Đọc "Trần Dần Khác đích tối hậu nhị thập niên", thường sẽ có cảm giác hít một hơi lạnh.

Mặc dù câu chuyện của Trần Dần Khác trong thời đại đó hoàn toàn không phải là chấn động lòng người nhất, và mặc dù tác giả cuốn sách là Lục Kiện Đông đã cố gắng dùng một ngòi bút lịch sử bình dị để kể lại tất cả những gì đã xảy ra, nhưng tôi vẫn thấy kinh tâm mà ấn tượng sâu sắc nhất, ngoài sự thanh cao tự phụ của Trần Dần Khác ra, chính là sự cô ngạo cùng quật cường, cốt cách cùng can đảm của ông ấy.

Ông ấy thực sự dám! Năm 1953, Ủy ban Nghiên cứu Lịch sử Trung ương Đảng Cộng sản Trung Quốc quyết định thiết lập ba viện nghiên cứu lịch sử tại Viện Khoa học Trung Quốc (Thượng cổ, Trung cổ, Cận đại), dự định mời Trần Dần Khác làm viện trưởng viện thứ hai (Viện Trung cổ), điều kiện mà ông đưa ra lại chính là "cho phép Viện Nghiên cứu Lịch sử Trung cổ không tôn sùng chủ nghĩa Mác - Lênin, đồng thời không học tập chính trị". Hơn nữa, "không chỉ một mình tôi phải như thế, tôi muốn tất cả mọi người đều phải như thế". Điều này vẫn chưa tính là gì. Ông ấy còn muốn Mao Trạch Đông hoặc Lưu Thiếu Kỳ cấp cho mình một tờ giấy chứng nhận, "để làm lá chắn". Nếu chỉ một mình Trần Dần Khác ông hoặc Viện Trung cổ giở chút "tính đặc biệt" thì cũng thôi đi, ông ấy còn nói "Cơ quan tối cao cũng nên có cách nhìn giống như tôi, nên nghe theo lời tôi". Điều này trên thực tế chính là muốn toàn bộ giới học thuật cả nước không tôn sùng chủ nghĩa Mác - Lênin, đồng thời không học tập chính trị nữa, há chẳng phải cố tình "đi ngược lại trào lưu lịch sử" sao? Chỉ là một kẻ áo vải chốn cỏ tranh, một tên mọt sách tầm thường, mà công khai yêu cầu "cơ quan tối cao" cũng phải nghe lời mình, theo lời mình, sự "cuồng vọng" bực này, há chẳng phải xưa nay chưa từng có, lớn mật tày trời sao?

Ông ấy cũng thực sự làm được! Khoa tổ chức chúc Tết, bị ông từ chối ngoài cửa; yếu nhân phương Bắc đến thăm, cũng nhiều lần bị chặn ngoài cửa. Cự tuyệt người ta ngàn dặm, vốn đã là trái với thường tình, huống chi người bị cự tuyệt lại chính là Khang Sinh - Khang đại nhân lừng lẫy tên tuổi, đang lúc quyền thế ngút trời? Mặc dù việc cự tuyệt Khang Sinh là "có lễ phép", lý do đưa ra cũng xem như tạm ổn: Tiên sinh Trần bị bệnh, đang nằm giường nghỉ ngơi. Nhưng nếu thực sự sẵn lòng gặp mặt, thì vẫn có thể gặp được, ít nhất có thể qua loa lấy lệ trên giường bệnh. Thế nhưng cho dù người ở văn phòng nhà trường có động viên thế nào đi nữa, Trần Dần Khác kiên quyết không gặp! Không gặp Khang Sinh, cũng không gặp bất kỳ ai khác. Không gặp thì thôi, ông ấy còn ngâm thơ rằng: "Bế hộ cao nhãn từ hạ khách, nhậm tha trì tiếu nhậm tha sân", trực tiếp đẩy đến cục diện "Nhất sinh phụ khí thành kim nhật, tứ hải vô nhân đối tịch dương".

Là Trần Dần Khác không thích giao du, không gần gũi tình người sao? Không phải. Trần Dần Khác cũng có giao du chứ. Người mà ông giao du, không chỉ có hiệu trưởng (như Trần Tự Kinh), giáo sư (như Tẩy Ngọc Thanh), mà còn có y tá, đào kép, công nhân. Trần Dần Khác - người bị người ta chung quy cho là "khó tiếp xúc, tính khí lớn", lại vô cùng khách sáo nhiệt tình với người thợ già Lương Bân, vô cùng tín nhiệm, không chỉ gọi ông ấy là "chú Bân", còn để ông ấy tham gia một số việc nhà. Trần Dần Khác hoàn toàn không phải là người có tính cách quái đản.

Vậy, là Trần Dần Khác chán ghét chính trị, hoặc như Đổng Mỗi Khản đã nói, là "mọt sách đều có xương lồi lõm, rất trọng tình nghĩa rất chán ghét làm quan" sao? Xem chừng cũng không phải. Trần Dần Khác cũng không phải tất cả quan lại đều không gặp, tất cả quan lại đều không giao du. Mối quan hệ giữa ông và Phó Tư Niên rất tốt, quan hệ với Hồ Thích cũng không tệ, mà Hồ Thích dẫu sao cũng từng làm "quan", Phó Tư Niên lại càng một đời trung thành với Quốc Dân Đảng, hơn nữa còn "chết mới thôi". Ở đây cũng không liên quan gì đến tranh chấp Quốc - Cộng. Bởi vì Trần Dần Khác cũng giao du thậm chí có tình giao du với rất nhiều cán bộ cao cấp của Đảng Cộng sản, hoặc ở tận sâu trong nội tâm kính trọng họ, ví dụ như Trần Nghị, Đào Trúc, Đỗ Quốc Tường, Phùng Nãi Siêu.

Có lẽ, vợ của Trần Dần Khác là Đường Quân đánh giá về Phùng Nãi Siêu ít nhiều có thể hé lộ ra một chút tin tức. Đường Quân nói: "Phó hiệu trưởng Phùng tuy là một đảng viên lâu năm, nhưng ngược lại là một người đọc sách". Nói cách khác, là đảng viên hay quan chức, là Đảng Cộng sản hay Quốc Dân Đảng, đều không quan trọng, quan trọng là có đọc sách hay không, hoặc có phải là người đọc sách hay không. Hồ Thích là, Phó Tư Niên là, Quách Mạt Nhược, Hồ Kiều Mộc, Châu Dương cũng vậy, kẻ du ngoạn giữa quan và học của Quốc - Cộng như Chương Sĩ Chiêu đương nhiên lại càng phải thế. Trần Nghị và Đào Trúc tuy không phải là học giả hay người đọc sách theo nghĩa nghiêm ngặt, nhưng cũng là những "nho tướng" có tri thức, có văn hóa, có học vấn, có tài năng, hơn nữa lại tôn trọng tri thức và học thuật. Vì nguyên nhân đó, họ cũng nhận được sự tôn trọng của Trần Dần Khác.

Nhưng chừng mực vẫn có sự khác biệt. Ngoại trừ Đào Trúc mang thân phận "cha mẹ một cõi" ra, bên phía Đảng Cộng sản, người được Trần Dần Khác hoan nghênh và kính trọng nhất là Trần Nghị. Tình cảm hồi báo mà ông nhận được là "kính nhi viễn chi". Tiếp đó là Đỗ Quốc Tường. Hồi báo mà ông nhận được là "đạo bất đồng nhiên tương tri cao nghị du tại". Hồ Kiều Mộc cũng không tệ. Ông nhận được "đầu tình thương yêu của bậc thầy truyền thống Trung Quốc". Tình hình của Quách Mạt Nhược có phần tế nhị. Dù sao thì cả hai bên đều là những người tài cao tám đấu học phú ngũ xa, cũng đều không phải là nhân vật tầm thường. Thế nhưng một người là đại diện của "sử học chủ nghĩa Mác - Lênin", một người là trụ cột nặng ký của "sử học giai cấp tư sản", đối chọi gay gắt nước lửa không dung mà lại đều phong lưu nho nhã đức cao vọng trọng, cho nên đành phải khách sáo nhiều hơn giao lưu, đằng sau sự nói cười rôm rả vẫn là cách biệt không thể hòa hợp. Quách đối với điều này kỳ thực cũng có nhận thức tỉnh táo, gọi đó là "Nhâm thủy Canh kim long hổ đấu, Quách lung Trần cổ mã ngưu phong", tuy là lời nói đùa, nhưng lại có ý sâu xa trong đó.

Thế nhưng trình độ của câu "nói đùa" này do Quách Mạt Nhược thốt ra, lại không khỏi khiến người ta thán phục. Quách cầm tinh con Rồng, Trần cầm tinh con Hổ, quan điểm của hai người lại trái ngược nhau, đương nhiên là "long hổ đấu". Quách điếc tai, Trần mù mắt, lập trường của hai người lại khác nhau, đương nhiên là "mã ngưu phong". Nhưng đối câu khéo léo chỉnh tề tuyệt vời nhường này, phỏng chừng cũng chỉ có Quách Mạt Nhược mới nghĩ ra được. Cho nên ngoài tranh rồng đấu hổ lưỡi kiếm môi mày ra, cũng chưa hẳn không có sự đồng cảm tiếc nuối lẫn nhau. Mặc dù mười năm sau, Quách Mạt Nhược vẫn trong tác phẩm mới "Lý Bạch dữ Đỗ Phủ" của mình mà đánh hồi mã thương với Trần Dần Khác - người sớm đã ngậm oan qua đời và không còn sức hoàn thủ.

Thảm nhất là Khang Sinh, ông ta đã ăn phải cửa đóng then cài. Khang Sinh kỳ thực cũng nên được tính là "người đọc sách". Ông ta là "tú tài lớn" bên cạnh Mao Trạch Đông, đã đọc rất nhiều sách, văn phong cực kỳ tốt, thư pháp hội họa đều tinh thông, phẩm vị nghệ thuật cũng rất cao, mà sự gian ác lớn của ông ta vào lúc đó vẫn chưa bị vạch trần triệt để, hoặc không được người ngoài biết đến. Dù xét từ phương diện nào (địa vị chính trị hay tu dưỡng văn hóa) mà nói, ông ta đều đáng lẽ phải gặp được Trần Dần Khác, thế nhưng lại bị cự tuyệt ngoài cửa. Sau năm 1949, Khang Sinh từng đụng phải chiếc đinh mềm kiểu này bao giờ chưa? Thế là ông ta liền chơi một cú "hạ cánh mềm", chỉ dùng hai câu nói nhẹ tựa lông hồng, liền khiến việc xuất bản cuốn "Luận Tái Duyên" gần như trở thành chuyện vô thời hạn.

Người có đãi ngộ khá hơn Khang Sinh một chút là Châu Dương. Châu Dương vốn dĩ cũng sắp phải ăn cửa đóng then cài, chỉ là vì nể mặt Trần Tự Kinh, không muốn để Trần Tự Kinh quá khó xử, Trần Dần Khác mới miễn cưỡng đồng ý gặp Châu Dương. Nhưng Châu Dương rõ ràng không kiếm được chút hoa quả ngọt nào trên lầu hai khu Đông Nam số một ở Đại học Trung Sơn. "Thái độ của Trần Dần Khác mang tính chất khiêu chiến", mà Châu Dương vốn dĩ tài hùng biện không gì cản nổi thì lại tỏ ra thiếu khí thế, hầu như không có sức chống đỡ. Mặc dù vậy, sau khi trở về nhà khách, Châu Dương vẫn không giấu được sự hưng phấn của mình, bởi vì rốt cuộc anh ta cũng đã được gặp Trần Dần Khác một lần. Đương nhiên, cảm nhận của anh ta đối với Trần Dần Khác cũng giống như rất nhiều người: "Hơi quái đản".

Thảm hơn cả Khang Sinh là một số học giả. Họ đã vấp phải sự châm chọc thậm chí mắng mỏ thậm tệ của Trần Dần Khác. Ngay từ năm 1952, Trần Dần Khác đã viết thơ châm chọc những đồng nghiệp phương Bắc của ông, còn đặc biệt gửi bài thơ này cho giáo sư Đại học Bắc Kinh "Bát cổ văn chương thí thiếp thi, tôn Chu tụng thánh hữu thành quy. Bạch đầu học giả tâm tư hỉ, mi dạng đương niên hựu nhập thời". Điều này rõ ràng là châm chọc trong khoảng thời gian ngắn ngủi ba năm từ 1949 đến 1952, các học giả lần lượt "vứt cũ nghênh mới", "bỏ tối theo sáng", từ bỏ phương pháp nghiên cứu cũ vốn đã quen thuộc, nhai sống nuốt tươi chủ nghĩa Mác - Lênin, chế tạo bát cổ mới. Trong số đó, không thiếu những người tuổi tác đã cao, ví dụ như hiệu trưởng Đại học Phụ Nhân, nhà sử học Trần Viên, năm 1949 đã sáu mươi chín tuổi, đương nhiên là "bạch đầu học giả" rồi. Cuối năm 1953, Trần Dần Khác lại trước mặt Uông Hằng, liên tục hai ngày mắng mỏi những người bạn đã gia nhập các đảng phái dân chủ, gọi họ là "không có khí tiết", "đáng thẹn", ví họ là "tự chui đầu vào rưới". Nghe nói, Trần Dần Khác nổi giận lôi đình, "tùy ý bình điểm nhân vật, giận mắng căn nguyên hậu quả, vô cùng thống khoái đầm đìa".

Xem ra, Trần Dần Khác đối với cái gọi là "thời trang", cái gọi là "tân học", oán hận đã sâu sắc lắm rồi, đối với những "người đọc sách" một lòng muốn "mi dạng nhập thời", cũng đã đến mức căm ghét tận xương tủy.

Điều này tuyệt đối không chỉ là tính cách cô ngạo, tính cách quái đản gì nữa.