Điểm lại Lý Trạch Hậu, tuyệt đối không phải là chạy theo mốt.

Lý Trạch Hậu đã không còn hợp mốt nữa rồi. Mùa đông năm ngoái, —— có lẽ đúng như người ta gọi là "thời mạt thế" nhỉ, Lý Trạch Hậu xuống phía nam theo lời mời làm khách của một hiệu sách tư nhân mở gần trường đại học. Ông chủ hiệu sách là một người làm việc kín đáo, không hề khoa trương rùm beng chuyện này, chỉ dán một tờ thông báo nhỏ không nổi bật ở cửa tiệm, vậy mà cũng thu hút được ánh nhìn của một đám thanh niên học tử. Bọn họ hớn hở chỉ trỏ, hô hào truyền tai nhau: Tuyệt quá! Lý Trạch Giai sắp đến kìa!

Lý Trạch Giai? Có nhầm lẫn gì không vậy?!

Thực lòng mà nói, khi nghe câu "trò cười" có thật này, tôi lại chẳng thể cười nổi. Đúng vậy, Lý Trạch Giai và Lý Trạch Hậu, chỉ khác nhau có một chữ, có nhìn gà hóa cuốc cũng không có gì là lạ. Vấn đề là, bọn họ thực sự đã nhìn nhầm sao? Chưa chắc. Nói toạc ra, nguyên nhân những học sinh này nhìn "Lý Trạch Hậu" thành "Lý Trạch Giai", chỉ vì trong tâm trí họ vốn dĩ không hề có sự tồn tại của Lý Trạch Hậu. Thế là, vào khoảnh khắc ấy, tôi cảm nhận được sự tang thương của thế sự.

Nhớ lại những năm tháng ấy, Lý Trạch Hậu lợi hại đến nhường nào! Sinh viên, nghiên cứu sinh những năm 80, mấy ai là không biết đến Lý Trạch Hậu, ngay cả cuốn sách "Phê phán triết học phê phán" của ông vốn chẳng mấy người đọc hiểu nổi, cũng là cuốn sách nằm trên giá, vật đặt đầu giường của rất nhiều thanh niên học tử. Có người thậm chí còn tuyên bố lứa đại học khóa 77, 78 và nghiên cứu sinh khóa 78, 79 là đại diện cho một nhóm "lớn lên cùng thơ sương mù và Lý Trạch Hậu". Câu nói này có lẽ hơi "quá" một chút. Nhưng dù thế nào đi nữa, độ nổi tiếng của Lý Trạch Hậu hồi đó, tuyệt đối không hề thua kém Lý Trạch Giai của ngày hôm nay. Thế nhưng sinh viên ngày nay, phần lớn đã chẳng còn biết Lý Trạch Hậu là vị thần thánh nào nữa rồi. Xưa có câu, sông có khúc người có lúc. Vật đổi sao dời, vốn dĩ là chuyện đương nhiên. Nhưng, từ đầu những năm 80 cho đến nay, chưa qua hai mươi năm chẵn, Lý Trạch Hậu đã "hết thời" rồi, chẳng phải là quá nhanh hay sao?

Cuối cùng tôi vẫn không dám kể câu chuyện có thật này cho Lý Trạch Hậu nghe. Dù sao thì ông ấy cũng là bậc tiền bối mà tôi kính trọng, huống chi tôi cũng là một thành viên trong cái gọi là "lứa lớn lên cùng thơ sương mù và Lý Trạch Hậu". Đối mặt trực tiếp, thực sự rất khó mở lời. Nhưng tôi vẫn không kìm được mà muốn kể ra câu chuyện có thật này. Bởi vì đây đã không còn là chuyện cá nhân của riêng Lý Trạch Hậu hay Lý Trạch Giai nữa. Giống như giới trẻ bây giờ chỉ biết đến Bill (Gates) mà không biết đến Pavel (Korchagin), không phải vì bản thân Bill hay Pavel có điểm gì phải hay không phải, mà thực sự là do thời thế xô đẩy. Huống chi đằng sau trò cười chẳng mấy buồn cười này, cũng không thiếu những thứ đáng để ngẫm nghĩ.

Thực ra, ngay cả đám người chúng ta đây, bây giờ cũng có còn đọc Lý Trạch Hậu nữa đâu. Lý Trạch Hậu ra sách mới, "Giấc mơ mới thế kỷ", "Luận ngữ kim độc", "Kỷ Mão ngũ thuyết", vân vân, vẫn mua, nhưng chưa chắc đã đọc, đọc cũng chẳng thấy kích động, càng không có cái cảm giác đói khát thèm thuồng muốn đọc cho bằng được như hồi xưa. Chúng ta mua sách của Lý Trạch Hậu, chi bằng nói là thành phần "hoài niệm" nhiều hơn là "cầu mới". Nói cách khác, Lý Trạch Hậu đối với thế hệ chúng ta cũng đã "hết thời" rồi. Tôi không dám cả gan nói rằng chúng ta đã "vượt qua" Lý Trạch Hậu, nhưng việc không còn hứng thú với ông nữa, thì cũng là sự thực. Điều này chẳng khác gì so với thế hệ trẻ bây giờ cả. Điểm khác biệt duy nhất nằm ở chỗ, chúng ta không phủ nhận ảnh hưởng của Lý Trạch Hậu đối với mình, bất luận là năm xưa hay hiện tại chúng ta có đồng tình với những quan điểm đó của ông hay không (thực tế thì chưa bao giờ đồng ý hoàn toàn). Dù sao đi nữa, đối với thế hệ chúng ta mà nói, Lý Trạch Hậu rất quan trọng, và ảnh hưởng của ông là thứ muốn xóa cũng không xóa nổi.

Một nhân vật từng ảnh hưởng sâu sắc đến cả một thế hệ như vậy, tại sao trong chớp mắt lại trở thành hoa vàng trước ngõ? Là Lý Trạch Hậu đã thay đổi, hay chúng ta đã thay đổi, hoặc thời thế thay đổi dẫn đến kết cục là cả Lý Trạch Hậu và chúng ta đều thay đổi? Đây mới là vấn đề đáng lẽ ra phải và rất đáng để làm rõ.

Vì vậy, tôi quyết định "điểm lại" Lý Trạch Hậu. Vì chính bản thân tôi, cũng là vì tư tưởng văn hóa của thời đại chúng ta.

Hai, Cơ hội

Cái gọi là "điểm lại", thực ra cũng chính là "suy ngẫm lại" (trên thực tế tôi không thể nào tiến hành điểm lại một cách "toàn diện" đối với Lý Trạch Hậu). Suy ngẫm là điều mà các nhà triết học thích nói, thích làm. Triết học gia sau khi dạy người khác cách suy ngẫm, cũng đồng thời biến chính mình thành đối tượng để suy ngẫm. Đây là chuyện không có cách nào khác, giống như nhà sử học cũng có thể biến thành đối tượng nghiên cứu lịch sử vậy, vốn dĩ chẳng qua chỉ là "số mệnh" của họ mà thôi.

Lý Trạch Hậu trở thành một nhân vật có sức ảnh hưởng, là do có nhiều nguyên nhân.

Lý Trạch Hậu thành danh rất sớm. Tận những năm 50, 60 của thế kỷ trước, Lý Trạch Hậu đã nổi bật nhờ một cuộc tranh luận mỹ học và tạo dựng được tên tuổi lừng lẫy chốn kinh kỳ, thậm chí còn trở thành "lãnh tụ" và "tông sư" của một trường phái mỹ học. Khi đó, Lý Trạch Hậu sinh năm 1930 cũng vẫn chỉ là một "tiểu tử trẻ tuổi", tuổi tác có lẽ cũng xấp xỉ Dư Kiệt - gương mặt "thanh niên mới" đang nổi đình nổi đám hiện nay (chỉ tiếc là bản lĩnh của Dư Kiệt lại kém hơn rất nhiều, đúng là "đời sau không bằng đời trước" mà!). Nghĩ lại khi đó quả thực là một thời đại ngây thơ lãng mạn. Rất nhiều vấn đề mà hiện tại nhìn nhận vào thì thực chất chỉ thuộc về tầng nông cạn, lại đang được thảo luận một cách đầy sức sống, và nhờ đó mà nhân tài xuất hiện lớp lớp. Quan điểm mỹ học lúc bấy giờ của Lý Trạch Hậu - cái đẹp là sự thống nhất giữa tính khách quan và tính xã hội - lại càng giống như một nhành hồng nở rộ độc tôn, dẫn đầu trào lưu suốt bao nhiêu năm. Tuy nhiên, tầm ảnh hưởng của Lý Trạch Hậu vượt ra ngoài phạm vi bộ môn, thực sự trở thành thần tượng tinh thần của một thế hệ học giả trẻ tuổi, lại là vào đầu những năm 1980; còn những kẻ sùng bái, kẻ đi theo, người đồng tình, người ngợi khen và người ngưỡng mộ ông, chủ yếu chính là sinh viên đại học khóa 77, 78 và nghiên cứu sinh khóa 78, 79, cùng với những người đồng trang lứa với họ.

Đây là một tập thể đặc biệt.

Không có thế hệ nào xui xẻo hơn thế hệ này. Lúc tuổi ăn tuổi lớn thì không được ăn no, lúc bồi đắp kiến thức thì không có sách để đọc, lúc đáng lẽ phải làm nên sự nghiệp nhất thì lại bị đẩy về nông thôn (nghe nói ở đó có thể lập những chiến công hiển hách), trải qua muôn vàn cay đắng khó khăn lắm mới tìm lại được vị trí của mình, thì lúc ấy đã là "tuổi già luống những tiếc thương cho thân phận". Tình hình sau đó mười phần thì có tới tám chín phần là không như ý. "Chuyện tốt" chưa chắc có phần, "chuyện xấu" thì món nào cũng dính: sinh con thì phải có kế hoạch rồi, đề bạt chức vụ thì nhìn bằng cấp rồi, xét chức danh thì phải thi ngoại ngữ rồi, chia nhà cửa thì phải móc hầu bao rồi. Khó khăn lắm mới ngẩng đầu lên được, sơ sẩy một cái là lại đối mặt với cảnh mất việc. Quả thực là bước bước theo sát biến động của thời đại, bước bước đều lỡ nhịp. Chỉ có một số cực kỳ ít những kẻ "vận khí tốt", rốt cuộc cũng có thể quay trở lại giảng đường khi đã là vợ là chồng, thậm chí đã làm bố làm mẹ người ta. Đây chính là thành phần cấu tạo chủ yếu của sinh viên đại học khóa 77, 78 và nghiên cứu sinh khóa 78, 79.

Thế nhưng, thế hệ chúng ta đồng thời cũng là những kẻ may mắn. Giáo dục trung học được hoàn thành hoặc tiếp nhận trước thời kỳ "Cách mạng Văn hóa", khi ấy trường học thúc đẩy vẫn chưa phải hoặc không hoàn toàn là "giáo dục ứng thí". Áp lực thi cử không lớn như bây giờ, có thời gian đọc một lượng lớn sách ngoại khóa (đây là một trong những nguyên nhân giúp rất nhiều người trong số họ có thể trỗi dậy nổi bật bằng "trình độ học lực tương đương" trong cuộc cạnh tranh khốc liệt sau khi khôi phục kỳ thi đại học). Trong "Cách mạng Văn hóa", ở chốn nông thôn, chúng tôi đã trải qua gió mưa thấy trước thế gian, lăn lộn trầy trua, trải qua muôn vàn kiếp nạn, giống như bị nhồi nhặn hành hạ một trận tơi bời trong lò Bát Quái của Thái Thượng Lão Quân. Có người luyện thành "mình đồng da sắt", có người dùng cạn "mười tám ban võ nghệ", có người đã học được kỹ năng "mắt quan sát sáu hướng, tai nghe khắp tám phương", có người lại càng thêm phần "trời không sợ đất không sợ". Dù sao thì "đã có bát rượu của mẹ lót dạ, loại rượu nào tao cũng đối phó được hết"!

Quan trọng hơn là, chúng ta đã bắt gặp được thời đại tốt đẹp "giải phóng tư tưởng". Cuộc vận động giải phóng tư tưởng mang khẩu hiệu "Thực tiễn là tiêu chuẩn duy nhất để kiểm nghiệm chân lý", tuy do tầng lớp lãnh đạo cấp cao của ĐCSTQ với hạt nhân là Đặng Tiểu Bình phát động, nhưng lại tâm ý tương thông, nhịp đập hòa chung, ăn nhịp với nhau một cách hoàn hảo với đám học sinh lớn tuổi vừa ngoi lên từ tầng lớp đáy xã hội chúng ta. Kiến thức cũ kỹ từ lâu đã không thể đáp ứng nhu cầu của chúng ta, những lời giáo điều mục nát lại càng khiến chúng ta sinh lòng chán ghét. Những thầy cô giáo đại học với tâm lý còn sợ hãi run rẩy quay trở lại bục giảng, ngay lập tức phát hiện ra trước mặt mình là một đám học sinh "rất khó đối phó".

Lúc này, Lý Trạch Hậu xuất hiện.

Lý Trạch Hậu xuất hiện một cách vô cùng tiêu sái.

Khác với các chuyên gia, học giả theo nghĩa thông thường, Lý Trạch Hậu chi bằng nói ông là một "nhà tư tưởng". Tài sản ông sở hữu không phải là "kiến thức" mà là "trí tuệ", công việc ông theo đuổi cũng không phải là "làm học thuật" mà là "suy ngẫm". Ông thậm chí chẳng có "chuyên ngành" nào cả. Triết học, mỹ học, xã hội, tâm lý, đều là lĩnh vực ông đặt chân tới; lịch sử, chính trị, văn học, nghệ thuật, đều là phạm vi ông nghiên cứu. Tất nhiên, sở trường lớn nhất của ông vẫn là lịch sử tư tưởng văn hóa. Ba bộ luận về lịch sử tư tưởng của ông ("Lịch sử tư tưởng cổ đại Trung Quốc", "Lịch sử tư tưởng cận đại Trung Quốc", "Lịch sử tư tưởng hiện đại Trung Quốc") có ảnh hưởng sâu rộng, mà cuốn "Phê phán triết học phê phán" của ông cũng mang ý nghĩa phi phàm. So sánh mà nói, "Bốn bài giảng mỹ học", "Tuyển tập mỹ học" của ông ngược lại càng tỏ ra đơn bạc. Chỉ có "Hành trình của cái đẹp" là tác phẩm bất hủ, mặc dù bản thân ông lại ưa chuộng "Mỹ học Hoa Hạ" hơn.

Một trong những điểm khác biệt giữa nhà tư tưởng và nhà học vấn, nằm ở chỗ nhà học vấn lúc nào cũng có thể có, còn nhà tư tưởng thì không phải lúc nào cũng sản sinh được. Nếu "sinh không gặp thời", cho dù có sản sinh ra thì cũng vô ích, hoặc tương đương như không sản sinh. Bởi vì công việc của nhà học vấn là truyền thừa kiến thức, dĩ nhiên luôn cần có người truyền đời này qua đời khác, thế nên luôn phải có người làm nhà học vấn. Nhiệm vụ của nhà tư tưởng lại là tiến hành suy ngẫm về tiến trình lịch sử của xã hội loài người, tổng kết quá khứ, chỉ đạo hiện tại, phác họa tương lai. Do đó, nhà tư tưởng thường sản sinh ra vào thời kỳ xã hội lịch sử xảy ra biến biến cách lớn lao, mà những năm 1980 chính là một bước ngoặt như thế. Cải cách mở cửa do Đặng Tiểu Bình lãnh đạo là cuộc biến cách vĩ đại thứ ba của Trung Quốc thế kỷ XX, ý nghĩa của nó tuyệt không thua kém cuộc biến cách thứ nhất do Tôn Trung Sơn lãnh đạo và cuộc biến cách thứ hai do Mao Trạch Đông lãnh đạo. Điều này đã cung cấp "đất dụng võ" cho những nhà tư tưởng như Lý Trạch Hậu. Lý Trạch Hậu thường không giấu vẻ đắc ý khi nhắc đến sự "trùng khớp" giữa ông và Đặng Tiểu Bình. Nhưng đúng như giáo sư Lạc Ngọc Minh đã nói, khi đó thứ thực sự phát huy tác dụng giải phóng tư tưởng, vẫn là cuộc thảo luận tiêu chuẩn chân lý và các công tác tuyên truyền khác do giới lãnh đạo chính trị phát động, những ý kiến được Lý Trạch Hậu biểu đạt bằng thuật ngữ học thuật hoàn toàn không phải là trọng lượng cốt lõi ("Bình luận về các nhân vật điểm nóng văn hóa trong hai mươi năm gần đây"). Sự "trùng khớp" của ông với Đặng Tiểu Bình, xét cho cùng chẳng qua cũng chỉ có thể chứng minh vận khí của ông rất tốt mà thôi.

Sự "may mắn" của Lý Trạch Hậu chưa dừng lại ở đó. Dưới tư cách là một nhà tư tưởng, ông còn sở hữu một lượng lớn những người có thể thấu hiểu và hô ứng lại ông. Tư tưởng cần có sự hô ứng, mà trí tuệ thì cũng chỉ có thể dựa vào trí tuệ để khơi mở. Nếu nói thế hệ chúng ta thu nhận được từ Lý Trạch Hậu sự khơi gợi về trí tuệ, thì Lý Trạch Hậu lại thu nhận được từ chúng ta sự hô ứng về tư tưởng. Hô ứng không có nghĩa là đồng tình, mà chi bằng nói đó là một sự cộng hưởng, một tiếng gọi và lời đáp giữa các linh hồn với nhau. Bất luận là về "thứ tự tuổi tác" (tuổi tác) hay "thứ bậc học lịch" (bằng cấp), Lý Trạch Hậu và chúng ta tính ra là "hai thế hệ". Giữa hai thế hệ, ắt sẽ tồn tại "khoảng cách thế hệ". Hơn nữa, tình huống thông thường là, thế hệ đi sau thấu hiểu thế hệ đi trước, sẽ vượt qua việc thế hệ đi trước thấu hiểu thế hệ đi sau. Tỷ như chúng ta nhìn bố mẹ, sẽ nhìn thấu đáo hơn bố mẹ nhìn chúng ta; con trai con gái nhìn chúng ta, lại nhìn thấu triệt hơn chúng ta nhìn chúng. Lý Trạch Hậu đối mặt với "khoảng cách thế hệ" lại có thể "ngựa chiến Lư Phi nhanh", không thể không nói ông gặp vận may, —— ông đã chạm trán với một thế hệ đặc biệt.

Đây thực sự là cơ hội mà lịch sử ban tặng cho Lý Trạch Hậu.

Lý Trạch Hậu đã nắm lấy cơ hội này. Bởi vì ông là kẻ có chuẩn bị mà đến.

Đúng như giáo sư Lạc Ngọc Minh đã nói, Lý Trạch Hậu là một trong số ít trí thức vẫn giữ được sự suy ngẫm tỉnh táo và tiến hành trước tác văn bản trong thời kỳ hoang đường của "Cách mạng Văn hóa", mặc dù Cố Chuẩn sắc bén hơn ông (cũng sâu sắc hơn ông), Tiền Chung Thư bác học hơn ông (cũng tinh thông chuyên sâu hơn ông). Nhưng ảnh hưởng của Tiền Chung Thư hoàn toàn không bằng Lý Trạch Hậu (tác phẩm của Tiền không có mấy người thực sự đọc hiểu), mà tác phẩm của Cố Chuẩn khi đó vẫn chưa thể ra mắt công chúng. Hơn nữa, nếu không có sự lót đường của phong trào giải phóng tư tưởng giai đoạn trước, Cố Chuẩn chưa chắc đã tạo ra tầm ảnh hưởng lớn lao đến vậy sau này. Dù thế nào đi chăng nữa, trong điều kiện lịch sử lúc bấy giờ, người có thể liên tiếp tạo ra chấn động trong xã hội, và ảnh hưởng đến cả một thế hệ, tính ra cũng chỉ có một mình Lý Trạch Hậu mà thôi.

Thế là, Lý Trạch Hậu rạng rỡ tỏa sáng thể hiện mị lực của mình.

Ba, Mị lực

Có lẽ Lý Trạch Hậu không biết, có lẽ ông biết rồi cũng chẳng thèm để ý, vào mùa xuân vào mùa hoa nở của những năm đầu thập niên 80 thế kỷ trước ấy, sở dĩ ông làm say đắm cả Thần Châu làm đảo điên cả chúng sinh, trước hết không phải vì tư tưởng của ông, mà là vì ngòi bút của ông.

Mặc dù đã cách biệt hai mươi năm, tôi vẫn nhớ như in tâm trạng khi đọc Lý Trạch Hậu lúc đó. Hễ khi ấy Lý Trạch Hậu có tác phẩm mới được công bố, bạn bè với nhau đều phải hò reo truyền tai nhau. Chúng tôi thậm chí còn vô cùng yêu thích những "bài viết nhỏ" ấy. Một câu như "Việc tập hợp mỹ học của lão tiên sinh Tông Bạch Hoa năm nay đã 82 tuổi do tôi viết lời tựa, thực sự là vô cùng hoàng khủng: kẻ tiểu bối tài hèn sức mọn như tôi, nào dám khen ngợi thêm lời nào" (Lời tựa "Tản bộ mỹ học" của Tông Bạch Hoa, 1981), từng khiến chúng tôi vỗ tay tán thưởng không thôi; bài tựa ngắn viết cho "Tập sách mỹ học": "Số chữ có thể nhiều có thể ít, phạm vi cố gắng thật rộng rãi, tính chất, đề tài, thể tài không câu nệ một cách thức, Trung Quốc hay nước ngoài đều thích hợp, giới thiệu hay luận thuật đều được, hoặc chuyên đề, hoặc tổng hợp, hoặc nặng về tư liệu, hoặc bàn quan điểm, hoặc bình luận lý thuyết, hoặc thưởng thức văn nghệ, hoặc bài giảng uyên bác, hoặc tập hợp bài luận. Trình độ không đòi hỏi quá cao, chỉ cần nói có nội dung, thực tế mà không sáo rỗng là được" (1980), thì gần như có thể học thuộc lòng cả đoạn. Mị lực và tầm ảnh hưởng của các bài tản văn tản mác còn như vậy, huống chi là cuốn "Hành trình của cái đẹp" của ông.

Mị lực của Lý Trạch Hậu được thể hiện một cách triệt để trong "Hành trình của cái đẹp".

Quả thực, đây là một tác phẩm không nói rõ nên được tính là gì. Chuyên luận? Thông sử? Tản văn? Ghi chép? Đều phải, mà lại đều không phải. Nó là một con thú mỏ vịt, là thú cũng là gia cầm; nó là một con cú mèo, giống mèo mà cũng giống cú. Bạn còn có thể nói nó là một thứ "bốn chẳng giống ai", không phải lừa không phải ngựa, chẳng ra thể thống gì. Nhưng bạn không thể phủ nhận một điểm, đó chính là: nó là thứ độc nhất vô nhị khác biệt với tất cả. Khác biệt với tất cả, chính là điểm khiến chúng ta say đắm ở "Hành trình của cái đẹp", cũng chính là điểm khiến chúng ta say đắm ở Lý Trạch Hậu.

Không phải bất kỳ ai cũng có thể làm được việc "khác biệt với tất cả", nó cần có gan, cần có tầm nhìn, lại còn cần có tài. Có gan mới dám làm, có tầm nhìn mới biết cách làm, có tài, mới làm ra được, làm cho tốt.

Lý Trạch Hậu vừa hay chính là một người tài hoa ngút trời như thế. Cuốn sách "Hành trình của cái đẹp" viết quả thực vô cùng hiên ngang phơi phới, tài khí bức người. Chỉ riêng tiêu đề thôi, đã mang khí độ phi phàm: Rồng bay phượng múa, Đồ đồng ăn uống, Phong độ Ngụy Tấn, Âm vang nhà Đường, chưa kể cứ cách mấy trang lại có một đoạn hoa chương rực rỡ. Trên thực tế, "Hành trình của cái đẹp" hoàn toàn có thể được nhìn nhận như một tác phẩm nghệ thuật. Nó thể hiện đầy đủ mị lực nghệ thuật của Lý Trạch Hậu.

Nhưng quan trọng hơn vẫn là cái gan và tầm nhìn.

Tôi từng nói trong nhiều tác phẩm như "Bàn chuyện phiếm về người Trung Quốc", hạt nhân tư tưởng của văn hóa Trung Quốc là ý thức tập thể, mà yêu cầu "mọi người như nhau, ai cũng có phần" thì hầu như chính là "vô thức văn hóa tập thể" của người Trung Quốc. Trong một bầu không khí văn hóa như thế, việc làm khác người, khác biệt với tất cả, vốn dĩ là điều tối kỵ trong cách đối nhân xử thế. Chỉ có mấy vị anh hùng đại nhân vật đỉnh chói đếm trên đầu ngón tay trong lịch sử mới dám làm như vậy. Nhưng cho dù là bậc anh hùng như Mao Trạch Đông, lúc ban đầu cũng chịu cảnh bài xích. Nguyên nhân bị bài xích, ngoài tranh chấp về đường lối ra, tôi đoán "cá tính" của ông cũng là một trong số đó. Cho đến tận sau này, Mao Trạch Đông trở thành vị lãnh tụ được chúng nhân quy tụ công nhận, sự khác biệt với tất cả mới không còn trở thành vấn đề nữa.

Mao Trạch Đông có thể khác biệt với tất cả, không có nghĩa là người khác cũng có thể. Ngược lại là đằng khác, đến thời kỳ "Cách mạng Văn hóa", sáu trăm triệu nhân dân ngay cả quần áo cũng mặc y hệt như nhau, huống chi là viết văn thì lại càng bắt buộc phải theo một mô hình một điệu bộ, nếu không thì chính là đại nghịch bất đạo. Hắn Lý Trạch Hậu là cái thá gì, mà cũng dám khác biệt với tất cả? Rõ ràng, việc này đòi hỏi phải có đủ tinh thần nhân cách và sức mạnh nhân cách để chống lưng. Không ít người chỉ trích nhiều kết luận của ông quá mức độc đoán, nhưng đằng sau sự độc đoán ấy há chẳng phải là sự tự tin, cùng với việc dám nghĩ dám làm hay sao? Trong điều kiện lịch sử lúc bấy giờ, "độc đoán" cũng đâu phải chuyện dễ dàng! Cho mượn bạn một cái gan, chỉ sợ cũng chẳng dám đâu. Chính ở đây, đằng sau sự "độc đoán" và "cuồng vọng", chúng ta cảm nhận được mị lực nhân cách của Lý Trạch Hậu.

Nhưng chỉ thế thôi rõ ràng là chưa đủ. Thời gian dẫu sao cũng đã bước vào thập niên 80, những kẻ dám tiêu chuẩn lập dị ngày càng nhiều lên rồi. Những "thanh niên có vấn đề" trong xã hội lúc bấy giờ, hoàn toàn dám diện "y phục kỳ quái", mặc quần ống loe, đeo kính ruồi, xách đài cassette nghênh ngang diễu phố trên đường, có thể nói bọn họ cũng có "mị lực" ư? Kẻ thực sự có sức mạnh uốn nắn nhân cách, đằng sau nhất định phải có lý tưởng và tín niệm chống lưng. Đối với một nhà tư tưởng lại càng như vậy. Kỳ thực sở dĩ Lý Trạch Hậu có thể viết các bài văn trước tác của mình trở nên khác biệt với tất cả, về mặt căn bản chính là vì tư tưởng của ông khác biệt với tất cả. Ngay vào năm 1981, khi nhớ lại con đường đọc sách của chính mình, Lý Trạch Hậu đã tự bạch rằng: "Tôi không thích những thứ hùa theo số đông, không thích những thứ trống rỗng, rườm rà, tương đối chú ý đến những cách nhìn mới, phát hiện mới trong sách vở, bài văn, tương đối chú ý đến những cuộc tranh luận thảo luận trên phương diện khoa học." ("Đi con đường của chính tôi") Đây thực ra cũng chính là đặc điểm trong văn chương trước tác của Lý Trạch Hậu: tuyệt đối không có lời lẽ sáo rỗng, tuyệt đối không hùa theo số đông, ý mới thường thấy, thuyết mới xuất hiện liên tiếp, tràn ngập hơi thở tươi mới. Chỉ vì thế, lúc ông thể hiện mị lực nhân cách, cũng đồng thời thể hiện cả mị lực của tư tưởng.

Điều này thực sự rất không dễ dàng, thậm chí còn phải mạo hiểm rất lớn. Quả nhiên, bài viết "Đi con đường của chính tôi" của ông được đăng tải xong, "một vị lãnh đạo nhân từ tự phong là chủ nghĩa nhân đạo" liền mang vẻ mặt căng thẳng chạy đến nhà ông nói với vợ ông rằng: "Sao lại có thể dùng tiêu đề thế này? Thế này còn ra thể thống gì nữa?"

Là ghê gớm lắm chứ, bởi vì đám thanh niên đã nghe lọt tai rồi. Năm năm sau, câu danh ngôn mà Marx ưa thích này đã trở thành câu danh ngôn được giới trẻ yêu thích nhất, xuất hiện ở khắp mọi nơi, ai không nói câu này thì bị coi là không đủ "đẳng cấp". Ngay cả ca sĩ do Thái Minh thủ vai trong tiểu phẩm cũng biết nói, chỉ có điều bị cô ta nói thành "Đi con đường của người khác, để người khác nói đi!"

Đúng vậy, cuộc đời thực ra chỉ có hai sự lựa chọn: Một là đi con đường của chính mình, để người khác nói; hai là đi con đường của người khác, vậy thì đành để bản thân tự nói thôi. Lý Trạch Hậu không muốn để bản thân mình tự nói, anh ấy đã chọn đi con đường của chính mình.

Lý Trạch Hậu là một kẻ đi trước, anh ấy đã đi trước một bước.

Đi theo phía sau, chính là thế hệ mới đang trỗi dậy.