Sáng hôm sau, tôi gặp phu nhân Glenmire và cô Pole đang chuẩn bị cho một chuyến đi bộ dài để tìm thăm một bà cụ nổi tiếng trong vùng với tài đan tất len. Cô Pole vừa cười, vẻ mặt nửa thân thiện nửa khinh khỉnh, vừa bảo tôi: “Tôi vừa kể cho phu nhân Glenmire nghe về người bạn tội nghiệp của chúng ta là bà Forrester, cùng nỗi sợ ma quái của bà ấy. Chuyện đó bắt nguồn từ việc sống thui thủi một mình quá nhiều, lại hay nghe theo những câu chuyện hù dọa của con nhỏ hầu gái nhà bà ấy.” Bản thân cô vốn điềm tĩnh và đứng ngoài mọi nỗi sợ mê tín dị đoan đến mức tôi cảm thấy hơi xấu hổ khi thổ lộ rằng mình đã mừng rỡ thế nào trước đề xuất đi qua Đường nhân sự Headingley vào tối hôm trước, thế là tôi đành chuyển câu chuyện sang chủ đề khác.
Vào buổi chiều, cô Pole đến thăm cô Matty để kể cho cô nghe về cuộc phiêu lưu—một cuộc phiêu lưu thực sự—mà họ đã trải qua trong chuyến đi bộ buổi sáng. Họ đã phân vân không biết chính xác con đường nào cần đi băng qua các cánh đồng để tìm đến nhà bà cụ đan tất, và đành dừng lại hỏi thăm tại một quán nước nhỏ ven đường, nằm trên quốc lộ dẫn tới London, cách Cranford chừng ba dặm. Người chủ quán tốt bụng đã mời họ ngồi xuống nghỉ ngơi trong lúc bà đi gọi chồng ra, vì ông có thể chỉ đường rành mạch hơn; và trong lúc hai người đang ngồi ở căn phòng khách lót cát, một bé gái bước vào. Họ nghĩ rằng đứa trẻ là con của chủ quán, liền bắt chuyện vu vơ với nó; nhưng khi bà Roberts quay lại, bà bảo rằng con bé chính là đứa con một của một cặp vợ chồng đang trọ tại đây. Rồi bà bắt đầu kể một câu chuyện dài, mà phu nhân Glenmire và cô Pole chỉ có thể chắt lọc lấy vài chi tiết chính: khoảng sáu tuần trước, một chiếc xe ngựa lò xo nhẹ đã bị hỏng ngay trước cửa nhà họ, trên xe chở hai người đàn ông, một phụ nữ và đứa trẻ này. Một trong hai người đàn ông bị thương nặng—không gãy xương, chỉ bị “chấn động” như lời bà chủ quán gọi; nhưng có lẽ ông đã chịu một tổn thương nội tạng nghiêm trọng nào đó, bởi ông cứ nằm liệt giường tại nhà họ từ dạo ấy, được chăm sóc bởi người vợ, chính là mẹ của bé gái này. Cô Pole đã hỏi ông ta làm nghề gì, trông ra sao. Và bà Roberts đáp rằng ông không giống một quý ông, nhưng cũng chẳng giống người bình thường; nếu không vì vợ chồng họ quá đỗi đàng hoàng và tĩnh lặng, suýt chút nữa bà đã nghĩ ông là một kẻ xiếc dạo, hay người làm nghề gì đó đại loại thế, bởi họ có một chiếc rương lớn trên xe, chứa đủ thứ mà bà chẳng rõ. Bà đã giúp họ dọn chiếc rương ấy, lấy quần áo và đồ đạc ra, trong khi người đàn ông kia—mà bà tin là anh em song sinh với ông ta—đã đánh xe ngựa bỏ đi.
Đến đây, cô Pole bắt đầu hoài nghi và nêu lên ý kiến rằng việc chiếc rương, chiếc xe lẫn con ngựa đều biến mất là điều khá kỳ lạ; nhưng bà Roberts tốt bụng có vẻ vô cùng phẫn nộ trước lời gợi ý thầm kín ấy của cô Pole; thực ra, cô Pole kể rằng bà giận dữ cứ như thể cô vừa m buộc chính bà là kẻ lừa đảo vậy. Để tìm cách thuyết phục hai vị phu nhân một cách tốt nhất, bà chợt nghĩ ra cách nài nỉ họ vào thăm người vợ; và đúng như lời cô Pole kể, chẳng thể nào hoài nghi nổi gương mặt khắc khổ, rám nắng và chân chất của người người phụ nữ ấy—ngay khi nghe một lời dò hỏi đầy ân cần từ phu nhân Glenmire, cô đã bật khóc nghẹn ngào, quá yếu ớt để kìm nén cho đến khi vài lời của bà chủ quán khiến cô phải nuốt ngược tiếng nấc vào trong, cốt để làm chứng cho lòng tốt đậm tình Christian mà ông bà Roberts đã dành cho họ. Cô Pole liền xoay ngoắt thái độ, tin sái cổ vào câu chuyện đau lòng ấy chẳng kém gì vẻ hoài nghi lúc trước của cô; và bằng chứng là, sự nhiệt tình của cô dành cho người bất hạnh chẳng hề nao núng khi cô phát hiện ra rằng người đó, không ai khác, chính là Signor Brunoni của chúng ta—người mà suốt sáu tuần qua, cả Cranford đã gán cho đủ mọi thói hư tật xấu! Vâng! Vợ ông cho biết tên thật của ông là Samuel Brown—“Sam”, cô gọi ông như vậy—nhưng cho đến tận cùng, chúng tôi vẫn thích gọi ông là “Signor” hơn; nghe lọt tai hơn biết bao.
Kết cục của cuộc trò chuyện giữa họ với Signora Brunoni là việc đồng ý đưa ông đến gặp bác sĩ, và phu nhân Glenmire hứa sẽ chịu trách nhiệm về mọi chi phí phát sinh cho việc này, bà cũng đã đi gặp ông Hoggins để nài nỉ ông cưỡi ngựa đến quán trọ “Rising Sun” ngay chiều hôm đó nhằm khám xét tình trạng thực tế của signor; và như cô Pole đã nói, nếu việc chuyển ông về Cranford để tiện cho ông Hoggins trực tiếp theo dõi là cần thiết, cô sẽ nhận trách nhiệm tìm nhà trọ và lo liệu chuyện tiền thuê nhà. Bà Roberts đã tỏ ra tử tế hết mức có thể trong suốt thời gian qua, nhưng rõ ràng việc họ ở trọ dài ngày ở đó cũng gây ra ít nhiều bất tiện.
Trước khi cô Pole rời đi, cô Matty và tôi cũng ngập tràn tâm trạng về cuộc phiêu lưu buổi sáng ấy chẳng kém gì cô. Chúng tôi bàn tán suốt cả buổi tối, lật lại vấn đề ở mọi khía cạnh có thể, và đi ngủ với nỗi ngóng trông trời sáng để chắc chắn được nghe ai đó thuật lại suy nghĩ cũng như lời khuyên của ông Hoggins; bởi như cô Matty nhận xét, dẫu ông Hoggins có hay thốt ra câu “Jack lên sàn”, “mặc thây gót giày của hắn”, và gọi trò chơi Preference là “Pref”, bà vẫn tin rằng ông là một người vô cùng đáng trắc ẩn và là một bác sĩ phẫu thuật rất tài giỏi. Quả thực, chúng tôi khá tự hào về vị bác sĩ của Cranford xét trên tư cách một y bác sĩ. Mỗi khi nghe tin Nữ hoàng Adelaide hay Công tước xứ Wellington lâm bệnh, chúng tôi thường ước gì họ cho gọi ông Hoggins; nhưng ngẫm lại, chúng tôi lại thấy hơi may vì họ đã không làm thế, bởi nhỡ chúng tôi có đau ốm, thì sẽ tính sao đây nếu ông Hoggins đã được bổ nhiệm làm ngự y cho Hoàng gia? Xét về tay nghề phẫu thuật, chúng tôi tự hào về ông; nhưng xét về con người—hay đúng hơn là, xét trên cương vị một quý ông—chúng tôi chỉ biết lắc đầu ngao ngán trước tên tuổi lẫn con người ông, và ước gì ông đã đọc qua cuốn Thư gửi con trai của Lãnh chúa Chesterfield vào những năm tháng mà tác phong của ông còn có thể uốn nắn được. Dẫu vậy, tất cả chúng tôi vẫn xem phán quyết của ông trong vụ việc của signor là chuẩn xác không thể chối cãi, và khi ông tuyên bố rằng với sự chăm sóc và quan tâm đầy đủ, ông ấy có thể hồi phục, chúng tôi liền trút bỏ mọi nỗi âu lo.
Thế nhưng, dẫu chẳng còn lo sợ gì nữa, mọi người vẫn hành động cứ như thể sự tình đang vô cùng đáng ngại—và quả thực là thế cho đến khi ông Hoggins trực tiếp tiếp quản việc điều trị cho ông ấy. Cô Pole tìm giúp một chỗ trọ sạch sẽ, thoải mái dẫu có phần bình dân; cô Matty cử chiếc kiệu khiêng đến đón ông, còn Martha và tôi đã hơ cho nó thật ấm trước khi rời Cranford bằng cách đặt một chiếc lò sưởi đầy than hồng vào trong, rồi đậy kín mít lại, giữ nguyên cả khói lẫn hơi ấm cho đến tận thời điểm ông bước lên kiệu tại quán trọ “Rising Sun”. Phu nhân Glenmire đảm nhận phần y tế theo đúng chỉ dẫn của ông Hoggins, lục lọi tìm kiếm toàn bộ những chiếc ly uống thuốc, thìa muỗng và bàn kê giường của bà Jamieson với một vẻ tự nhiên đến mức khiến cô Matty cảm thấy hơi lo lắng không biết vị phu nhân ấy và ông Mulliner sẽ nói gì nếu họ hay biết. Bà Forrester tự tay làm một mẻ thạch bánh mì—món ăn đã làm nên tên tuổi của bà—để sẵn sàng làm món quà bồi bổ tại nhà trọ khi ông đến nơi. Một phần thạch bánh mì đem biếu chính là dấu hiệu cao nhất của sự ưu ái mà bà Forrester kính yêu có thể ban phát. Cô Pole từng xin bà công thức làm món đó, nhưng đã vấp phải một cái gạt phăng phắc đầy dứt khoát; bà bảo rằng bà không thể nhượng lại nó cho bất kỳ ai khi còn sống, và sau khi bà qua đời, món quà ấy sẽ được di chúc lại—như những người thi hành di chúc của bà sẽ tìm thấy—cho cô Matty. Còn việc cô Matty, hay như bà Forrester vẫn gọi—nhớ đến điều khoản trong di chúc của bà và sự trang nghiêm của dịp trọng đại đó—là cô Matilda Jenkyns, sẽ chọn làm gì với công thức ấy khi nó thuộc về tay mình—liệu đem công bố rộng rãi hay truyền lại như một báu vật gia truyền—thì bà không hề hay biết, cũng chẳng buồn áp đặt. Và một khuôn thạch bánh mì tuyệt vời, dễ tiêu hóa và có một không hai ấy đã được bà Forrester gửi cho vị ảo thuật gia tội nghiệp đang lâm bệnh của chúng ta. Ai bảo giới quý tộc là kẻ kiêu kỳ? Đây là một vị phu nhân mang dòng máu gia tộc Tyrrell danh giá, là hậu duệ của ngài Sir Walter vĩ đại—kẻ từng bắn chết Vua Rufus, và trong huyết quản chảy dòng máu của kẻ đã sát hại những vị hoàng tử bé trong Tháp London—vậy mà ngày nào bà cũng ghé qua để xem mình có thể chuẩn bị món ngon vật lạ gì cho Samuel Brown, một kẻ xiếc dạo! Nhưng quả thực, thật kỳ diệu biết bao khi chứng kiến những tình cảm tốt đẹp được khơi gợi nhờ sự xuất hiện của người đàn ông tội nghiệp này giữa cộng đồng chúng ta. Và cũng thật kỳ lạ khi thấy nỗi hoảng loạn tột độ ở Cranford—vốn bùng lên do lần đầu ông xuất hiện trong bộ trang phục Thổ Nhĩ Kỳ—lại tan biến vào hư vô trong lần trở lại thứ hai này—trông ông xanh xao, yếu ớt, với đôi mắt đờ đẫn, nặng trĩu chỉ ánh lên một chút ít khi nhìn vào gương mặt của người vợ thủy chung, hay đứa con gái nhỏ đầy mệt mỏi và sầu muộn.
Không hiểu sao tất cả chúng tôi đều quên mất cả nỗi sợ hãi. Tôi dám chắc rằng, việc phát hiện ra một kẻ từng khơi dậy lòng ái mộ những điều kỳ diệu ở chúng ta bằng những ngón nghề chưa từng thấy lại chẳng đủ khả năng đời thường để quản nổi một con ngựa chứng, đã khiến chúng tôi cảm thấy bản thân mình dường như đã trở lại là chính mình. Cô Pole mang chiếc giỏ nhỏ của mình đến vào mọi thời điểm trong buổi chiều tối, cứ như thể ngôi nhà hiu quạnh của cô cùng con đường vắng vẻ dẫn tới đó chưa từng bị bủa vây bởi “băng đảng sát nhân” ấy; bà Forrester nói bà nghĩ rằng cả Jenny lẫn bà chẳng cần phải bận tâm đến vị phu nhân cụt đầu từng khóc lóc thảm thiết ở Ngõ Tối nữa, bởi chắc chắn không đời nào những sinh linh ấy lại được ban cho quyền năng làm hại những ai cất công đi làm chút việc thiện mỏi mòn nằm trong khả năng của họ, và Jenny đã run rẩy gạt đầu đồng ý; thế nhưng lý thuyết của người chủ lại chẳng tác động mấy đến thực tế hành nghề của cô hầu gái cho đến khi cô tự tay khâu hai mảnh nỉ đỏ hình chữ thập vào chiếc áo lót bên trong của mình.
Tôi bắt gặp cô Matty đang bọc quả bóng len đồng xu của mình—cỗ quả bóng mà bà thường lăn dưới gầm giường—bằng những sợi len sắc màu rực rỡ xếp thành các sọc cầu vồng.
“Em yêu,” bà cất lời, “lòng chị cảm thấy xót xa cho đứa trẻ gầy gò nhọc nhằn vì lo toan ấy. Dù cha con bé là một ảo thuật gia, nhưng trông con bé cứ như chưa từng biết đến một trò chơi vui vẻ nào trong đời. Chị từng làm những quả bóng rất xinh thế này hồi còn con gái, và chị nghĩ mình sẽ thử làm cho quả bóng này thật rực rỡ rồi mang đến cho Phœbe chiều nay. Chị nghĩ ‘băng đảng’ chắc đã rời khỏi vùng này rồi, vì dạo này chẳng còn ai nghe thấy tiếng tăm gì về bạo lực hay cướp bóc của chúng nữa.”
Tất cả chúng tôi đều quá bận tâm đến tình trạng bấp bênh của signor nên chẳng còn lòng dạ nào để bàn về bọn cướp hay chuyện ma quỷ. Quả thực, phu nhân Glenmire bảo rằng bà chưa từng nghe nói về bất kỳ vụ cướp thực tế nào, ngoại trừ việc có hai đứa trẻ trộm vài quả táo từ vườn cây ăn quả của bác nông dân Benson và vài quả trứng bị mất vào ngày chợ phiên tại sạp của góa phụ Hayward. Nhưng thế thì quả là đòi hỏi quá cao ở chúng tôi; chúng tôi không thể thừa nhận rằng mình đã dựng lên toàn bộ nỗi hoảng loạn chỉ từ ngần ấy cái gốc rễ cỏn con. Cô Pole liền ưỡn ngực trước lời nhận xét đó của phu nhân Glenmire, và tuyên bố “rằng cô ước gì mình có thể đồng ý với phu nhân về lý do vô cùng nhỏ nhặt khiến chúng ta hoảng hốt, nhưng với ký ức về một tên đàn ông cải trang thành phụ nữ từng mưu toan xông vào nhà cô trong lúc đồng bọn đứng chờ bên ngoài; với sự thật thu nhận được từ chính phu nhân Glenmire về những dấu chân xuất hiện trên các luống hoa nhà bà Jamieson; với trước mắt là sự thật rành rành về vụ cướp táo tợn nhắm vào ông Hoggins ngay trước cửa nhà ông”—Nhưng đến đây, phu nhân Glenmire liền chen ngang với một biểu cảm đầy hoài nghi sâu sắc về việc liệu câu chuyện cuối cùng này có phải là một sự bị đặt hoàn toàn dựa trên vụ trộm một con mèo; bà đỏ bừng cả mặt khi thốt lên những lời đó khiến tôi chẳng lấy gì làm ngạc nhiên trước thái độ vênh mặt lên của cô Pole, và tôi chắc chắn rằng, nếu phu nhân Glenmire không mang tước hiệu “phu nhân”, chúng ta đã được chứng kiến một lời phản bác đanh thép hơn nhiều thay vì câu “Ồ, quả thật!” cùng những câu cảm thán ngắt quãng tương tự—đó là tất cả những gì cô dám mạo muội thốt lên trước mặt phu nhân. Thế nhưng ngay khi bà ấy vừa rời đi, cô Pole liền bắt đầu tuôn ra một tràng chúc mừng dài gửi đến cô Matty vì cho đến nay họ đã may mắn tránh được hôn nhân—điều mà cô nhận thấy luôn khiến con người ta trở nên cả tin đến mức cùng cực; quả thực, cô nghĩ rằng việc một phụ nữ không thể kìm mình khỏi việc kết hôn chứng tỏ bản chất quá ư cả tin của cô ta; và qua những gì phu nhân Glenmire vừa nói về vụ cướp của ông Hoggins, chúng ta đã có được một minh chứng cho thấy cái kết của con người ta nếu cứ dung túng cho sự yếu đuối ấy; rõ ràng phu nhân Glenmire sẽ nuốt trọn bất cứ chuyện gì nếu bà có thể tin vào câu chuyện nghèo nàn bịa đặt về miếng thịt cổ cừu và con mèo mà ông đã cố dùng để lừa phu nhân Pole, chỉ là cô vẫn luôn cảnh giác cao độ trước việc tin quá nhiều vào lời đàn ông nói.
Chúng tôi cảm thấy thật biết ơn—như điều cô Pole hằng mong mỏi—vì mình chưa từng kết hôn; nhưng tôi nghĩ, giữa hai lựa chọn, chúng tôi còn biết ơn hơn nữa vì bọn cướp đã rời khỏi Cranford; ít nhất tôi phán đoán điều đó từ lời phát biểu của cô Matty vào buổi tối hôm ấy, khi chúng tôi ngồi quây quần bên đống lửa, trong đó bà rõ ràng xem một người chồng như một chỗ dựa vững chắc để bảo vệ khỏi trộm cắp, kẻ đột nhập và ma quỷ; và bà bảo rằng mình không nghĩ bản thân sẽ dám tiếp tục cảnh báo giới trẻ chống lại hôn nhân như cách cô Pole vẫn làm đều đặn; dĩ nhiên, kết hôn là một canh bạc, như bà thấy sau khi đã có chút ít trải nghiệm; nhưng bà vẫn nhớ khoảng thời gian mà bản thân cũng từng mong mỏi được kết hôn chẳng kém gì bất kỳ ai.
“Không phải với một ai cụ thể đâu em yêu,” bà vội vã đính chính lại, như thể sợ rằng mình đã lỡ lời thừa nhận quá nhiều; “chỉ là câu chuyện muôn thuở thôi mà, em biết đấy, mấy bà thì cứ mở miệng là ‘Khi tôi lấy chồng’, còn mấy ông thì ‘Nếu tôi lấy vợ’.” Đó là một lời nói đùa được thốt lên với giọng điệu có phần đượm buồn, và tôi hoài nghi không biết có ai trong chúng tôi mỉm cười nổi không; nhưng tôi chẳng thể nhìn rõ gương mặt cô Matty dưới ánh lửa bập bùng. Chẳng mấy chốc, bà tiếp lời—
“Nhưng xét cho cùng, chị vẫn chưa nói cho em toàn bộ sự thật. Mọi chuyện đã qua lâu lắm rồi, và chẳng ai từng hay biết chị đã bận tâm đến nó nhiều nhường nào vào thời điểm ấy, ngoại trừ, ừm, có lẽ mẹ hiền của chị đã đoán ra; nhưng chị có thể nói rằng đã từng có lúc chị không hề nghĩ mình sẽ mãi chỉ là cô Matty Jenkyns suốt cả cuộc đời; bởi ngay cả khi bây giờ chị có gặp được ai đó muốn cưới mình đi nữa (và như cô Pole nói đấy, chẳng bao giờ có chuyện an toàn tuyệt đối cả), chị cũng chẳng thể nhận lời—chị mong người ấy sẽ không quá đau lòng, nhưng chị không thể nhận lời anh ấy—hay bất kỳ ai khác ngoài con người mà thuở trước chị từng nghĩ mình sẽ gắn bó cuộc đời; và anh ấy đã qua đời, đã vĩnh viễn ra đi, chẳng bao giờ hay biết mọi sự xoay vần thế nào mà chị lại thốt ra lời ‘Từ chối’, trong khi bản thân đã từng nhủ thầm hết lần này đến lần khác—Thôi, chuyện chị từng nghĩ thế nào chẳng còn quan trọng nữa. Tất cả đều do Chúa định đoạt cả rồi, và chị đang rất hạnh phúc, em yêu ạ. Chẳng ai có được những người bạn tuyệt vời như chị,” bà tiếp tục, nắm lấy bàn tay tôi và xiết chặt trong tay mình.
Giá như tôi chưa từng biết về ông Holbrook, tôi đã có thể thốt lên điều gì đó trong khoảng lặng này, nhưng ngặt nỗi tôi đã biết, nên chẳng thể nghĩ ra bất kỳ câu nào có thể chen vào một cách tự nhiên, thế là cả hai chúng tôi cùng giữ im lặng một lúc lâu.
“Cha tôi từng bắt chúng tôi,” bà bắt đầu, “phải giữ một cuốn nhật ký gồm hai cột; ở cột bên này, vào buổi sáng, chúng tôi phải ghi lại những diễn biến và sự kiện dự kiến sẽ xảy ra trong ngày hôm đó, còn vào ban đêm, chúng tôi phải ghi vào cột bên kia những gì đã thực sự diễn ra. Với một số người, đó sẽ là một cách kể lại cuộc đời khá buồn bã,” (một giọt nước mắt rơi xuống tay tôi theo những lời ấy)—“chị không có ý bảo cuộc đời mình buồn bã đâu, chỉ là nó quá khác biệt so với những gì chị từng chờ mong. Chị nhớ có một buổi tối mùa đông, ngồi bên lò sưởi trong phòng ngủ cùng Deborah—chị nhớ như in cứ như thể mọi chuyện chỉ vừa mới ngày hôm qua thôi—và chúng tôi đang vạch ra tương lai cho cuộc đời mình, cả hai đứa đều vạch ra, dẫu chỉ có chị ấy cất lời. Chị ấy nói mình muốn kết hôn với một phó tế bề trên, và giúp ông chắp bút viết các bài cáo tri; và em biết đấy, em yêu ạ, chị ấy chưa từng lấy chồng, và theo những gì chị biết, chưa từng có nổi một lời trò chuyện với bất kỳ vị phó tế bề trên độc thân nào trong suốt cuộc đời. Chị chưa từng là kẻ tham vọng, cũng chẳng đủ tài để viết nổi các bài cáo tri, nhưng chị nghĩ mình có thể quán xuyến một gia đình (mẹ thường gọi chị là cánh tay phải của bà), và chị vẫn luôn vô cùng yêu quý trẻ nhỏ—những đứa bé nhút nhát nhất cũng sẽ vươn đôi tay nhỏ xíu ra để mong được bồng bế; hồi còn là thiếu nữ, một nửa thời gian rảnh rỗi của chị là dùng để phụ giúp chăm nom trong mấy ngôi nhà quanh vùng; nhưng chẳng hiểu sao, khi chị trở nên u buồn và trầm ngâm—điều đó diễn ra chỉ một hai năm sau quãng thời gian ấy—những đứa trẻ lại lùi lại phía sau mỗi khi thấy chị, và chị e rằng mình đã đánh mất cái duyên ấy, dẫu lòng vẫn yêu quý trẻ con như trước, và trong lồng ngực luôn dâng lên một nỗi khao khát kỳ lạ mỗi khi nhìn thấy một người mẹ ôm đứa con thơ trong tay. Thậm chí, em yêu ạ,” (và nhờ một ngọn lửa bỗng bùng lên từ một khối than tự đổ, tôi nhận thấy đôi mắt bà ngấn lệ—đăm đăm nhìn vào một ảo ảnh về những điều lẽ ra đã có thể xảy ra), “em có biết đôi khi chị mơ thấy mình có một đứa con nhỏ—luôn là một đứa trẻ ấy—một bé gái chừng hai tuổi; con bé chẳng bao giờ lớn lên, dù chị đã mơ về nó suốt bao nhiêu năm trời. Chị nghĩ mình chưa từng mơ thấy bất kỳ lời nói hay âm thanh nào phát ra từ con bé cả; nó rất tĩnh lặng và ngoan ngoãn, nhưng luôn tìm đến chị mỗi khi buồn đau hay mừng vui tột cùng, và có những lúc chị giật mình tỉnh giấc với vòng tay bé bỏng thân thương ôm chặt lấy cổ mình. Mới tối qua thôi—có lẽ vì chị đã chìm vào giấc ngủ khi cứ mãi suy nghĩ về quả bóng cho Phœbe—đứa con cưng của chị lại hiện về trong giấc mơ, vươn cái miệng nhỏ nhắn ra chờ được hôn, y hệt như những gì chị từng thấy ở những đứa trẻ bằng xương bằng thịt với những người mẹ bằng xương bằng thịt trước giờ đi ngủ. Nhưng tất cả những điều này chỉ là nhảm nhí thôi, em yêu ạ! Chỉ là đừng để cô Pole làm em sợ hãi mà né tránh chuyện kết hôn. Chị có thể mường tượng rằng đó sẽ là một trạng thái vô cùng hạnh phúc, và một chút ngây thơ cả tin sẽ giúp con người ta trôi qua cuộc đời thật suôn sẻ—tốt hơn nhiều so với việc cứ hoài nghi mãi hết chuyện này đến chuyện khác rồi nhìn đâu cũng thấy rắc rối cùng những điều khó chịu.”
Nếu tôi có chút xu hướng chùn bước trước hôn nhân, thì người khiến tôi nhụt chí chắc chắn chẳng phải là cô Pole; mà phải là số phận của tội nghiệp Signor Brunoni cùng người vợ của ông. Và dẫu thế, việc chứng kiến cách họ nghĩ cho nhau chứ không mand cho bản thân giữa mọi bộn bề lo toan và đau khổ; cùng sự mãnh liệt trong những niềm vui của họ—dù chỉ là khi chúng lướt qua nhau hay qua hình bóng bé nhỏ của Phœbe—lại chính là một nguồn động lệ lớn lao.
Signora kể cho tôi nghe một ngày nọ, khá nhiều điều về quãng đời của họ cho đến giai đoạn này. Mọi chuyện bắt đầu từ việc tôi gặng hỏi xem câu chuyện của cô Pole về cặp anh em song sinh có thật hay không; sự giống nhau đến kỳ lạ ấy khiến tôi không khỏi hoài nghi, nếu như cô Pole không phải là người chưa chồng. Thế nhưng signora, hay (như chúng tôi phát hiện ra bà thích được gọi) Mrs Brown, khẳng định điều đó hoàn toàn là sự thật; rằng anh chồng của bà thường bị rất nhiều người nhầm tưởng là chồng bà, điều đó đã hỗ trợ họ rất nhiều trong nghề nghiệp; “mặc dù,” cô tiếp tục, “làm sao mà người ta có thể nhầm lẫn Thomas với Signor Brunoni đích thực được cơ chứ, em tài nào hiểu nổi; thế nhưng ông ấy cứ bảo là người ta nhầm thế, nên chắc em đành phải tin ông ấy thôi. Không phải là ông ấy không phải là một người đàn ông tốt đâu; em chắc chắn rằng không biết gia đình mình sẽ thanh toán hóa đơn ở quán ‘Rising Sun’ ra sao nếu không có số tiền ông ấy gửi về; nhưng kẻ nào nhầm lẫn ông ấy với chồng em thì quả thực chẳng biết tí gì về nghệ thuật cả. Chứ sao lại thế, thưa cô, trong trò ảo thuật tung bóng, khi chồng em dang rộng các ngón tay, rồi hất ngón út lên với một nét điệu đà và uyển chuyển hết chỗ chê, thì Thomas lại cứ túm bàn tay mình lại như một nắm đấm, và giấu trong đó bao nhiêu quả bóng cũng được ấy chứ. Hơn nữa, ông ấy chưa từng đặt chân đến Ấn Độ, và chẳng biết tí gì về tư thế quấn khăn turban chuẩn mực cả.”
“Chị từng đến Ấn Độ rồi sao?” tôi hỏi, có phần kinh ngạc.
“Ồ, vâng! Nhiều năm trời ấy chứ, thưa phu nhân. Sam từng là hạ sĩ trong trung đoàn 31; và khi trung đoàn được điều động sang Ấn Độ, em đã bốc thăm để được đi, và lòng em biết ơn hơn những gì em có thể diễn tả; bởi việc phải xa chồng đối với em chẳng khác nào một cái chết từ từ. Nhưng quả thực, thưa phu nhân, nếu sớm biết trước mọi chuyện, em chẳng biết mình thà chết quách ở đó ngay lúc ấy còn hơn phải trải qua những gì mình đã gánh chịu kể từ dạo đó. Dĩ nhiên, em đã có thể an ủi Sam, và được ở bên anh ấy; nhưng thưa phu nhân, em đã mất tới sáu đứa con,” cô nói, ngước nhìn tôi bằng đôi mắt kỳ lạ mà tôi chưa từng bắt gặp ở bất kỳ ai ngoài những người mẹ có con đã khuất—với một vẻ hoang hoải trong ánh nhìn, như đang kiếm tìm thứ mà họ sẽ chẳng bao giờ tìm lại được nữa. “Vâng! Sáu đứa con cứ thế chết đi, tựa những nụ hoa bị vặt trụi yểu mệnh nơi xứ Ấn phũ phàng ấy. Em từng nghĩ, mỗi khi một đứa trẻ qua đời, rằng mình sẽ chẳng thể—không bao giờ có thể—yêu thương thêm một đứa con nào nữa; thế nhưng khi đứa tiếp theo ra đời, nó không chỉ mang theo tình yêu của chính nó, mà còn cả thứ tình yêu sâu sắc hơn bắt nguồn từ những hoài niệm về các anh chị em xấu số đã khuất của nó. Và khi bé Phœbe sắp chào đời, em đã bảo với chồng mình rằng: ‘Sam à, khi đứa trẻ sinh ra và em đã khỏe lại, em sẽ rời xa anh; điều đó sẽ cứa nát tâm can em đau đớn; nhưng nếu đứa bé này cũng chết nữa, em sẽ phát điên mất; sự cuồng loạn ấy đã chớm có trong em lúc này rồi; nhưng nếu anh để em xuôi về Calcutta, ôm đứa con đi từng bước một, có lẽ nó sẽ tự vơi đi; và em sẽ chắt chiu, sẽ dành dụm, sẽ xin ăn—và sẽ chấp nhận chết, để đổi lấy một vé tàu trở về Anh quốc, nơi con chúng ta có thể được sống?’ Chúa phù hộ anh ấy! Anh ấy đã đồng ý để em đi; và anh chắt chiu tiền lương, em thì gom góp từng xu lẻ nhờ giặt giũ hay bất cứ việc gì; và khi Phœbe chào đời, rồi em khỏe lại, em đã lên đường. Hành trình ấy thật cô độc biết bao; băng qua những khu rừng rậm rạp, tối tăm phủ đầy tán cây nặng trĩu—dọc theo triền sông (nhưng em vốn lớn lên gần sông Avon ở Warwickshire, nên tiếng dòng chảy róc rách ấy nghe thân thương như quê nhà)—từ trạm dừng này sang trạm dừng khác, từ ngôi làng Ấn Độ này sang ngôi làng Ấn Độ khác, em cứ thế bước đi, bồng theo đứa con thơ. Em từng nhìn thấy một vị phu nhân sĩ quan mang theo một bức tranh nhỏ, thưa phu nhân—do một ngoại kiều Công giáo vẽ, thưa phu nhân—vẽ Đức Mẹ và Chúa Hài Đồng. Bà ấy ẵm Ngài trên tay, dáng người uốn cong nhẹ nhàng ôm trọn lấy Ngài, má họ áp sát vào nhau. Chà, khi đến chào tạm biệt vị phu nhân này, người mà em từng giặt giũ thuê cho, bà ấy đã khóc rất nhiều; bởi bà cũng từng mất đi những đứa con của mình, nhưng lại chẳng còn đứa trẻ nào khác để cứu rỗi như em; và em đã cả gan xin bà bức tranh in ấy. Bà ấy lại càng khóc nức nở hơn, rồi bảo rằng các con bà đang ở cạnh Chúa Giê-su nhỏ bé thánh thiện kia; đoạn bà trao nó cho em, và kể rằng bà nghe nói nó được vẽ trên phần đáy của một chiếc thùng gỗ, chính điều đó đã tạo nên hình dáng tròn trịa ấy. Và có những lúc thân thể em kiệt quệ rã rời, tâm can đau đớn quặn thắt (bởi có những khoảnh khắc em hoài nghi liệu mình có bao giờ đặt chân được về quê nhà, có những lúc em nghĩ về chồng mình, và có một lần em tưởng chừng đứa con nhỏ sắp chết đến nơi), em lại lấy bức tranh đó ra ngắm nghía, ngắm đến mức tưởng chừng như người mẹ trong tranh đang cất lời thủ thỉ và an ủi em vậy. Rồi những người bản xứ thật tốt bụng biết bao. Chúng em chẳng thể hiểu ngôn ngữ của nhau; nhưng họ nhìn thấy đứa con thơ trên ngực em, liền bước đến, mang cho em cơm và sữa, đôi khi là cả những đóa hoa—em vẫn còn giữ vài bông hoa được phơi khô ấy chứ. Rồi, sáng hôm sau, em mệt lả đi; và họ muốn em ở lại với nhau—em có thể nhận ra điều đó—và tìm cách dọa dẫm không cho em bước vào những khu rừng sâu, nơi quả thực trông rất kỳ lạ và tăm tối; nhưng đối với em, có cảm giác như Tử thần đang bám đuổi theo sau để cướp đi đứa con gái nhỏ; và như thể em buộc phải bước tiếp, bước hoài không ngừng—rồi em nghĩ về cách mà Chúa đã che chở cho những người mẹ từ thuở khai thiên lập địa, và Ngài cũng sẽ che chở cho cả em; thế là em chào tạm biệt họ và bắt đầu lại hành trình từ đầu. Và có lần, khi con bé đổ bệnh, cả em lẫn nó đều cần được nghỉ ngơi, Ngài đã dẫn lối em đến một nơi mà em tìm thấy một người Anh tốt bụng sinh sống, ngay giữa lòng những người bản xứ.”
“Và cuối cùng chị cũng đến được Calcutta an toàn chứ?”
“Vâng, an toàn! Ồ! Khi biết mình chỉ còn hai ngày đường nữa là tới nơi, em không sao kìm nén được nữa, thưa phu nhân—đó có thể là sự sùng bái ngẫu tượng, em chẳng rõ—nhưng lúc ấy em đang ở gần một ngôi đền của người bản xứ, và em đã ẵm con bước vào đó để tạ ơn Chúa vì lòng thương xót vô biên của Ngài; bởi em cảm thấy rằng nơi mà trước kia những con người khác từng cầu nguyện với vị thần của họ trong niềm vui hay nỗi thống khổ tột cùng, tự bản thân nó đã là một chốn thiêng liêng. Và em đã xin làm người hầu cho một vị phu nhân đang đau ốm, người đã vô cùng yêu quý con bé nhà em khi ở trên tàu; và chỉ hai năm sau, Sam đã hoàn thành nghĩa vụ quân sự để xuất ngũ, rồi trở về với em và đứa con thơ của chúng ta. Khi ấy anh phải tìm một nghề để mưu sinh; nhưng anh chẳng thông thạo nghề nào cả; và thuở ấy, có một lần, anh từng học dăm ba trò ảo thuật từ một ảo thuật gia người Ấn; thế là anh dựng lên gánh xiếc dạo, và nó phát triển thuận lợi đến mức anh phải rước Thomas đến phụ giúp—với tư cách là người làm của anh, em biết đấy, chứ không phải với tư cách một ảo thuật gia khác, dẫu cho bây giờ Thomas đã tự lập gánh riêng rồi. Nhưng sự giống nhau giữa hai anh em sinh đôi ấy đã trợ giúp chúng em rất nhiều, khiến không ít trò ảo thuật mà họ cùng nhau sáng tạo nên đã diễn ra vô cùng suôn sẻ. Và Thomas là một người anh em tốt, chỉ có điều anh ấy không có dáng vẻ hào hoa như chồng em, thế nên em chẳng tài nào hiểu nổi vì sao người ta lại có thể nhầm anh ấy với chính Signor Brunoni, như những gì anh ấy vẫn hay khoác lác.”
“Tội nghiệp bé Phœbe nhỏ nhắn!” tôi thốt lên, tâm trí quay quẩn nghĩ về đứa bé mà cô đã bồng bế suốt hàng trăm dặm đường ấy.
“À! Cô nói phải đấy! Thậm chí em chưa từng nghĩ mình có thể nuôi nổi con bé lớn khôn, nhất là khi nó ngã bệnh ở Chunderabaddad; thế nhưng vị Aga Jenkyns nhân hậu và tốt bụng ấy đã cưu mang chúng em, mà em tin rằng đó chính là cứu cánh cứu sống con bé.”
“Jenkyns!” tôi kêu lên.
“Vâng, Jenkyns. Em sẽ mãi nghĩ rằng tất cả những ai mang cái họ đó đều là người tốt bụng; bởi vì đây chính là vị nữ quý nhân lớn tuổi tuyệt vời—người ngày nào cũng đến đón Phœbe đi dạo!”
Thế nhưng một ý nghĩ chợt lóe lên trong đầu tôi; liệu vị Aga Jenkyns ấy có phải là người anh trai Peter đã thất lạc hay không? Quả thực, có lời đồn đại từ nhiều người rằng ông đã qua đời. Nhưng đồng thời cũng có những lời đồn rằng ông đã đạt đến phẩm vị Đại Lạt ma xứ Thibet. Cô Matty vẫn đinh ninh rằng ông còn sống. Tôi sẽ phải dò la thêm cho tường tận.
