Thực ra, một số chuyện, cũng chẳng qua chỉ là "một niệm sai lầm".
Cứ nói những thứ ở phía trước đi, khi đã thực sự nghĩ thông suốt rồi, cũng chẳng có gì ghê gớm cả. Chẳng phải là địa vị học thuật sao, chẳng phải là quyền lực diễn ngôn sao, chẳng phải là kinh phí nghiên cứu sao, chẳng phải là phụ cấp chức vụ sao? Chẳng phải là làm giáo sư làm hướng dẫn nghiên cứu sinh, ăn ngon mặc đẹp, đi máy bay ở khách sạn, ngồi ở hàng ghế đầu trước chủ tịch đoàn xì một cái cũng có người vỗ tay sao? Chúng ta có thể không cần không? Không cần, thế thì anh chẳng thể quản nổi tôi nữa rồi!
Bình thường chúng ta luôn nói liều mạng rồi, liều mạng rồi, nghĩa là, liều mạng, là có thể "xong chuyện".
Vấn đề là anh có liều nổi không?
Trần Dần Thác không thể nói là một người hoàn toàn có thể liều mạng, nhưng ít ra thì cũng đã liều mạng một phần. Ví dụ như, ông có thể không thèm để ý xem nghiên cứu mình làm ra có ích hay không, có hợp thời hay không: "Bình sinh sở học cung mai cốt, vãn tuế vi thi khiếm khảm đầu". Ông cũng không quá để ý xem tác phẩm trước tác của mình có thể lưu danh muôn thuở hay không: "Danh sơn kim quỹ phi ngô sự, lưu đắc thi thiên tự kỷ niên". Nhưng ông vẫn để ý đến vận mệnh của những tác phẩm này sau khi ông qua đời: "Nịch tựu tội ngôn doanh bách vạn, tàng sơn phó thác bất tu từ". Ông vẫn chưa phải là "mặc thây, hoàn toàn không bận tâm".
Điểm đáng quý của Trần Dần Thác, nằm ở chỗ ông có thể làm được việc không thèm để ý xem những việc mình làm có ý nghĩa hay không. Ý nghĩa, đây là khúc cua cuối cùng mà chúng ta không thể né tránh, là cửa ải cuối cùng không thể bước qua. Tôi có thể không cần danh, không cần lợi, không cần có ích, không cần người khác thừa nhận, nhưng lẽ nào tôi lại không cần "ý nghĩa" ư? Ngay cả "ý nghĩa" mà cũng không có, tôi làm nó làm gì?
Thế nhưng Trần Dần Thác hình như lại nhìn "ý nghĩa" rất nhạt phai, nhiều lần tuyên bố mình chẳng qua chỉ là "liêu tác vô ích chi sự, dĩ khiển hữu nhai chi sinh". Câu nói này đương nhiên bị rất nhiều người coi là lời tự trào, lời phản diện, lời nói lúc phẫn khích, hoặc thể hiện sự đau khổ và bất lực của ông. Đương nhiên chúng ta đã không thể xác định chính xác suy nghĩ thực sự của Trần Dần Thác khi nói câu này, nhưng tôi thà coi nó là sự triệt để, một sự ngộ ra để kiên trì "tư tưởng tự do, tinh thần độc lập", mặc dù sự triệt để ấy vô cùng bất lực.
Sự triệt để là rất quan trọng. Có triệt để thì mới không vướng bận, mới không câu thúc, và mới không sợ hãi. Bởi vì cái gọi là "tư tưởng tự do, tinh thần độc lập", thứ coi trọng không phải là "nội dung", mà là "hình thức". Nói cách khác, nó vốn không quan tâm đến việc anh nghĩ cái gì, có ý nghĩa hay không, mà chỉ quan tâm đến việc suy nghĩ của anh có độc lập và tự do hay không. Phải là phải, không phải là không phải. Những thứ anh nghĩ có vô nghĩa đến đâu, chỉ cần là nghĩ ra một cách độc lập và tự do, thì đó chính là "tư tưởng tự do". Ngược lại, cho dù có ý nghĩa đến mấy, thì cũng không phải.
Nhìn từ góc độ này đối với nhiều lời "tự trào", "tự biếm", "tự tổn" của Trần Dần Thác, chúng ta sẽ có những cảm nhận khác biệt. Năm 1952, cuốn "Tích Vi Cư Kim Văn Thuyết" của Dương Thụ Đạt được xuất bản, nhưng lời tựa mà Trần Dần Thác viết cho cuốn sách ấy lại bị cắt bỏ. Trần viết thư cho tiên sinh Dương Thụ Đạt rằng: "Chuyết tự ngữ ý vu phu, tương lai khủng hữu lụy đại giả, kim san khứ chi, diệc vị thủy phi bất hạnh dã". Chữ "vu phu" mà Trần dùng ở đây tất có ý nghĩa riêng, nhưng trong các tác phẩm của Trần Dần Thác, từ tư tưởng cho đến hành văn, quả thực không thiếu những chỗ "vu phu" thậm chí là "trần phu", e rằng cũng là một sự thật. Vấn đề là, chẳng lẽ "vu phu" thì không phải là một tiếng nói, thì đáng bị tiêu diệt hay sao? Nếu "vu phu" đáng bị tiêu diệt, vậy thì những thứ dính dáng đến "vu phu", ví dụ như trần phu, cũ kỹ, lại thêm cứng nhắc, đờ đẫn, lẽ nào cũng đáng bị tiêu diệt nốt? Cứ suy luận theo đà này, xin hỏi còn có cái gì là không đáng bị tiêu diệt nữa?
Ý nghĩa cũng vậy. Nếu không có ý nghĩa thì không thể tồn tại, thì đáng bị tiêu diệt, e rằng con người trên thế giới này đã chết sạch từ lâu rồi. Anh nghĩ mà xem, trên thế giới này rốt cuộc có bao nhiêu người có thể nói ra những lời có ý nghĩa, lại có bao nhiêu người mà câu nào cũng có ý nghĩa? Huống chi một vấn đề hoặc một câu nói có ý nghĩa hay không, vốn dĩ đã là chuyện không tài nào nói cho rõ ràng được. Người nước Kỳ lo trời sụp mấy ngàn năm, mà trời nào có sụp xuống đâu, thế thì người nước Kỳ còn nên lo trời sụp nữa hay không, việc người nước Kỳ lo trời sụp rốt cuộc còn có ý nghĩa gì hay không? Giả thuyết Goldbach đoán bao nhiêu năm nay mà vẫn chưa đoán ra được, rốt cuộc có bao nhiêu ý nghĩa, còn phải đoán nữa hay không? Thực ra, rất nhiều đề tài trong lịch sử khoa học ban đầu vốn chẳng có ý nghĩa gì cả, hoặc chẳng nhìn ra được ý nghĩa gì. Chính bởi vì lịch sử đã tỏ ra bao dung với sự vô nghĩa, thì mới có được sự phát triển vượt bậc của khoa học ngày nay. Từ ý nghĩa này mà nói, cái gọi là "có ý nghĩa" với tỉ lệ cực nhỏ thực ra là do vô vàn sự "vô nghĩa" chống đỡ mà thành. Không có "vô nghĩa" thì chẳng có "có ý nghĩa". Ví dụ như trong mắt chúng ta, ăn nhện là chuyện vô nghĩa (thực ra người Pylos vốn vẫn ăn). Nhưng nếu không có ai ăn nhện (bao gồm cả việc ăn những thứ không thể ăn khác), thì ngày nay chúng ta cũng sẽ chẳng được ăn cua.
Hơn nữa, nếu ngày nay chúng ta lấy lý do "không có ý nghĩa" để không cho phép người khác suy nghĩ về một vấn đề nào đó, nói một câu nào đó, thì ngày mai người khác cũng có thể dùng lý do tương tự để không cho phép chúng ta suy nghĩ về một vấn đề nào đó, nói một câu nào đó. Anh có thể hạn chế tư tưởng của tôi như thế này, tôi cũng có thể hạn chế tư tưởng của anh như thế kia, kết quả cuối cùng, tất yếu sẽ là tất cả mọi người đều không thể suy nghĩ một cách tự do, mà không thể suy nghĩ một cách tự do, thực ra cũng đồng nghĩa với việc không thể suy nghĩ.
Cho nên, dù đứng từ góc độ nào (tư tưởng tự do hay phát triển học thuật) để nói đi chăng nữa, chúng ta đều phải khẳng định ý nghĩa của sự "vô nghĩa". Hơn nữa, vì sự triệt để, để đảm bảo cho sự tự do của tư tưởng, chúng ta còn phải phủ định cả việc theo đuổi ý nghĩa.
Phủ định việc theo đuổi ý nghĩa, có thực sự cần thiết phải làm vậy không? Vừa khẳng định "có ý nghĩa", lại vừa bao dung "vô nghĩa", lẽ nào không được, không ổn hay sao? Quả thực như vậy thì đương nhiên là rất tốt. Đáng tiếc là, nếu khẩu hiệu của chúng ta là thế này, sẽ chẳng có ai đi làm những chuyện "vô nghĩa" nữa cả. Chuyện có ý nghĩa thì không làm, lại đi làm chuyện vô nghĩa, ai mà ngốc thế? Thế rồi, tất cả mọi người đều đi làm những chuyện có ý nghĩa, thì sẽ lại ra cái thế giới gì nữa đây? Khi ấy sẽ từ bỏ "tư tưởng tự do, tinh thần độc lập". Bởi vì một chuyện có ý nghĩa hay không, không phải do cá nhân anh tự mình quyết định. Hoặc là do đại chúng xã hội quyết định, hoặc là do những nhân vật có quyền uy quyết định. Chỉ khi họ công nhận ý nghĩa của anh, thì những việc anh làm mới là có ý nghĩa. Rõ ràng, điều này bắt buộc phải lấy đúng sai của kẻ khác làm đúng sai, lấy tiêu chuẩn của kẻ khác làm tiêu chuẩn, thì còn đâu ra cái gọi là "tinh thần độc lập, tư tưởng tự do" nữa?
Thực tế cho thấy, tri thức Trung Quốc sở dĩ luôn "lông" (mao), luôn muốn bám vào một chiếc "da" nào đó, chính là vì họ luôn muốn có ý nghĩa. Ở Trung Quốc, tri thức thuần túy, học vấn thuần túy, từ trước đến nay vốn dĩ chưa bao giờ có ý nghĩa cả. Chỉ khi nó phục vụ cho hiện thực, ví dụ như có thể an bang trị quốc hoặc làm cho dân giàu nước mạnh, thì mới được thừa nhận là có ý nghĩa. Tại sao những kẻ sĩ đọc sách ở Trung Quốc lại nhiệt tình với việc cứu đời, nhiệt tình với việc làm quan đến thế? Chính là vì chỉ có như vậy, sự "vô nghĩa" mới có thể chuyển hóa thành "có ý nghĩa". Cho nên, thà nói tri thức Trung Quốc có một "mối tình cảm chính trị", chi bằng nói họ có một "mối tình cảm ý nghĩa".
Thế là, để khiến cho sự "vô nghĩa" chuyển hóa thành "có ý nghĩa", tri thức Trung Quốc đành phải hữu ý hoặc vô ý, tự giác hoặc không tự giác mà bám lấy một chiếc "da" nào đó. Bởi vì cọng "lông" đứng độc lập thì chẳng có ý nghĩa gì. Cọng "lông" đứng độc lập, không gốc không rễ cứ bay lơ lửng không định hướng, gió thổi đến là bay loạn xạ khắp trời, đừng nói là người khác nhìn vào thấy chán ngắt, đến ngay cả trong lòng họ cũng cảm thấy vô cùng bất an, chẳng có lấy một chút trụ cột.
Thế nhưng tri thức sở dĩ là tri thức, không chỉ vì họ có tri thức, mà quan trọng hơn là vì họ là "phân tử" (thành viên độc lập), vừa là số cực ít, lại vừa có tính độc lập. Nếu đã bám vào một chiếc "da" nào đó rồi, thì còn đâu là "phân tử" nữa? Tiên sinh Vương Dao nói rất hay: "Phân tử không độc lập, tri thức cũng sẽ biến chất". Rõ ràng, muốn không thẹn với danh hiệu tri thức, thì đành phải kiên trì lập trường độc lập; muốn kiên trì lập trường độc lập, thì không thể bám vào một chiếc "da" nào đó; muốn không bám vào chiếc "da" nào cả, thì không thể quá để ý xem ý nghĩa có thể thực hiện được hay không. Nhưng nếu ý nghĩa không thể thực hiện, tức là đồng nghĩa với không có ý nghĩa. Do đó, khi chúng ta quyết định lựa chọn và kiên trì "tư tưởng tự do, tinh thần độc lập", thì đành phải tự hỏi bản thân mình một câu trước đã: Anh có thể liều mạng đến mức ngay cả "ý nghĩa" cũng vứt bỏ luôn được không?
Ý nghĩa thực ra là thứ khó liều mạng vứt bỏ nhất. Nhưng "Nhược vi tự do cố, ý nghĩa diệc khả phao". Bởi vì nếu ngay cả ý nghĩa mà anh cũng có thể liều mạng vứt bỏ được, thì chẳng còn chuyện gì là anh không dám liều nữa. Giống như lời một nhà thơ từng nói——sau khi con thuyền bị đâm vỡ nát hoàn toàn, thì nó cũng sẽ không chìm nữa. Từng mảnh gỗ vụn tơi tả của nó, sẽ vĩnh viễn trôi nổi trên mặt biển.
Muốn bàn về Trần Dần Thác, thì bắt buộc phải nghĩ thông suốt tất cả những vấn đề này trước đã.
Chúng ta đã nghĩ thông suốt chưa?
