vọng về việc liệu chúng tôi có bao giờ đạt được sự thấu hiểu rõ ràng hay không. Cuối cùng nó cũng tuột ra; bà lão tội nghiệp run rẩy suốt thời gian đó như thể bà đang phơi bày một tội ác động trời ra ánh sáng khi kể cho tôi nghe bà có rất, rất ít tiền để sinh sống như thế nào; một lời thú tội mà bà bị đẩy đến mức phải thốt ra vì nỗi sợ rằng chúng tôi sẽ nghĩ khoản đóng góp nhỏ bé được ghi trong tờ giấy của bà tương xứng với tình yêu và lòng kính trọng của bà dành cho cô Matty. Thế nhưng khoản tiền mà bà hân hoan nhường lại ấy thực chất còn lớn hơn một phần hai mươi tổng số tiền bà có để sống, duy trì nhà cửa và nuôi một cô hầu gái nhỏ, đúng với phong thái của một người sinh ra thuộc dòng dõi Tyrrell. Và khi toàn bộ thu nhập chẳng suýt soát nổi một trăm bảng Anh, việc từ bỏ một phần hai mươi trong số đó sẽ đòi hỏi rất nhiều sự tiết kiệm cẩn trọng, và vô số lần tự kiềm chế nhỏ nhặt, không đáng kể trong mắt thế gian nhưng lại mang một giá trị khác hẳn trong một cuốn sổ tay khác mà tôi từng nghe đến. Bà ước gì mình giàu có biết bao, bà nói, và điều ước này cứ được bà lặp đi lặp lại, chẳng mảy may nghĩ đến bản thân, chỉ với một nỗi khát khao, ngóng trông được bồi đắp thêm thật nhiều sự thoải mái cho cô Matty.

Phải mất một lúc tôi mới an ủi bà đủ để rời đi; và rồi, khi vừa bước ra khỏi nhà, tôi bị chặn đường bởi bà Fitz-Adam, người cũng có những tâm sự riêng cần giãi bày với một câu chuyện gần như trái ngược hoàn toàn. Bà không thích ghi ra hết những gì mình có thể chi trả và sẵn sàng dâng hiến. Bà bảo tôi rằng bà nghĩ mình không bao giờ dám ngước nhìn cô Matty nữa nếu dám mạo muội cho đi số tiền lớn như lòng bà mong muốn. “Cô Matty đấy!” bà tiếp lời, “người mà cháu từng nghĩ là một tiểu thư đài các khi tôi chỉ là một cô thôn nữ đem trứng và bơ cùng bao thứ khác ra chợ bán. Bởi bố tôi, dẫu khá giả, vẫn luôn bắt tôi phải làm theo những gì mẹ tôi từng làm trước kia, và tôi phải đến Cranford vào mỗi thứ Bảy để lo việc buôn bán, giá cả cùng bao thứ linh tinh khác. Và có một hôm, tôi nhớ mình đã gặp cô Matty ở con đường nhỏ dẫn đến Combehurst; cô ấy đang đi trên lối đi dành cho người đi bộ, vốn dĩ được đắp cao hơn mặt đường một đoạn khá xa, và có một vị quý tộc cưỡi ngựa đi bên cạnh, trò chuyện với cô ấy, còn cô ấy thì cúi đầu nhìn những bông hoa anh thảo vừa hái, bứt chúng ra thành từng mảnh, và tôi tin chắc lúc đó cô ấy đang khóc. Nhưng sau khi đi qua, cô ấy quay người lại chạy theo tôi để hỏi han—ôi, thật ân cần làm sao—về người mẹ tội nghiệp đang nằm trên giường bệnh của tôi; và khi tôi khóc, cô ấy nắm lấy tay tôi để an ủi—trong khi vị quý tộc vẫn đứng chờ cô ấy suốt quãng thời gian ấy—và trái tim tội nghiệp của cô ấy hẳn đang trĩu nặng điều gì đó, tôi chắc chắn thế; và tôi đã coi đó là một vinh dự lớn lao khi được nói chuyện một cách dịu dàng như vậy bởi con gái của ngài mục sư, người từng lui tới Arley Hall. Từ đó đến nay tôi vẫn luôn yêu quý cô ấy, dẫu có lẽ tôi chẳng có quyền làm thế; nhưng nếu cháu có thể nghĩ ra cách nào đó để cho phép tôi được đóng góp thêm chút ít mà không ai hay biết, tôi sẽ mang ơn cháu biết nhường nào, cháu yêu ạ. Và anh trai tôi sẽ rất vui lòng được chữa bệnh miễn phí cho cô ấy—thuốc men, đỉa dán, đủ thứ cả. Tôi biết anh ấy và phu nhân (cháu ơi, những ngày tháng tôi kể cho cháu nghe tôi chưa từng nghĩ có ngày mình sẽ trở thành em dâu của một vị phu nhân!) sẽ làm bất cứ điều gì cho cô ấy. Tất cả chúng ta đều thế.”

Tôi bảo bà rằng tôi hoàn toàn chắc chắn về điều đó và hứa hẹn đủ điều vì nỗi lo lắng muốn quay về bên cô Matty—người có lẽ đang tự hỏi chuyện gì đã xảy ra với tôi khi vắng mặt cô suốt hai tiếng đồng hồ mà không tài nào giải thích được. Tuy nhiên, cô chẳng mảy bận tâm đến thời gian lắm, vì cô đang bận rộn với vô số sự sắp xếp nhỏ nhặt để chuẩn bị cho bước ngoặt lớn là từ bỏ ngôi nhà của mình. Rõ ràng việc làm điều gì đó theo hướng thắt lưng buộc bụng mang lại cho cô một sự nhẹ nhõm, bởi như cô đã nói, bất cứ khi nào cô dừng lại để suy nghĩ, ký ức về anh chàng tội nghiệp với tờ năm bảng giả lại hiện về trong đầu, khiến cô cảm thấy vô cùng hổ thẹn; chỉ là nếu nó khiến cô khó chịu đến thế, thì không hiểu các giám đốc ngân hàng—những kẻ hẳn phải biết rõ hơn rất nhiều về nỗi khốn khổ bắt nguồn từ vụ phá sản này—sẽ phải chịu đựng những gì? Cô suýt làm tôi nổi giận khi chia sẻ sự đồng cảm của mình giữa những vị giám đốc đó (những kẻ mà cô tưởng tượng đang ngập chìm trong sự tự dằn vặt vì quản lý yếu kém công việc của người khác) và những người đang phải chịu đựng nỗi đau giống như cô. Quả thực, giữa hai bên, cô dường như coi sự nghèo đói là một gánh nặng nhẹ nhàng hơn so với sự tự dằn vặt; nhưng thâm tâm tôi hoài nghi liệu các vị giám đốc kia có đồng tình với cô hay không.

Những món đồ tích trữ lâu ngày được đem ra lôi kiểm tra giá trị tiền mặt—may mắn là chúng chẳng đáng là bao, bằng không tôi chẳng biết làm thế nào cô Matty có thể thuyết phục nổi bản thân từ bỏ những thứ như chiếc nhẫn cưới của mẹ cô, chiếc trâm cài kỳ dị, thô kệch mà bố cô từng dùng để đính vào nếp xếp ngực áo sơ mi, v.v. Dù sao đi nữa, chúng tôi cũng sắp xếp lại mọi thứ theo thứ tự ước lượng giá trị tài chính của chúng, và sẵn sàng đợi bố tôi đến vào sáng hôm sau.

Tôi không định làm phiền lòng anh bằng những chi tiết của toàn bộ công việc chúng tôi đã giải quyết; và một lý do để không kể về chúng là vì lúc đó tôi chẳng hiểu chúng tôi đang làm gì, và giờ cũng chẳng thể nhớ lại nổi. Cô Matty và tôi ngồi đó gật đầu đồng ý với các bản quyết toán, kế hoạch, báo cáo và tài liệu mà tôi tin chắc cả hai chúng tôi chẳng hiểu nổi lấy một chữ; bởi bố tôi là người đầu óc minh mẫn, quyết đoán và là một nhà kinh doanh cừ khôi, và nếu chúng tôi thắc mắc dù chỉ một chút, hay biểu lộ sự thiếu hiểu biết dù chỉ mỏm mẻm, ông sẽ có cái giọng sắc bén mà rằng: “Hả? Hả? Mọi chuyện rõ mồn một thế cơ mà. Cháu phản đối chỗ nào nào?” Và vì chúng tôi chẳng hiểu nổi dù chỉ một mẩu trong những gì ông đề xuất, chúng tôi thấy khá khó khăn để định hình những ý kiến phản đối của mình; thực chất, chúng tôi chưa bao giờ chắc chắn liệu mình có bất kỳ sự phản đối nào không. Thế là chẳng mấy chốc cô Matty rơi vào trạng thái ngoan ngoãn đến mức phát sợ, cứ gật đầu “Vâng,” và “Chắc chắn rồi,” ở mọi khoảng dừng, dẫu có được yêu cầu hay không; nhưng có lần khi tôi hùa theo làm bè cho một tiếng “Chắc chắn là thế,” được thốt ra bởi cô Matty với giọng điệu run rẩy hoài nghi, bố tôi liền quay ngoắt sang tôi và hỏi “Có cái quái gì mà phải quyết định cơ chứ?” Và tôi chắc chắn cho đến tận ngày nay mình vẫn chưa từng biết câu trả lời. Nhưng, để công bằng với ông, tôi phải nói rằng ông đã lướt từ Drumble sang để giúp đỡ cô Matty vào lúc ông khó lòng có thể chắt bóp thời gian, và khi công việc kinh doanh của chính ông đang ở vào một trạng thái vô cùng lo lắng.

Trong lúc cô Matty đang rời khỏi phòng để ra lệnh cho bữa trưa—và vô cùng bối rối giữa mong muốn được vinh danh bố tôi bằng một bữa ăn tinh tế, ngon lành với niềm tin rằng giờ đây khi toàn bộ tiền bạc đã tan thành mây khói, cô chẳng có quyền gì để nuông chiều mong ước đó—tôi kể cho ông nghe về cuộc họp của các quý cô Cranford tại nhà cô Pole ngày hôm trước. Ông cứ đưa tay day day trước mắt khi tôi nói—và khi tôi quay trở lại câu chuyện về lời đề nghị tối hôm trước của Martha, muốn đón cô Matty về làm người trọ, ông thực sự bước đi khỏi chỗ tôi ra phía cửa sổ, bắt đầu gõ những ngón tay lên mặt kính. Rồi ông quay ngoắt người lại, nói rằng: “Thấy chưa, Mary, một cuộc đời thiện lương, trong sáng tạo nên những người bạn xung quanh thế nào đấy. Chết tiệt thật! Nếu là một mục sư, anh có thể rút ra một bài học hay ho từ chuyện này; nhưng ngặt nỗi, anh chẳng thể nối đuôi câu cú cho xuôi—chỉ là anh chắc chắn con cảm nhận được điều anh muốn nói. Chiều nay cha con mình sẽ đi dạo một lát và bàn thêm về những kế hoạch này nhé.”

Bữa trưa—gồm một món sườn cừu nóng hổi, đậm đà cùng một ít thịt thăn nguội thái lát đem chiên—bấy giờ đã được mang lên. Từng mẩu nhỏ của món ăn sau đã được chén sạch, làm Martha vô cùng mãn nguyện. Sau đó bố tôi thẳng thừng bảo cô Matty rằng ông muốn nói chuyện riêng với tôi, và ông sẽ đi dạo quanh đây thăm thú vài chốn cũ, rồi sau đó tôi có thể kể lại cho cô nghe kế hoạch mà chúng tôi cho là mong muốn. Ngay trước khi chúng tôi bước ra ngoài, cô gọi với tôi lại và nói: “Hãy nhớ nhé, cháu yêu, cô là người duy nhất còn sót lại—ý cô là, chẳng có ai phải chịu tổn thương vì những gì cô làm cả. Cô sẵn sàng làm bất cứ điều gì đúng đắn và lương thiện; và cô không nghĩ rằng, nếu Deborah biết cô đang ở đâu, chị ấy sẽ quá bận lòng về việc cô có còn giữ được phong thái tiểu thư hay không; bởi vì, cháu thấy đấy, chị ấy sẽ hiểu tất cả mà, cháu yêu. Chỉ cần để cô xem mình có thể làm gì, và trả nợ cho những người tội nghiệp trong khả năng có thể của cô.”

Tôi ôm hôn cô thật thắm thiết rồi chạy theo bố. Kết quả cuộc trò chuyện của chúng tôi thế này đây. Nếu tất cả các bên đều đồng ý, Martha và Jem sẽ kết hôn với thời gian hoãn lại ít nhất có thể, và họ sẽ tiếp tục sinh sống tại nơi ở hiện tại của cô Matty; khoản tiền mà các quý cô Cranford đã đồng thuận đóng góp hàng năm vừa đủ để trang trải phần lớn tiền thuê nhà, đồng thời để ngỏ cho Martha khoản tiền mà cô Matty sẽ trả cho phòng trọ của mình để chi cho những nhu cầu nhỏ nhặt thêm thắt cần thiết. Về vụ bán đấu giá, thoạt đầu bố tôi tỏ ra hoài nghi. Ông bảo rằng đồ đạc trong nhà xứ cũ, dù được sử dụng cẩn trọng và đối đãi tôn kính đến đâu đi nữa, cũng chẳng thu về được bao nhiêu; và số ít ỏi đó chỉ như muối bỏ biển so với những khoản nợ của Ngân hàng Thị trấn và Hạt. Nhưng khi tôi trình bày về việc lương tâm mỏng manh của cô Matty sẽ được xoa dịu như thế nào khi cảm thấy mình đã làm những gì có thể, ông đã nhượng bộ; nhất là sau khi tôi kể cho ông nghe về chuyến phiêu lưu với tờ năm bảng và ông đã mắng tôi một trận ra trò vì dám để chuyện đó xảy ra. Sau đó tôi nhắc đến ý tưởng của mình rằng cô có thể kiếm thêm chút thu nhập nhỏ bằng cách bán trà; và, thật ngạc nhiên (vì tôi gần như đã từ bỏ kế hoạch đó), bố tôi chộp lấy nó với toàn bộ sự xông xáo của một nhà buôn. Tôi nghĩ ông đã đếm cua trong lỗ trước khi trứng nở, bởi ông lập tức đẩy mức lợi nhuận từ những thương vụ mà cô có thể thực hiện ở Cranford lên tới hơn hai mươi bảng một năm. Phòng ăn nhỏ sẽ được cải hoán thành một cửa hàng, mà không có bất kỳ đặc tính làm hạ thấp thân phận nào; một chiếc bàn sẽ làm quầy hàng; một cửa sổ sẽ được giữ nguyên không đổi, và cửa sổ còn lại sẽ được thay thế bằng một cánh cửa kính. Rõ ràng là vị thế của tôi đã tăng lên trong mắt ông vì đã đưa ra ý tưởng sáng ngời này. Tôi chỉ mong cả hai chúng tôi sẽ không cùng lúc tụt hạng trong mắt cô Matty.

Nhưng cô rất kiên nhẫn và bằng lòng với mọi sắp xếp của chúng tôi. Cô biết, cô nói vậy, rằng chúng tôi sẽ làm những điều tốt nhất có thể cho cô; và cô chỉ hy vọng, chỉ đặt điều kiện rằng cô sẽ trả từng xu một mà cô có thể coi là món nợ của mình, vì người cha quá cố, người từng rất được kính trọng ở Cranford. Bố tôi và tôi đã đồng thuận nói ít nhất có thể về ngân hàng, thực chất là không bao giờ nhắc lại nó nữa nếu có thể tránh được. Về phần mình, một vài kế hoạch rõ ràng khiến cô có đôi chút bối rối; nhưng cô từng chứng kiến tôi bị quát mạt không ít lần vào buổi sáng vì tội kém hiểu biết nên chẳng dám mạo muội đặt thêm quá nhiều câu hỏi nữa; và mọi chuyện đều trôi qua êm xuôi với niềm hy vọng từ phía cô rằng sẽ chẳng có ai bị giục giúa bước vào hôn nhân vì lợi ích của cô. Khi chúng tôi đi đến đề xuất rằng cô nên bán trà, tôi có thể nhận thấy điều đó mang lại cho cô một cú sốc nhỏ; không phải vì bất kỳ sự mất mát cá nhân nào về thân phận tiểu thư có liên quan, mà chỉ vì cô không tin tưởng vào năng lực hành động của chính mình trong một ngã rẽ mới của cuộc đời, và sẽ rụt rè ưa chuộng việc chịu đựng thêm chút thiếu thốn còn hơn là phải dấn thân vào bất kỳ nỗ lực nào mà cô sợ mình không đủ khả năng. Tuy nhiên, khi thấy bố tôi đã quyết tâm làm cho bằng được, cô thở dài và nói rằng cô sẽ thử; và nếu cô làm không tốt, dĩ nhiên cô có thể từ bỏ. Một điều hay ho về chuyện này là cô không nghĩ đàn ông lại đi mua trà bao giờ; và đàn ông chính là đối tượng khiến cô lo sợ nhất. Họ có những cách hành xử sắc bén, lớn tiếng; và tính toán sổ sách, thối tiền nhanh đến thế! Chao ôi, nếu cô chỉ được bán kẹo cho trẻ con, cô chắc chắn mình sẽ làm chúng hài lòng!