Điều thực sự làm chúng ta chấn động, chính là tám chữ ấy: tư tưởng tự do, tinh thần độc lập.

Hầu như tất cả mọi người đều rất coi trọng tám chữ này, Hạ Trung Nghĩa cũng không ngoại lệ. Nhưng ông ấy lại quy tám chữ này vào cái gọi là "học thống" từ thời Càn Long Gia Khánh trở lại đây, còn gọi tư tưởng tự do là xương sống của học thống, tinh thần độc lập là linh hồn của học thống. Tư tưởng tự do và tinh thần độc lập lại có thể sinh ra trong một xã hội truyền thống Trung Quốc vốn hoàn toàn không có tự do độc lập, hơn nữa lại còn được đản sinh trong thời đại Càn Gia vốn kìm kẹp văn hóa dữ dội nhất, điều này bản thân nó đã rất đáng ngờ.

Cho dù là vậy đi nữa, thì nói vậy cũng không đúng. Học thống, dù nó là truyền thống hay hiện đại, suy cho cùng vẫn là "thống". Có tư tưởng tự do và tinh thần độc lập làm linh hồn xương sống đương nhiên rất tốt, nhưng ngược lại mà "thống" tư tưởng tự do và tinh thần độc lập vào trong đó, thì chưa chắc đã là chuyện tốt đẹp gì. Hơn nữa, tư tưởng tự do và tinh thần độc lập cũng chẳng phải thứ "học thống" hay loại tương tự nào có thể "thống" nổi. Bởi vì một khi đã "thống", thì liền không còn tự do, không còn độc lập nữa.

Thế nào là tư tưởng tự do, tinh thần độc lập? Cái gọi là "độc lập", chính là không phụ thuộc, tất nhiên cũng không phụ thuộc vào bất kỳ "học thống" nào. Cái gọi là "tự do", thì không những bao gồm nghĩ như thế nào, mà còn bao gồm nghĩ cái gì, lại còn bao gồm cả không nghĩ cái gì. Nói cách khác, có nghĩ hay không, nghĩ như thế nào, nghĩ cái gì, đều là sự tự do của tôi. Tôi có thể tự do làm học vấn theo mạch suy nghĩ này, cũng có thể tự do làm học vấn theo mạch suy nghĩ kia, thậm chí tôi còn có thể không muốn làm học vấn. Không muốn làm học vấn, cũng là một thứ tư tưởng tự do, nhưng lại chẳng dính dáng gì đến "học thống". Đương nhiên, nhà học vấn thì vẫn phải làm học vấn, nhưng nếu không nói đến mức này, thì cái "tư tưởng tự do" đó vẫn chưa phải là tự do.

Vì vậy, tôi không cho đây là vấn đề học thống gì cả, mà là vấn đề làm người. Quan điểm của tôi là, học vấn có thể không làm, nhưng làm người thì không thể không làm; học thống có thể không cần, nhưng nhân cách thì không thể không cần. Không có sự độc lập về nhân cách, thì lấy đâu ra tinh thần độc lập? Không có sự tự do về ý chí, thì hà cớ gì lại có tư tưởng tự do?

Hiểu được điều này, chúng ta đối với Trần Dần Khác lại có thêm một tầng thấu hiểu.

Cứ nói về việc mà tiên sinh Trần Dần Khác vẫn luôn kiên trì "không tôn sùng chủ nghĩa Mác - Lênin" đi, đó là do ông Trần Dần Khác bất mãn với chủ nghĩa Mác - Lênin, hay là phản đối chủ nghĩa Mác - Lênin? Sợ rằng chưa chắc. Chủ nghĩa Mác dù sao cũng là một thành tựu quan trọng trong lịch sử tư tưởng nhân loại. Bất kỳ tri thức nào không mang định kiến chính trị, có lương tri và lương tâm học thuật, đều sẽ giữ một thái độ kính trọng đối với nó. Nhưng vấn đề là, sự kính trọng này phải xuất phát từ tận đáy lòng tôi, chứ không thể là thứ người khác áp đặt lên tôi. Trên thực tế, từ tận "năm Tuyên Tông thứ ba", Trần Dần Khác đã đọc bản gốc của bộ "Tư bản luận" rồi, nghiên cứu của ông đối với lịch sử Trung Quốc cũng vô cùng coi trọng vai trò của nhân tố kinh tế và sự phản ánh của ý thức giai cấp trong đấu tranh chính trị. Cho dù không có những thứ này đi nữa, thì cũng không có nghĩa là Trần Dần Khác phản đối Marx. Bởi vì học thuyết của Marx, chính là kết quả từ tư tưởng tự do của Marx, đồng thời cũng thể hiện tinh thần độc lập của Marx. Không tự do, không độc lập, thì lấy đâu ra chủ nghĩa Mác? Chẳng lẽ "Tư bản luận" được viết theo ý chí của quan chức, hay là đã xin "đề tài cấp quốc gia" rồi?

Cho nên, khẳng định Trần Dần Khác, không có nghĩa là phủ định Marx. Lấy ví dụ như, điều mà Trần Dần Khác căm hận và bất mãn nhất là "kiểm duyệt đem gửi", há chẳng phải cũng là điều mà Marx vô cùng căm ghét hay sao? Marx từ lâu đã từng nói: "Biện pháp thực sự và căn bản để chữa trị chế độ kiểm duyệt sách báo, chính là bãi bỏ chế độ kiểm duyệt sách báo". Về vấn đề tự do tư tưởng và tự do ngôn luận, họ hoàn toàn thông suốt với nhau.

Tư tưởng tự do và tinh thần độc lập là cao hơn tất cả. Vừa cao hơn chính trị, lại vừa cao hơn học thuật. Lấy ví dụ như, mặc dù có lời tự bạch của Trần Dần Khác rằng "nào ai bảo văn suông đối với đạo trị quốc học thuật là không có ích lợi gì chứ", cùng với sự thấu hiểu bao che của người bạn Ô Mật rằng "đây là mượn cách này để soi xét tình huống chân thực của chính trị (Di - Hạ), đạo đức (khí tiết) lúc bấy giờ, vốn có thâm ý sâu xa ở trong đó, tuyệt đối không phải là hành tung nhàn hạ, phong lưu", thì vẫn có không ít người cảm thấy khó hiểu, cho rằng không đáng khi Trần Dần Khác tốn hơn mười năm để biên soạn "Liễu Như Thị biệt truyện". Suy cho cùng thì cũng chỉ là một Liễu Như Thị mà thôi! Chuyện bé xé ra to đương nhiên cũng được, nhưng dù có to đến đâu thì vẫn là "chuyện bé", mà Trần Dần Khác đường đường là một "đại sư" và "cự tượng", há lại không nên đi kiến thiết những tòa đại hạ sử học vĩ đại và sâu sắc hơn sao?

Thực ra, ở đây chẳng có vấn đề đáng hay không đáng gì cả. Trần Dần Khác tốn hơn mười năm để biên soạn "Liễu Như Thị biệt truyện" là không đáng, thế còn Lương Tông Đại trồng rau nuôi gà thì là đáng chắc? Lương Tông Đại là người thế nào? Ông ấy là người bạn khác xứ của đại thi sĩ trường phái tượng trưng Pháp Paul Valéry, là bạn tri kỷ vong niên của đại văn hào thế giới Romain Rolland, là khách quý ngồi trong salon văn hóa Paris. Khí chất thi sĩ và tài hoa văn học của ông thậm chí khiến cho những văn nhân nước Pháp vốn luôn sùng bái sự cao quý và lãng mạn cũng phải say đắm. Thế nhưng ông ấy lại đi trồng rau nuôi gà! Bởi vì ông với tư cách là "cờ đại bạch" của khoa ngoại ngữ, vào năm 1958 đã bị phê phán xối xả vào đầu vào mặt. Những thứ thường xuyên được ông treo cửa miệng lúc bình thường như "chủ nghĩa giáo dục thiên tài" và "lão tử là thiên hạ đệ nhất" lại càng trở thành đích nhắm của mọi người.

Được rồi, các người đã không công nhận tôi là "học vấn đệ nhất", "dạy học đệ nhất", thì tôi chơi kiểu "trồng rau đệ nhất", "nuôi gà đệ nhất". Không cho trồng không cho nuôi, tôi vẫn còn "uống rượu đệ nhất", "sức lực đệ nhất" (nghe nói những thứ "đệ nhất" kiểu này có tới hơn bảy mươi cái). Dù sao thì lão tử chính là "thiên hạ đệ nhất", cứ muốn làm "thiên hạ đệ nhất", tụi mày mẹ kiếp làm gì được tao nào!

Đây thực ra là dùng một cách thức cực đoan để kiên trì "tư tưởng tự do, tinh thần độc lập" của chính mình, cho nên "đường hoàng" khơi dậy sự phẫn nộ của "quần chúng cách mạng", bị mắng là "chiêu trò mới" nhằm "chống đối vận động", nhưng chắc chắn cũng được Trần Dần Khác thấu hiểu ở một mức độ nào đó. Trần Dần Khác rất thích Lương Tông Đại. Năm 1961, Ô Mật đến thăm, đại học Trung Sơn lấy danh nghĩa vợ chồng Trần Dần Khác bày tiệc thiết đãi, danh sách người dự tiệc do vợ chồng Trần Dần Khác lên thực đơn, mà trong bữa tiệc lại có vợ chồng Lương Tông Đại. Phần còn lại là vợ chồng Lưu Tiết, vợ chồng Lương Phương Trọng và Tẩy Ngọc Thanh, đều là những người bạn tri kỷ tri âm của Trần Dần Khác.

Trên thực tế, Trần Dần Khác há chẳng phải cũng làm như vậy hay sao? Ông thể nhược mắt mù, đương nhiên không thể đi trồng rau nuôi gà. Nhưng ông hoàn toàn có thể đi "làm việc không chính chuyên". Lấy ví dụ như, không lên lớp, không phát biểu luận văn, không làm "đề tài lớn" mà người ta "công nhận" là nên làm. Trần Dần Khác từng tự nhận bài viết "Luận Tái Sinh Duyên" của mình là "bút đùa tuổi già, sai sót buồn cười", đây tuyệt đối không phải là "khiêm tốn" hay "tự trào" gì cả, mà trái lại phải xem là "tự đắc" và "tự hứa", tức là "thà viết bút đùa, chứ không hùa theo thời thế".

Phải, tôi là muốn làm nghiên cứu, cũng có thể làm đề tài lớn, nhưng bắt buộc phải làm theo "tư tưởng tự do, tinh thần độc lập". Nếu không thể, thì thà không làm, hoặc đi làm "chuyện vô ích", đúng như câu "Nhàn cùng tài nữ đo lường thân thế, lười với hiền giả thời nay bàn chuyện ngắn dài".

Hiển nhiên, vấn đề không nằm ở chỗ làm gì, cũng không nằm ở chỗ đáng hay không đáng, mà nằm ở chỗ nó có xuất phát từ "tư tưởng tự do, tinh thần độc lập" hay không. Nếu có, thì đáng; nếu không, thì không đáng. Hơn nữa, đối với Trần Dần Khác, Lương Tông Đại mà nói, chỉ cần là sự lựa chọn tự do của chính mình, cho dù là "viết sách chỉ còn ca tụng hồng trang", cho dù là "một bầu tâm sự gửi chốn hoang đường", một khi đã làm, thì chắc chắn cũng sẽ là "thiên hạ đệ nhất". Hạng nhất vẫn mãi là hạng nhất, hắn không thể biến thành hạng hai hạng ba.

Điểm khiến người ta tán thưởng và kính phục ở Lương Tông Đại chính là ở đây.

Điểm khiến người ta chấn động và kính trọng ở Trần Dần Khác cũng chính là ở đây.

Đây cũng chính là lý do vì sao tôi không muốn bàn về Trần Dần Khác nhiều từ góc độ học thuật. Suy cho cùng, thành tựu học thuật có lớn đến đâu, thì cũng có giới hạn, huống chi tư tưởng của ông còn "quanh quẩn ở đời Hàm Phong Đồng Trị", bàn luận của ông còn "gần với giữa chừng Tương Hương (Tăng Quốc Phiên) Nam Bì (Trương Chi Động)", vốn không có gì đáng để khẳng định và tán dương cho lắm. Lại huống chi trong các tác phẩm của họ Trần, quả thực đúng như lời giáo sư Lạc Ngọc Minh đã nói, "thường biểu hiện sự kìm kẹp của lịch sử, thậm chí là một thứ tình cảm cũ kỹ nào đó" (như "tình cảm sĩ đại phu sa sút" được chỉ ra bởi Lâm Hiền Trị)!

Nhưng tinh thần nhân cách của Trần Dần Khác lại vượt môn học, vượt học thuật, vượt thời đại, cũng không chỉ có ý nghĩa đối với những người làm học vấn. Đúng sai phải trái về mặt học thuật hoàn toàn không phải là quan trọng nhất. Đúng như câu "Sơ tác của tiên sinh có khi không rõ ràng, học thuyết của tiên sinh có khi còn bàn bạc được, duy chỉ có tinh thần độc lập này, tư tưởng tự do này, trải qua ngàn vạn kỷ nguyên cùng trời đất trường tồn, cùng nhật nguyệt tinh thần chiếu rọi mãi mãi". Mặc dù sự theo đuổi của Trần Dần Khác, Vương Quốc Duy và những người như họ vẫn còn cách khá xa sự độc lập tự do theo ý nghĩa hiện đại thực sự, nhưng có thể nói được như thế này, thì đã là điều không dễ dàng gì rồi. Ít nhất, họ đang cố gắng hết sức để làm một con người đàng hoàng đường hoàng, từ đó "làm bừng sáng hẳn lên cho những kẻ sĩ đọc sách trong thiên hạ"!