Sống ở Cranford một tháng mà không biết thói quen hằng ngày của từng cư dân là điều bất khả thi; và từ lâu trước khi chuyến viếng thăm của tôi kết thúc, tôi đã tường tận rất nhiều điều về cả ba cha con nhà Brown. Chẳng có gì mới mẻ để khám phá về sự nghèo khó của họ, bởi vì họ đã nói về điều đó một cách đơn giản và cởi mở ngay từ đầu. Họ chẳng hề che giấu sự cần thiết phải sống tiết kiệm của mình. Tất cả những gì còn lại cần được khám phá chỉ là tấm lòng nhân hậu vô bờ bến của Đại úy Brown, và những cách thức khác nhau mà ông thể hiện điều đó một cách hoàn toàn vô thức. Một số giai thoại nhỏ đã được bàn tán trong một thời gian sau khi chúng xảy ra. Vì chúng tôi không đọc sách mấy, và vì tất cả các quý cô đều khá hài lòng với đám người hầu, nên thị trấn thiếu vắng các đề tài trò chuyện. Do đó, chúng tôi đã bàn tán về việc Đại úy Brown giật lấy bữa tối của một bà lão nghèo khỏi tay bà vào một ngày Chủ nhật trơn trượt. Ông đã gặp bà trên đường từ lò bánh mì về khi ông đi nhà thờ về, và nhận thấy những bước chân chênh vênh của bà; và với vẻ trang nghiêm trầm tĩnh vốn có trong mọi việc ông làm, ông đã gánh lấy gánh nặng thay bà, sánh bước bên bà dọc con đường phố, mang phần thịt cừu và khoai tây nướng về nhà an toàn cho bà. Việc này bị coi là rất kỳ quặc; và người ta phần nào đoán rằng ông sẽ đi một vòng thăm hỏi vào sáng thứ Hai để giải thích và xin lỗi trước các chuẩn mực phép tắc của Cranford: nhưng ông chẳng làm thế điều gì cả; và khi ấy, người ta kết luận rằng ông đang xấu hổ và đang lẩn tránh. Trong sự thương xót đầy tử tế dành cho ông, chúng tôi bắt đầu nói rằng, "Dù sao đi nữa, sự việc sáng Chủ nhật đã cho thấy tấm lòng vô cùng tốt đẹp," và người ta quyết định rằng ông sẽ được an ủi trong lần xuất hiện tiếp theo giữa chúng tôi; nhưng, ôi chao! ông đường hoàng bước đến trước mặt chúng tôi, chẳng hề vướng bận chút hổ thẹn nào, cất giọng trầm vang sảng khoái như xưa, đầu ngẩng cao, mái tóc giả diện mạo phơi phới và xoăn tít như thường lệ, và chúng tôi buộc phải kết luận rằng ông đã quên sạch sành sanh về chuyện ngày Chủ nhật rồi.

Cô Pole và cô Jessie Brown đã thiết lập một thứ tình thân dựa trên cơ sở len Shetland và những mũi đan mới; thế nên khi tôi đến thăm cô Pole, tôi có dịp tiếp xúc với nhà Brown nhiều hơn so với hồi ở nhà cô Jenkyns – người vẫn chưa bao giờ nguôi ngoai trước điều mà cô gọi là những lời lẽ chê bai của Đại úy Brown dành cho Tiến sĩ Johnson với tư cách là một nhà văn viết tiểu thuyết nhẹ nhàng và thú vị. Tôi nhận ra rằng cô Brown đang lâm bệnh nặng bởi một căn bệnh kéo dài và không thể chữa khỏi, những cơn đau do nó gây ra đã tạo nên vẻ mặt cau có khó chịu mà tôi từng lầm tưởng là sự cáu kỉnh hoàn toàn. Đôi khi cô cũng cau có thật, khi sự cáu kỉnh do bệnh tật bùng phát vượt quá sức chịu đựng. Cô Jessie đã chịu đựng cô ấy vào những lúc ấy, thậm chí còn kiên nhẫn hơn cả lúc cô ấy phải hứng chịu những lời tự trách móc cay đắng mà chị mình thường xuyên thốt ra sau đó. Cô Brown thường tự buộc tội bản thân, không chỉ vì tính khí nóng nảy, cáu bẳn, mà còn vì cho rằng mình là nguyên nhân khiến cha và em gái phải thắt lưng buộc bụng, để có thể chu cấp cho cô những xa xỉ phẩm nhỏ vốn là nhu yếu phẩm đối với tình trạng bệnh của cô. Cô rất tha thiết muốn hy sinh vì họ và làm nhẹ bớt gánh nặng cho họ, chính bản chất hào phóng vốn có đã làm cho tính khí cô thêm phần cay đắng. Tất cả những điều đó đều được cô Jessie và cha cô gánh chịu với sự điềm tĩnh vượt bậc – bằng một sự âu yếm tuyệt đối. Tôi đã tha thứ cho cô Jessie vì tật hát lệch tông và cách ăn mặc trẻ trung quá mức của cô, khi tôi nhìn thấy cô ấy ở nhà. Tôi dần nhận ra rằng mái tóc giả màu đen kiểu Brutus và chiếc áo khoác độn vai của Đại úy Brown (than ôi! quá thường xuyên sờn rách) là những tàn tích của vẻ lịch lãm quân ngũ thời trẻ, giờ đây được ông khoác lên một cách vô thức. Ông là một người đàn ông có muôn vàn phương sách, thu nhặt được từ kinh nghiệm trong doanh trại. Như ông đã thú nhận, không ai có thể đánh giày vừa ý ông ngoại trừ chính ông; nhưng quả thực, ông chẳng hề nề hà việc giảm bớt công sức cho cô bé hầu phòng bằng mọi cách – có lẽ vì ông thừa biết rằng căn bệnh của con gái mình khiến nơi đây trở thành một chốn làm việc vất vả.

Ông đã cố gắng làm hòa với cô Jenkyns chẳng bao lâu sau cuộc tranh cãi đáng nhớ mà tôi vừa kể, bằng một món quà là chiếc xẻng xúc than bằng gỗ (do chính tay ông làm), sau khi nghe cô phàn nàn rằng tiếng cọ xát của chiếc xẻng sắt làm cô khó chịu đến nhường nào. Cô đón nhận món quà với vẻ biết ơn nhạt nhẽo và cảm ơn một cách khách sáo. Khi ông vừa đi khỏi, cô liền bảo tôi đem cất nó vào kho chứa đồ; có lẽ vì cô cảm thấy rằng không có món quà nào từ một kẻ thích ông Boz hơn Tiến sĩ Johnson lại có thể ít gây khó chịu hơn một chiếc xẻng xúc than bằng sắt được.

Mọi chuyện là như thế khi tôi rời Cranford để đến Drumble. Tuy nhiên, tôi có vài người bạn thư tín, những người luôn cập nhật cho tôi mọi diễn biến ở thị trấn nhỏ bé đáng yêu nọ. Đó là cô Pole, người đang say mê đan móc len (crochet) chẳng kém gì môn đan len thông thường trước kia, và điệp khúc trong bức thư của cô đại loại như thế này: "Nhưng đừng có quên cuộn len trắng ở tiệm Flint nhé" phảng phất câu hát cũ; bởi vì cứ sau mỗi câu tin tức là một chỉ dẫn mới về một món đồ đan móc nào đó mà tôi phải mua hộ cô. Cô Matilda Jenkyns (người không bận tâm lắm khi được gọi là cô Matty, những lúc không có cô Jenkyns ở đó) thường viết những bức thư dễ thương, tử tế, lan man, thỉnh thoảng cũng cả gan nêu lên một quan điểm của riêng mình; nhưng rồi lại vội vã phanh lại, hoặc là nài nỉ tôi đừng nhắc đến những gì cô vừa nói vì Deborah nghĩ khác và cô ấy biết rõ điều đó, hoặc là thêm vào một lời tái bút với đại ý rằng, kể từ khi viết những dòng trên, cô đã bàn lại vấn đề này với Deborah và hoàn toàn bị thuyết phục rằng, vân vân... (đây có lẽ là phần rút lại mọi ý kiến mà cô đã đưa ra trong thư). Tiếp theo là thư của cô Jenkyns – Deborah, cách gọi mà cô thích cô Matty dùng cho mình, bởi cha họ từng bảo rằng cái tên gốc Do Thái phải được phát âm như vậy. Thầm kín trong lòng, tôi nghĩ cô đã lấy nữ tiên tri người Do Thái làm hình mẫu cho tính cách của mình; và quả thật, cô cũng chẳng khác mấy vị nữ tiên tri nghiêm nghị ấy ở một số phương diện, tất nhiên là có châm chước đôi chút cho phong tục hiện đại và sự khác biệt về trang phục. Cô Jenkyns thường quàng một chiếc khăn lót cổ và đội một chiếc mũ nhỏ trông giống như mũ của nài ngựa, nhìn chung mang phong thái của một người phụ nữ có tư tưởng độc lập; dẫu rằng cô sẽ khinh thường cái ý tưởng hiện đại cho rằng phụ nữ bình đẳng với đàn ông. Bình đẳng ư! Thật nực cười! Cô thừa biết rằng phụ nữ còn vượt trội hơn hẳn. Nhưng trở lại với những bức thư của cô. Mọi thứ trong đó đều trang nghiêm và vĩ đại như chính con người cô vậy. Tôi đã xem lại chúng (cô Jenkyns thân mến, tôi kính trọng cô biết bao!) và tôi xin trích dẫn một đoạn, phần nhiều vì nó liên quan đến người bạn của chúng ta – Đại úy Brown:

“Bà Hồng y Jamieson vừa mới rời khỏi nhà tôi; và trong câu chuyện, bà ấy đã thông báo cho tôi hay tin rằng hôm qua bà vừa nhận được chuyến viếng thăm từ người bạn cũ của người chồng kính yêu quá cố, ngài Lord Mauleverer. Cháu sẽ không dễ gì đoán ra điều gì đã đưa vị huân tước đến với vùng đất nhỏ bé của chúng ta đâu. Đó là để thăm Đại úy Brown, người mà theo như được biết, ngài huân tước từng quen biết trong 'những cuộc chiến khói lửa', và là người đã có đặc ân cứu mạng ngài huân tước khỏi hiểm họa tột cùng khi tai ương rình rập ngoài khơi cái mũi đất mang cái tên không chuẩn xác là Mũi Hảo Vọng. Cháu biết rõ sự thiếu hụt tinh thần tò mò ngây thơ ở người bạn thân thiết của chúng ta là bà Hồng y Jamieson rồi đấy, thế nên cháu sẽ không quá ngạc nhiên khi ta nói với cháu rằng bà ấy hoàn toàn không thể tiết lộ cho ta biết bản chất chính xác của mối hiểm họa ấy. Ta thú nhận là mình rất sốt sắng muốn tìm hiểu xem bằng cách nào mà Đại úy Brown, với một cơ ngơi hạn hẹp như thế, lại có thể tiếp đón một vị khách vô cùng tôn kính như vậy; và ta đã phát hiện ra rằng ngài huân tước đã lui về nghỉ ngơi, và chúng ta hãy hy vọng là có những giấc ngủ thật sảng khoái, tại Khách sạn Angel; nhưng vẫn dùng chung các bữa ăn theo phong cách nhà Brown trong suốt hai ngày mà ngài ban ân huệ hiện diện tại Cranford. Bà Johnson, vợ người hàng thịt lịch sự của chúng ta, cho ta biết rằng cô Jessie đã mua một đùi cừu; nhưng ngoài điều đó ra, ta chẳng hề nghe ngợi gì về bất kỳ sự chuẩn bị nào để tiếp đón cho xứng tầm với một vị khách quý đến thế. Có lẽ họ đã thết đãi ngài bằng 'bữa tiệc của trí tuệ và dòng chảy tâm hồn'; và đối với chúng ta, những người vốn biết rõ sự thiếu hụt đáng tiếc của Đại úy Brown đối với 'những dòng suối thuần khiết của tiếng Anh nguyên thủy', thì đây có thể là một vấn đề đáng chúc mừng khi ông có cơ hội cải thiện gu thẩm mỹ của mình thông qua việc trò chuyện với một thành viên lịch thiệp và tao nhã của giới quý tộc Anh quốc. Nhưng ở đời, mấy ai hoàn toàn tránh khỏi những khiếm khuyết phàm trần?”

Cô Pole và cô Matty viết thư cho tôi cùng một chuyến bưu điện. Một mẩu tin tức động trời như chuyến viếng thăm của Lord Mauleverer chắc chắn không thể bị bỏ qua đối với những người hay viết thư ở Cranford: họ đã tận dụng nó triệt để. Cô Matty khiêm nhường xin lỗi vì đã viết thư cùng lúc với chị mình – người có năng lực miêu tả vinh dự đến với Cranford giỏi hơn cô rất nhiều; nhưng bất chấp một chút lỗi chính tả, bức thuật của cô Matty lại cho tôi hình dung rõ nhất về sự náo động do chuyến thăm của ngài huân tước gây ra sau khi nó đã qua đi; bởi vì ngoại trừ những người ở khách sạn Angel, nhà Brown, bà Jamieson, và một cậu bé bị ngài huân tước mắng mỏ vì tội lăn chiếc vòng dơ bẩn vào chân của ngài quý tộc, tôi chẳng thể nghe thấy bất kỳ ai khác mà ngài huân tước từng trò chuyện cùng.

Chuyến viếng thăm tiếp theo của tôi đến Cranford là vào mùa hè. Không có thêm một ca sinh nở, qua đời hay đám cưới nào kể từ lần tôi ở đó trước kia. Mọi người vẫn sống trong cùng một ngôi nhà và mặc gần như y nguyên những bộ quần áo cổ điển được bảo quản rất tốt. Sự kiện lớn nhất là cô Jenkyns đã tậu được một tấm thảm mới cho phòng khách. Ồ, hai cô cháu cô Matty và tôi đã có một công việc bận rộn làm sao khi phải rượt đuổi những tia nắng chiều chiếu thẳng xuống tấm khung cửa sổ không rèm che này! Chúng tôi trải báo lên những chỗ nắng chiếu rồi ngồi xuống đọc sách hoặc làm việc; và ôi chao! chỉ trong vòng mười lăm phút, mặt trời đã dịch chuyển và đang thiêu đốt rực rỡ ở một chỗ khác; thế là chúng tôi lại phải quỳ gối xuống để thay đổi vị trí của những tờ báo. Chúng tôi cũng rất bận rộn suốt cả một buổi sáng trước khi cô Jenkyns tổ chức tiệc, để làm theo đúng chỉ dẫn của cô là cắt và khâu nối những mẩu báo lại với nhau thành những lối đi nhỏ dẫn đến từng chiếc ghế dành cho các vị khách được mong đợi, kẻo giày của họ làm bẩn hoặc vấy bẩn sự tinh khôi của tấm thảm. Ở London, các vị có làm đường đi bằng giấy cho từng vị khách bước lên không thế?

Đại úy Brown và cô Jenkyns không mấy niềm nở với nhau. Cuộc tranh cãi văn chương mà tôi từng chứng kiến phần mở đầu vẫn là một "vết thương lòng", chỉ cần chạm nhẹ vào là cả hai lại nhăn mặt. Đó là sự bất đồng quan điểm duy nhất mà họ từng có; nhưng sự bất đồng ấy là quá đủ. Cô Jenkyns không thể kiềm chế được việc nói bóng gió châm chọc Đại úy Brown; và dẫu ông không đáp lại, ông vẫn dùng ngón tay gõ nhịp bàn – hành động mà cô cảm nhận và phẫn nộ coi là sự coi thường trầm trọng đối với Tiến sĩ Johnson. Ông tỏ ra khá phô trương sự ưu ái của mình dành cho các tác phẩm của ông Boz; thường đi dọc các con đường mải mê đọc chúng đến mức suýt đâm sầm vào cô Jenkyns; và dù những lời xin lỗi của ông rất thành tâm và chân thành, và thực chất ông chẳng làm gì hơn ngoài việc khiến cô và chính mình giật thột, cô vẫn thú nhận với tôi rằng cô thà bị ông tông ngã nhường nào, miễn là ông đang đọc một thể loại văn học cao cấp hơn. Tội nghiệp, vị Đại úy dũng cảm! Trông ông già hơn, hốc hác hơn, và quần áo thì đã rất sờn. Nhưng ông vẫn tỏ ra tươi tắn và vui vẻ như mọi khi, trừ khi có ai hỏi thăm về tình hình sức khỏe của con gái mình.

“Con bé phải chịu đựng rất nhiều, và chắc chắn nó sẽ còn phải chịu đựng nhiều hơn nữa; chúng tôi làm những gì có thể để xoa dịu nỗi đau của nó;—ý Chúa đã định!” Ông cất mũ khi thốt lên những lời cuối cùng ấy. Qua cô Matty, tôi được biết rằng trên thực tế, mọi thứ có thể đều đã được làm. Một vị bác sĩ có tiếng tăm lừng lẫy trong vùng nông thôn ấy đã được mời đến, và mọi lời dặn dò của ông đều được tuân thủ nghiêm ngặt, không màng chi phí. Cô Matty chắc chắn rằng họ đã phải nhịn đi rất nhiều thứ để mang lại sự thoải mái cho người bệnh; nhưng họ chưa từng bao giờ kể lể về điều đó; và còn về cô Jessie thì!—“Tôi thực sự nghĩ con bé là một thiên thần,” cô Matty tội nghiệp thốt lên, hoàn toàn xúc động. “Nhìn cách con bé nhẫn nhịn tính khí cáu kỉnh của cô Brown, và gương mặt rạng rỡ mà con bé bày ra sau khi thức trắng cả đêm và bị mắng mỏ hơn nửa thời gian ấy, thật sự rất đẹp đẽ. Thế mà con bé vẫn trông gọn gàng và sẵn sàng chào đón Đại úy vào giờ ăn sáng cứ như thể nó vừa được ngủ trên chiếc giường của Nữ hoàng suốt đêm vậy. Cưng ạ! Cậu sẽ không bao giờ có thể cười nhạo những lọn tóc xoăn cứng nhắc hay những chiếc nơ hồng của con bé nữa nếu cậu nhìn thấy nó như tôi đã từng.” Tôi chỉ cảm thấy vô cùng ân hận, và chào đón cô Jessie với sự kính trọng gấp bội vào lần gặp tiếp theo. Trông cô phờ phạc và hốc hác; và đôi môi cô bắt đầu run rẩy, như thể kiệt sức lắm rồi, khi cô nói về chị mình. Nhưng cô lại rạng rỡ lên, kìm nén những giọt nước mắt đang lấp lánh trong đôi mắt đẹp khi cô nói—

“Nhưng quả thật, Cranford là một thị trấn đôn hậu biết bao! Tôi không nghĩ có ai đó nấu được bữa tối ngon hơn bình thường mà phần ngon nhất lại không được mang đến trong một chiếc chậu nhỏ có nắp để dành cho chị tôi đâu. Những người nghèo sẽ mang những thứ rau củ đầu mùa đến tận cửa nhà cho chị ấy. Họ nói năng cộc lốc và cộc cằn, như thể họ đang ngượng ngùng vì điều đó; nhưng tôi chắc chắn rằng lòng chu đáo của họ thường chạm đến tận đáy lòng tôi.” Những giọt nước mắt lúc này lại trào ra và tràn mi; nhưng chỉ sau một phút hoặc hai, cô bắt đầu tự mắng mình, và kết thúc bằng việc bước đi với dáng vẻ cô Jessie vui vẻ như mọi khi.

“Nhưng tại sao vị Lord Mauleverer này lại không làm điều gì đó cho người đã cứu mạng mình nhỉ?” tôi hỏi.

“Chà, cậu thấy đấy, trừ khi Đại úy Brown có lý do riêng, ông ấy không bao giờ kể lể về việc mình nghèo khó; và ông đã đi bên cạnh ngài huân tước với vẻ mặt hạnh phúc và vui tươi như một vị hoàng tử; và vì họ chẳng bao giờ thu hút sự chú ý vào bữa ăn của mình bằng những lời xin lỗi, và vì ngày hôm đó cô Brown khỏe hơn, mọi thứ có lẽ đều tươi sáng, nên tôi dám cá là ngài huân tước chưa bao giờ biết được đằng sau đó có biết bao nỗi âu lo. Ngài ấy có gửi trò chơi săn bắn vào mùa đông khá thường xuyên, nhưng giờ thì ngài đã đi du ngoạn nước ngoài rồi.”

Tôi thường có dịp nhận ra cách tận dụng những mảnh vụn và những cơ hội nhỏ nhặt ở Cranford; những cánh hoa hồng được thu hái trước khi rụng để làm thành một chậu potpourri (hỗn hợp hoa khô ướp hương) dành cho ai đó không có khu vườn; những bó hoa oải hương nhỏ được gửi để lót ngăn kéo của một người dân thành phố, hoặc để đốt trong phòng của một bệnh nhân. Những thứ mà nhiều người có thể khinh thường, và những hành động dường như chẳng đáng để thực hiện, đều được chú tâm tại Cranford. Cô Jenkyns cắm đầy đinh hương vào một quả táo để hóng ấm và tỏa mùi thơm dễ chịu trong phòng cô Brown; và khi nhét từng chiếc đinh hương vào, cô lại thốt lên một câu văn mang phong cách Johnson. Quả thực, cô chưa bao giờ có thể nghĩ về nhà Brown mà không nói theo kiểu Johnson; và vì lúc đó họ hiếm khi vắng bóng trong tâm trí cô, tôi đã được nghe rất nhiều câu văn chao chuốt, trùng điệp vang dội.

Đại úy Brown đã ghé qua một ngày để cảm ơn cô Jenkyns vì rất nhiều sự quan tâm nhỏ nhặt mà mãi đến lúc đó tôi mới biết là do cô đã âm thầm dành cho ông. Trông ông bỗng chốc già đi hẳn; giọng trầm ấm vang dội của ông nay đã có độ run rẩy, đôi mắt đục ngầu, và những nếp nhăn trên khuôn mặt hằn sâu. Ông không thể – và cũng không tài nào – nói năng vui vẻ về tình trạng của con gái mình, nhưng ông giãi bày với một sự nhẫn nhục nam tính, ngoan đạo và không quá dài dòng. Hai lần liền ông thốt lên: “Những gì mà Jessie đã làm cho chúng tôi, chỉ có Chúa mới biết rõ nhất!” và sau lần thứ hai, ông đứng phắt dậy, bắt tay tất cả mọi người mà không nói thêm lời nào, rồi rời khỏi phòng.

Vào buổi chiều hôm đó, chúng tôi nhận thấy những nhóm người nhỏ tụ tập ngoài đường, tất cả đều lắng nghe với vẻ mặt kinh hoàng trước một câu chuyện nào đó. Cô Jenkyns thắc mắc không hiểu có chuyện gì xảy ra suốt một hồi lâu trước khi đưa ra hành động thiếu trang nghiêm là sai Jenny ra ngoài để dò la.

Jenny chạy trở về với gương mặt trắng bệch vì hoảng sợ. “Ôi thưa bà! Ơi cô Jenkyns, thưa cô! Đại úy Brown bị chết vì cái bọn đường sắt tàn ác ghê tởm ấy rồi ạ!” và cô bật khóc nức nở. Bản thân cô, cùng với rất nhiều người khác, từng được ơn cứu giúp từ sự tử tế của vị Đại úy tội nghiệp.

“Như thế nào?—ở đâu—ở đâu? Lạy Chúa! Jenny, đừng có lãng phí thời gian vào việc khóc lóc nữa, hãy kể cho chúng tôi nghe sự thật đi.” Cô Matty lao thẳng ra đường và túm lấy cổ áo người đàn ông đang kể chuyện.

“Vào đây – vào gặp chị tôi ngay lập tức, cô Jenkyns, con gái vị mục sư. Ôi trời ơi, trời ơi! Hãy nói rằng đó không phải là sự thật đi,” cô khóc nấc lên khi kéo gã phu xe đang sợ hãi, vuốt ve mái tóc rối bù, bước vào phòng khách, nơi hắn đứng nguyên đôi giày ướt sũng trên tấm thảm mới mà chẳng ai màng bận tâm.

“Xin thưa các bà, đó là sự thật ạ. Chính mắt tôi trông thấy,” và hắn rùng mình khi nhớ lại. “Đại úy đang đọc say sưa một cuốn sách mới trong lúc chờ chuyến tàu hướng nam; và có một đứa bé gái muốn chạy sang với mẹ nó, nó liền luồn qua người chị và lững thững bước ra giữa đường ray. Thế rồi ông ấy ngẩng phắt đầu lên khi nghe tiếng tàu tới, nhìn thấy đứa trẻ, liền lao ra ray bế thốc nó lên, nhưng chân ông lại trượt, và đoàn tàu lao qua ngay tức khắc. Ôi lạy Chúa, lạy Chúa! Thưa các bà, hoàn toàn là sự thật ạ, và người ta vừa chạy sang để báo tin cho các con gái của ông ấy rồi. Dù vậy, đứa trẻ vẫn an toàn, chỉ bị bầm một chút ở vai do ông tung nó về phía mẹ. Hẳn vị Đại úy tội nghiệp sẽ vui vì điều đó lắm phải không các bà? Chúa phù hộ ông ấy!” Gã phu xe thô kệch nhăn nhó gương mặt nam tính và quay mặt đi để giấu những giọt nước mắt. Tôi quay sang nhìn cô Jenkyns. Trông cô rất xanh xao, như thể sắp ngất đến nơi, và cô ra hiệu bảo tôi mở cửa sổ.

“Matilda, lấy mũ cho ta. Ta phải đến chỗ mấy đứa trẻ đó. Chúa hãy tha thứ cho ta, nếu ta từng thốt ra những lời khinh miệt Đại úy!”

Cô Jenkyns chỉnh tề trang phục để đi ra ngoài, dặn cô Matilda rót cho người đàn ông một ly rượu vang. Trong lúc cô vắng nhà, cô Matty và tôi chụm đầu bên lò sưởi, thì thầm với giọng thấp và đầy kính sợ. Tôi biết rằng chúng tôi đã lặng lẽ khóc suốt cả khoảng thời gian đó.

Cô Jenkyns trở về nhà trong một tâm trạng trầm mặc và chúng tôi không dám gặng hỏi cô nhiều. Cô bảo chúng tôi rằng cô Jessie đã ngất xỉu, và cô cùng cô Pole đã phải vất vả lắm mới giúp cô ấy tỉnh lại; nhưng ngay khi vừa tỉnh, cô Jessie đã nài nỉ một trong hai người sang ngồi cùng chị mình.

“Ông Hoggins nói con bé không thể sống qua nổi vài ngày nữa, và nó cần được che chở khỏi cú sốc này,” cô Jessie nói, run rẩy trước những cảm xúc mà cô không dám thả lỏng.

“Nhưng cháu phải xoay sở thế nào đây, con tôi?” cô Jenkyns hỏi; “cháu không thể gượng nổi đâu, con bé sẽ nhìn thấy nước mắt của cháu mất.”

“Chúa sẽ giúp cháu – cháu sẽ không gục ngã – chị ấy đang ngủ khi tin dữ tới; có lẽ chị ấy vẫn còn đang ngủ. Chị ấy sẽ đau khổ tột cùng biết bao, không chỉ vì cái chết của cha, mà còn vì nghĩ đến số phận của tôi sau này sẽ ra sao; chị ấy tốt với tôi quá.” Cô ngước nhìn thẳng vào gương mặt họ bằng đôi mắt dịu dàng và chân thành, và sau đó cô Pole đã kể với cô Jenkyns rằng cô hầu như không chịu đựng nổi, khi biết rõ cô Brown đã đối xử với em gái mình ra sao.

Dù vậy, mọi chuyện đã được định đoạt theo mong muốn của cô Jessie. Cô Brown sẽ được báo tin rằng cha cô được gọi đi chuyến công tác ngắn ngày vì việc đường sắt. Họ đã xoay sở được bằng cách nào đó – cô Jenkyns không thể nói chính xác là cách nào. Cô Pole sẽ ở lại với cô Jessie. Bà Jamieson đã sai người sang hỏi han. Và đó là tất cả những gì chúng tôi nghe được vào đêm hôm ấy; một đêm đầy tang thương. Ngày hôm sau, một bản tin tường thuật chi tiết về tai nạn thảm khốc đã xuất hiện trên tờ báo của hạt mà cô Jenkyns vẫn đặt mua. Cô bảo mắt mình dạo này rất kém, và nhờ tôi đọc giúp. Khi tôi đọc đến đoạn “vị trượng phu dũng cảm đang miệt mài đọc một tập truyện ‘Pickwick’ mà ông vừa nhận được,” cô Jenkyns lắc đầu thật lâu và đầy vẻ trang trọng, rồi thở dài thườn thượt: “Tội nghiệp, người đàn ông đáng thương u mê!”

Thi hài sẽ được đưa từ nhà ga về nhà thờ giáo xứ để chôn cất. Cô Jessie đã quyết tâm đi theo tiễn đưa đến tận huyệt mộ; và không một lời khuyên can nào có thể lay chuyển được ý định của cô. Sự kìm nén bản thân khiến cô gần như trở nên bướng bỉnh; cô kháng cự lại mọi lời nài nỉ của cô Pole và lời khuyên nhủ của cô Jenkyns. Cuối cùng, cô Jenkyns đành chịu thua; và sau một khoảng lặng mà tôi cứ ngỡ là điềm báo cho một cơn thịnh nộ sâu sắc đối với cô Jessie, cô Jenkyns tuyên bố cô sẽ tháp tùng cô Jessie đi dự tang lễ.

“Em đi một mình là không ổn đâu. Sẽ đi ngược lại cả phép tắc lẫn tình người nếu tôi cho phép điều đó.”

Cô Jessie có vẻ không mấy ưng ý với sự sắp đặt này; nhưng sự bướng bỉnh của cô, nếu có, đã cạn kiệt trong quyết tâm phải đến nơi an nghỉ cuối cùng của cha. Hẳn là cô khao khát biết bao, tội nghiệp thay, được khóc một mình bên nấm mồ của người cha thân yêu – người đã là tất cả đối với cô, và được thả lỏng tâm can trong nửa giờ ngắn ngủi, không bị quấy rầy bởi lòng trắc ẩn và không bị nhòm ngó bởi tình bằng hữu. Nhưng điều đó đã không xảy ra. Chiều hôm đó, cô Jenkyns sai người mua một thước vải crep đen, và bận rộn trang trí lại chiếc mũ lụa đen nhỏ mà tôi đã nhắc đến. Khi hoàn thành, cô đội nó lên và nhìn chúng tôi để chờ đợi sự tán thành – còn sự ngưỡng mộ thì cô khinh bỉ. Lòng tôi đầy nỗi buồn thương, nhưng bởi một trong những suy nghĩ kỳ quặc cứ bất chợt xuất hiện trong đầu chúng ta vào những thời điểm đau thương tột cùng, vừa nhìn thấy chiếc mũ là tôi lại liên tưởng ngay đến một chiếc mũ giáp; và chính trong chiếc mũ lai tạp ấy, nửa mũ giáp nửa mũ nài ngựa, cô Jenkyns đã đến dự đám tang của Đại úy Brown, và tôi tin rằng cô đã nâng đỡ cô Jessie bằng một sự kiên quyết dịu dàng, đầy bao dung và vô giá, cho phép cô khóc thỏa thuê trút hết nỗi niềm trước khi họ rời đi.

Trong khi đó, cô Pole, cô Matty và tôi ở lại chăm sóc cô Brown; và chúng tôi thấy thật vất vả để xoa dịu những lời phàn nàn cáu kỉnh và không bao giờ dứt của cô. Nhưng nếu chúng tôi đã mệt mỏi và chán nản đến thế, thì cô Jessie hẳn phải kiệt quệ nhường nào! Thế nhưng cô trở về với vẻ điềm tĩnh gần như thể cô vừa vươn lên một sức mạnh mới. Cô cởi bộ tang phục ra, bước vào với gương mặt xanh xao và hiền từ, cảm ơn từng người chúng tôi bằng một cái nắm tay siết chặt dịu dàng. Cô thậm chí còn mỉm cười – một nụ cười nhợt nhạt, ngọt ngào và mang sắc màu mùa đông – như để trấn an chúng tôi về khả năng chịu đựng của mình; nhưng ánh mắt ấy lại khiến mắt chúng tôi đột ngột ngấn lệ, hơn cả khi cô bật khóc thành tiếng.

Mọi người thống nhất rằng cô Pole sẽ ở lại với cô suốt đêm dài thức trắng; còn cô Matty và tôi sẽ quay lại vào buổi sáng để thay ca, cho cô Jessie có cơ hội ngủ vài tiếng. Nhưng khi sáng hôm sau đến, cô Jenkyns xuất hiện ở bàn ăn sáng, trang bị đầy đủ chiếc mũ giáp của mình, và ra lệnh cho cô Matty ở nhà vì cô định sang phụ giúp việc chăm sóc người bệnh. Rõ ràng cô đang ở trong trạng thái phấn khích đầy nhiệt tình thân ái, điều đó thể hiện qua việc cô đứng ăn sáng và mắng mỏ cả nhà một lượt.

Lúc này, không một sự chăm sóc nào – không một người phụ nữ mạnh mẽ tràn đầy năng lượng nào có thể giúp được cô Brown nữa. Có một thứ gì đó ngự trị trong căn phòng khi chúng tôi bước vào, mạnh mẽ hơn tất cả chúng tôi, khiến chúng tôi co ro trong sự bất lực đầy trang nghiêm và kính sợ. Cô Brown sắp qua đời. Chúng tôi hầu như không nhận ra giọng nói của cô, nó trống rỗng hoàn toàn cái âm điệu phàn nàn mà chúng tôi vẫn luôn gắn liền với cô bấy lâu nay. Sau này cô Jessie kể với tôi rằng giọng nói ấy, và cả khuôn mặt cô nữa, y hệt như những gì chúng từng có trước kia, khi cái chết của người mẹ để lại cho cô gánh nặng làm chị cả lo toan cho gia đình, và giờ đây chỉ còn lại mình cô Jessie sống sót.

Cô nhận thức được sự hiện diện của em gái mình, nhưng tôi nghĩ là cô không nhận ra chúng tôi. Chúng tôi đứng hơi khuất sau tấm màn: cô Jessie quỳ xuống, áp sát mặt gần chị để có thể bắt trọn những lời thì thầm cuối cùng đầy kinh sợ.

“Ôi, Jessie! Jessie! Chị ích kỷ quá! Chúa hãy tha thứ cho chị vì đã để em hy sinh bản thân vì chị như thế! Chị yêu em biết bao – thế mà chị chỉ nghĩ đến bản thân mình. Chúa hãy tha thứ cho chị!”

“Thôi nào, chị yêu! Thôi nào!” cô Jessie nức nở nói.

“Và cha tôi, người cha thân yêu, vô cùng thân yêu của tôi! Giờ tôi sẽ không phàn nàn nữa, nếu Chúa ban cho tôi sức mạnh để nhẫn nại. Nhưng, ôi Jessie! hãy nói với cha rằng tôi đã khát khao và mong mỏi được gặp cha biết bao vào giờ phút cuối cùng, để xin cha tha thứ. Giờ đây cha sẽ không bao giờ biết được tôi yêu cha nhường nào – ôi! giá mà tôi được nói với cha điều đó trước khi nhắm mắt xuôi tay! Cuộc đời cha đã trải qua biết bao cay đắng, thế mà tôi lại làm được quá ít để mang lại niềm vui cho cha!”

Một tia sáng bừng lên trên khuôn mặt cô Jessie. “Liệu nó có an ủi chị không, người em yêu dấu, nếu nghĩ rằng ngài ấy đã biết điều đó? – liệu có an ủi chị không, cưng ơi, khi biết rằng những nỗi lo toan và đau khổ của cha...” Giọng cô nghẹn ngào, nhưng rồi cô tự trấn tĩnh lại cho thật bình thản – “Mary! Cha đã đi trước chị đến chốn nghỉ ngơi của những kẻ mệt mỏi rồi. Giờ đây cha biết chị yêu ngài nhường nào.”

Một vẻ mặt kỳ lạ, không phải sự đau khổ, thoáng qua trên khuôn mặt cô Brown. Cô im lặng một lúc lâu, rồi chúng tôi thấy đôi môi cô mấp máy thành lời nhiều hơn là phát ra âm thanh – “Cha, mẹ, Harry, Archy;” – rồi, như thể đó là một ý nghĩ mới đang phủ một cái bóng mờ nhạt lên tâm trí đang tối dần của cô – “Nhưng em sẽ cô độc lắm đấy, Jessie!”

Tôi nghĩ cô Jessie đã cảm nhận được điều này suốt khoảng thời gian im lặng; bởi vì những giọt nước mắt lăn dài trên má cô như mưa trước những lời đó, và lúc đầu cô không thể thốt nên lời. Sau đó, cô chắp hai tay lại thật chặt, giơ cao lên và thốt lên – nhưng không phải nói với chúng tôi – “Dù Ngài có giết tôi, tôi vẫn sẽ tin cậy nơi Ngài.”

Chỉ vài khoảnh khắc sau, cô Brown nằm đó bình thank và bất động – chẳng bao giờ còn đau buồn hay oán trách nữa.

Sau đám tang thứ hai này, cô Jenkyns kiên quyết đòi cô Jessie đến ở cùng mình thay vì quay lại ngôi nhà hoang vắng – nơi mà trên thực tế, như chúng tôi được biết từ cô Jessie, nay phải trả lại vì cô chẳng còn gì để duy trì nó nữa. Cô có khoản tiền hơn hai mươi bảng một năm, bên cạnh tiền lãi từ việc bán đồ đạc trong nhà; nhưng cô không thể sống bằng ngần ấy tiền; và thế là chúng tôi bàn tán về các khả năng kiếm tiền của cô.

“Tôi may vá rất khéo,” cô nói, “và tôi thích công việc chăm sóc người bệnh. Tôi nghĩ mình cũng có thể quản lý một ngôi nhà, nếu có ai đó thử giao việc quản gia cho tôi; hoặc tôi có thể vào cửa hàng làm nhân viên bán hàng, miễn là họ kiên nhẫn với tôi lúc đầu.”

Cô Jenkyns lớn tiếng tuyên bố rằng cô ấy sẽ không làm bất cứ điều gì ngốc nghếch như thế; và lẩm bẩm một mình về chuyện “có những kẻ hoàn toàn không biết gì về thân phận con gái một vị đại úy của mình” suốt gần một tiếng đồng hồ sau đó, khi cô bưng lên cho cô Jessie một bát bột củ mì được nấu khéo léo, đứng canh chừng cô y như một viên sĩ quan kỵ binh cho đến khi thìa cuối cùng sạch bách: rồi cô biến mất. Cô Jessie bắt đầu kể cho tôi nghe thêm về những dự định nảy sinh trong đầu cô, và rồi vô tình sa đà vào những câu chuyện về những ngày tháng đã qua, khiến tôi hứng thú đến mức chẳng buồn để ý hay hay biết thời gian trôi qua thế nào. Cả hai chúng tôi đều giật mình khi cô Jenkyns đột ngột xuất hiện trở lại và bắt gặp chúng tôi đang khóc. Tôi sợ cô sẽ không hài lòng, vì cô vẫn thường bảo khóc lóc gây cản trở quá trình tiêu hóa, và tôi biết cô muốn cô Jessie nhanh chóng lấy lại sức khỏe; thế nhưng, ngược lại, trông cô có vẻ kỳ lạ, đầy phấn khích và cứ lăng xăng đi đi lại lại quanh chúng tôi mà không nói gì cả. Cuối cùng cô cũng lên tiếng.

“Tôi đã vô cùng kinh ngạc – không, tôi chẳng kinh ngạc chút nào đâu – đừng để tâm đến tôi nhé, cô Jessie thân mến – tôi đã rất đỗi bất ngờ – thực ra, tôi vừa có một vị khách đến thăm, một người mà cô từng quen biết trước kia, cô Jessie thân mến ạ” –

Cô Jessie tái xanh mặt cắt, rồi bỗng chốc đỏ bừng như gấc, đăm đăm nhìn cô Jenkyns đầy khao khát.

“Một quý ông, thưa cô, người muốn biết liệu cô có đồng ý gặp mặt anh ta không.”

“Có phải là...? Không phải là...?” cô Jessie lắp bắp – rồi chẳng thốt thêm được câu nào nữa.

“Đây là danh thiếp của anh ấy,” cô Jenkyns nói, trao nó cho cô Jessie; và trong lúc đầu cô cúi gằm xuống tấm danh thiếp, cô Jenkyns liền nháy mắt liên tục và làm đủ trò hề với tôi, mấp máy môi thành một câu dài ngoằng mà dĩ nhiên là tôi chẳng tài nào hiểu nổi một chữ.

“Anh ấy có thể lên đây được chứ?” cô Jenkyns cuối cùng cũng hỏi.

“Ồ, vâng! Chắc chắn rồi!” cô Jessie đáp, ngầm ý rằng đây là nhà của cô Jenkyns, muốn dẫn bất kỳ vị khách nào lên đâu tùy thích. Cô cầm lấy một cuộn đan móc của cô Matilda và bắt đầu bận rộn làm việc, dù tôi có thể thấy rõ toàn thân cô đang run lẩy bẩy.

Cô Jenkyns kéo chuông, bảo người hầu ra mở cửa hãy dẫn Thiếu tá Gordon lên lầu; và ngay sau đó, một người đàn ông cao lớn, có phong thái đường hoàng, cởi mở khoảng từ bốn mươi tuổi trở lên bước vào. Ông bắt tay cô Jessie; nhưng ông không thể nhìn thấy mắt cô, vì cô cứ cắm chặt xuống mặt đất. Cô Jenkyns hỏi tôi có muốn ra phụ giúp cô cột mấy hũ mứt trong kho chứa đồ không; và dẫu cô Jessie kéo vạt áo tôi, thậm chí ngước nhìn tôi bằng đôi mắt nài nỉ, tôi cũng không dám từ chối đi theo nơi cô Jenkyns gọi. Tuy nhiên, thay vì cột mứt trong kho, chúng tôi lại ra phòng ăn để trò chuyện; và tại đó, cô Jenkyns kể cho tôi nghe những gì Thiếu tá Gordon đã thổ lộ với cô; cách anh từng phục vụ trong cùng trung đoàn với Đại úy Brown, và đã quen biết cô Jessie khi ấy là một thiếu nữ mười tám tuổi xinh xắn, nở rộ; cách mà mối quan hệ quen biết đó đã lớn dần thành tình yêu từ phía anh, dẫu phải mất vài năm anh mới dám ngỏ lời; cách mà khi được thừa kế một cơ ngơi khổng lồ ở Scotland theo di chúc của một người bác, anh đã ngỏ lời cầu hôn nhưng bị từ chối, dù với rất nhiều sự xúc động và đau khổ rõ rệt khiến anh chắc chắn rằng cô không hề thờ ơ với mình; và cách anh phát hiện ra chướng ngại vật chính là căn bệnh quái ác lúc bấy giờ đang đe dọa chị cô một cách chắc chắn. Cô từng đề cập rằng các bác sĩ tiên lượng những cơn đau đớn tột cùng; và chẳng có ai ngoài cô có thể chăm sóc cho người chị Mary tội nghiệp, hay vực dậy tinh thần và an ủi người cha trong suốt khoảng thời gian bệnh tật ấy. Họ đã có những cuộc tranh luận kéo dài; và khi cô từ chối hứa hẹn gắn kết đời mình với anh khi mọi chuyện qua đi, anh đã nổi giận, cắt đứt hoàn toàn liên lạc và bỏ đi du ngoạn nước ngoài, đinh ninh rằng cô là một kẻ vô cảm mà anh tốt hơn nên quên đi. Anh đã đi du lịch ở phương Đông và đang trên đường về nhà thì tại Rome, anh nhìn thấy bản cáo phó về cái chết của Đại úy Brown trên tờ Galignani.

Đúng lúc đó, cô Matty – người đã đi ra ngoài suốt cả buổi sáng và chỉ mới quay trở về nhà gần đây – xộc vào với vẻ mặt đầy hoảng hốt và phẫn nộ trước những phép tắc bị vi phạm.

“Ôi lạy Chúa tôi!” cô thốt lên. “Deborah, có một người đàn ông đang ngồi trong phòng khách choàng tay qua eo cô Jessie kìa!” Đôi mắt cô Matty mở lớn vì khiếp sợ.

Cô Jenkyns chỉnh đốn cô ngay tức khắc.

“Đó là chỗ thích hợp nhất trên đời cho cánh tay của anh ấy. Đi đi, Matilda, lo việc của mình đi.” Lời nói thốt ra từ chính người chị vốn xưa nay là hình mẫu cho sự nề nếp nữ tính thực sự là một cú giáng đối với cô Matty tội nghiệp, và với một cú sốc kép, cô rời khỏi phòng.

Lần cuối cùng tôi gặp cô Jenkyns tội nghiệp là nhiều năm sau đó. Bà Gordon vẫn duy trì mối quan hệ nồng ấm và gắn bó tình cảm với tất cả mọi người ở Cranford. Cô Jenkyns, cô Matty và cô Pole đều từng đến thăm bà, và trở về với những lời kể tuyệt vời về ngôi nhà, người chồng, trang phục và vẻ ngoài của bà. Bởi vì cùng với hạnh phúc, một phần vẻ rạng rỡ thời trẻ đã quay trở lại với bà; hóa ra bà trẻ hơn độ tuổi mà chúng tôi từng phỏng đoán khoảng một hoặc hai năm. Đôi mắt bà vẫn luôn đáng yêu, và với tư cách là bà Gordon, những lúm đồng tiền của bà trông hoàn toàn duyên dáng. Vào thời điểm mà tôi nhắc đến, khi tôi gặp lại cô Jenkyns lần cuối, vị quý cô ấy đã già nua, yếu ớt và mất đi phần nào sự minh mẫn sắc bén thuở nào. Bé Flora Gordon đang ở chơi với các cô nhà Jenkyns, và khi tôi bước vào, con bé đang đọc to cho cô Jenkyns nghe – lúc này đang nằm yếu ớt và đổi khác trên chiếc ghế sofa. Flora đặt cuốn The Rambler xuống khi thấy tôi đến.

“A!” cô Jenkyns nói, “cháu thấy tôi đã đổi khác nhiều rồi phải không, cưng. Tôi không còn nhìn rõ như trước được nữa. Nếu không có Flora đọc sách cho nghe, tôi chẳng biết mình sẽ vượt qua cả ngày thế nào. Cháu đã bao giờ đọc The Rambler chưa? Đó là một cuốn sách tuyệt vời – tuyệt vời lắm! và là tài liệu đọc bổ ích nhất cho Flora” (dành cho con bé thì quả đúng là như vậy, nếu như nó có thể đọc được một nửa số từ mà không cần đánh vần, và có thể hiểu được ý nghĩa của một phần ba), “còn hơn cả cái cuốn sách cũ kỳ lạ mang cái tên quái gở mà Đại úy Brown tội nghiệp đã bị chết vì đọc nó – cuốn sách của ông Boz ấy, cháu biết đấy – ‘Old Poz’; khi tôi còn là một thiếu nữ – nhưng chuyện đó lâu lắm rồi – tôi từng đóng vai Lucy trong vở ‘Old Poz’.” Cô cứ luyên thuyên đủ lâu để Flora có thể tranh thủ đọc ngấu nghiến cuốn “Christmas Carol” mà cô Matty đã để lại trên bàn.