Cố Chuẩn thực ra cũng là một người cực kỳ trọng tình cảm.

Ngày 11 tháng 11 năm 1974, Cố Chuẩn được chẩn đoán mắc bệnh ung thư giai đoạn cuối, khối u to bằng trứng gà, mắc kẹt giữa tim và khí quản, lại đã di căn, trên thực tế đã không thể cứu chữa. Cố Chuẩn lúc này, quả thực đúng như những kẻ phê phán ông nói, chỉ còn "một con đường chết". Đối với một nhà cách mạng như Cố Chuẩn, cái chết vốn dĩ không có gì đáng sợ. Thậm chí, do nhiều năm chịu đựng đủ mọi đớn đau khổ cực, cái chết đối với ông có lẽ vẫn là một sự giải thoát, ít ra cũng không nặng nề bằng việc phải sống. Thế nhưng Cố Chuẩn lại chết không nhắm mắt.

Bởi vì cho đến khoảnh khắc hấp hối, năm người con của ông không một ai đến thăm ông.

Các con của Cố Chuẩn chính thức đoạn tuyệt quan hệ với ông, đại khái là vào cuối năm 1967. Trước đó, vào ngày 18 tháng 1 năm cùng năm (đêm 23 tháng Chạp âm lịch), người vợ là Uông Bích đã đề nghị ly hôn, những đứa con ở nhà cũng bắt đầu không thèm đếm xỉa đến ông nữa. Điều này dĩ nhiên là vì Cố Chuẩn lần thứ hai bị khép tội "phái hữu", lại trở thành "hữu khuynh cực đoan", trong khi Đại Cách mạng Văn hóa đã diễn ra toàn diện, tình hình chính trị trở nên vô cùng khắc nghiệt. Trong những ngày tháng "sớm không giữ được chiều" này, nếu Cố Chuẩn tiếp tục ở lại trong nhà, chỉ mang lại tai họa lớn hơn cho gia đình. Cân nhắc rằng "từ năm 1957 đến nay tôi nợ gia đình này quá nhiều món nợ, sau này không nên hại người thân nữa", Cố Chuẩn đã đồng ý với yêu cầu của vợ và các con. Hơn nữa, nói thật lòng, ông không đồng ý cũng phải đồng ý.

Thế nhưng, ngẫu tuy đứt nhưng tơ vẫn vương, người vẫn còn đó, tim chưa chết. Rời khỏi gia đình, sống một mình cô độc thui thủi, Cố Chuẩn không lúc nào là không nhớ thương vợ con. Ông thậm chí si tình đến mức độ này: vừa mới chịu xong các trận phê đấu, lau vội mặt mũi là tranh thủ thời gian đi dịch thuật, ngây thơ ảo tưởng sau này còn có thể dùng những nhuận bút ấy để trợ cấp cho con cái. Còn như việc hết lần này đến lần khác tìm kiếm, hết lần này đến lần khác liên lạc, hết lần này đến lần khác nhờ người chuyển lời, thì lại càng không cần phải bàn tới. Hiện nay, ông đã bệnh nhập cao hoang, gần đất xa trời, dù có muốn "hại người" cũng chẳng hại được nữa rồi! Trong những ngày cuối cùng của cuộc đời này, ông biết bao khao khát được nhìn thấy các con của mình biết bao! Dù chỉ nhìn một cái thôi cũng được vậy!

Cố Chuẩn – người được người bạn vong niên Trần Dịch gọi là "ganh dạ anh hùng, tâm can nhi nữ", giờ phút này hầu như chỉ còn lại duy nhất tâm nguyện này. Một tâm nguyện khác của ông – hoàn thành kế hoạch nghiên cứu vĩ đại, đã không thể thực hiện được nữa. Nhưng không thể viết lách tiếp nữa, thì đành chịu chứ biết sao. Còn việc được gặp lại con cái một lần, chắc chắn vẫn có thể nghĩ cách chứ nhỉ? Ý nghĩ này mãnh liệt đến mức Cố Chuẩn cắn chặt răng, lại làm thêm một việc trái với lương tâm.

Thế nhưng câu trả lời nhận được là: Không đến, không đến, nhất quyết không đến! Cố Trọng Chi – đứa con út của Cố Chuẩn (một thanh niên mới ngoài hai mươi tuổi) đã viết thư đáp lại rằng: "Giữa tình yêu đối với sự nghiệp của Đảng và sự căm hận đối với Cố Chuẩn, tuyệt đối không thể tồn tại cái gọi là tình cảm cha con thông thường nào cả". "Tôi là người đi theo Đảng, theo Chủ tịch Mao, tôi tuyệt đối không thể đi theo Cố Chuẩn. Trong tình hình này, chúng tôi đã thực hiện biện pháp đoạn tuyệt quan hệ, đến nay tôi vẫn cho là hoàn toàn chính xác, tuyệt không cho là quá đáng chút nào".

Cuối cùng bọn họ không một ai đến cả. Ân đoạn nghĩa tuyệt, sao lại đến mức này, sao lại đến bi kịch thế này cơ chứ!

Bi kịch gia đình của Cố Chuẩn, không nghi ngờ gì nữa, chính là một trong hàng vạn bi kịch gia đình thời bấy giờ; việc "rạch ròi giới hạn" với cha mẹ "có vấn đề" cũng là một hành vi mang tính phổ biến thời đó, hơn nữa còn được khẳng định và cổ vũ. Vấn đề là, không phải tất cả con cái và vợ chồng của những kẻ "băng đảng", "tư bản phái", "phần tử tam phản", "ngưu quỷ thần ma" đều đoạn tuyệt quan hệ với họ. Người nhà Lưu Thiếu Kỳ không làm thế, người nhà Đặng Tiểu Bình không làm thế, người nhà Trần Dần Thác không làm thế, người nhà Tiền Trung Thư không làm thế, con cái và vợ chồng của một số họ hàng, thế giao, người quen của chính bản thân tôi cũng không làm thế. Cho dù có tuyên bố "rạch ròi giới hạn", "đoạn tuyệt quan hệ", thì cũng chẳng qua là ngoài mặt cắt đứt nhưng trong ngầm vẫn giữ liên lạc, hoặc tố cáo phê phán ở giai đoạn đầu của phong trào, rồi đến giai đoạn sau lại trở về gia đình. Ít nhất, vào thời điểm người thân hấp hối, thế nào cũng phải đến làm tròn đạo hiếu của con cái. Đúng như Cố Chuẩn đã ngậm ngùi cảm thán: "Người sắp chết đến nơi rồi, còn sợ bị ảnh hưởng cái gì nữa chứ?" Những kẻ "tuyệt tình" như con cái Cố Chuẩn quả thực rất hiếm thấy.

Nguyên nhân rốt cuộc nằm ở đâu? Có phải con cái ông không tốt chăng? Không phải. Cố Chuẩn từng nói với "bạn nhỏ" của ông là Từ Phương (Mễ Mễ) rằng: Các con của tôi ách, đúng là giống như kẻ mày mò ăn thịt vịt già – đứa nào cũng tốt cả! Có phải bọn chúng thực sự không thể đến được chăng? Cũng không phải. Quân Tuyên đội đã phát thông báo, Cách ủy hội Viện Kinh tế đều mong muốn chúng đến, về mặt chính trị thì còn có vấn đề gì nữa chứ? Lại nói đến lễ truy điệu của Cố Chuẩn, trưởng nữ Cố Thục Lâm và trưởng nam Cố Dật Đông cũng đã đến đấy thôi, chẳng lẽ người sống thì không gặp được, mà người chết thì lại gặp được sao? Đến bệnh viện chăm sóc người bệnh thì là "không rạch ròi giới hạn giai cấp", còn tham gia lễ truy điệu thì là "lập trường giai cấp vững vàng" ư? Hoàn toàn không tài nào thông suốt nổi!

Vậy, là chúng không có tình cảm với cha ư? Lại càng không phải. Cố Chuẩn vốn dĩ không mấy quản lý hay chăm lo cho gia đình. Thời gian đầu thì bận công việc, không có thời gian; sau này làm phái hữu thì không có tư cách. Huống chi việc bị cách ly điều tra rồi đưa đi lao động cải tạo còn xảy ra mấy lần. Nhưng điều đó không có nghĩa là lũ trẻ chưa từng nhận được tình cha yêu thương, để rồi thờ ơ trước sống chết của cha mình. Ngày tham gia lễ truy điệu, Cố Thục Lâm và Cố Dật Đông đã cố ý đến Bệnh viện Hiệp Hòa sớm hơn một tiếng rưỡi, đứng chờ để được tiễn biệt thi hài của cha. Sau khi lễ kết thúc, hai chị em ôm mặt khóc rống lên, "nỗi đau đớn trong lòng không thể diễn tả bằng lời". Sau sự việc, Cố Dật Đông đã ôm trọn mọi trách nhiệm về mình: "Những chuyện đã qua, đều là trách nhiệm của tôi – người làm anh cả này, xin thế gian đừng trách cứ các em tôi". Có thể thấy, bọn họ không phải là những kẻ vô tình vô nghĩa, cũng chẳng phải là người phẩm chất kém cỏi, thế nhưng những việc làm của bọn họ lại thực sự khiến người ta khó lòng tiếp nhận và thấu hiểu.

Quả thật rất khó hiểu, dù thế nào đi nữa, Cố Chuẩn cũng là bố đẻ của chúng cơ mà! Nói không sai, Cố Chuẩn khi đó vừa "đen" lại vừa "bẩn", ai dính vào là kẻ đó gặp họa, nhưng cũng không phải ai ai cũng sợ né tránh như tránh tà. Em trai Cố Chuẩn là Trần Mẫn Chi, người bạn già Lạc Cánh Mạc, học trò Ngô Kính Tiễn v.v... đều không né tránh (khi Cố Chuẩn bệnh nặng, họ đều túc trực bên giường bệnh), thậm chí cả Mễ Mễ (Từ Phương) – con gái của Trương Thuần Ân, một cô bé mới mười mấy tuổi đầu, cũng kết bạn với Cố Chuẩn. Ngay lúc con cái Cố Chuẩn từ chối đến bệnh viện thăm nom chăm sóc ông, Mễ Mễ ở tận Lan Châu lại viết thư cho bác Cố kính yêu rằng: "Cháu chính là con gái ruột của bác đây". Đặt hai bên lên bàn cân so sánh, há chẳng đáng để người ta suy ngẫm sâu xa hay sao? Thảo nào khi Cố Thục Lâm và Cố Dật Đông tham gia lễ truy điệu, ánh mắt của một vị lão tiên sinh nhìn họ lại "giống như dao găm".

Chúng ta không muốn trách cứ bất kỳ ai. Bản thân chúng ta cũng chẳng có tư cách để trách cứ ai cả. Trong năm tháng hoang đường ấy, những chuyện hoang đường do chính chúng ta làm ra còn ít lắm sao? Lại có tư cách gì mà chỉ trích người khác? Nhưng sự việc thì bắt buộc phải làm cho sáng tỏ. Để bi kịch lịch sử không lặp lại, chúng ta buộc phải tìm ra nguyên nhân và coi đó làm bài học răn đìa.

Vậy thì xin phép cho tôi được mạo muội nói thẳng.

Theo phỏng đoán của tôi, các con không muốn gặp Cố Chuẩn, chưa chắc đã vì ích kỷ (sợ bị liên lụy và ảnh hưởng), phần lớn là trong lòng vẫn mang một mối oán hận (điều này chắc là hiện tại họ không muốn thốt lên lời). Cái gọi là "oán hận", chưa chắc đã vì Cố Chuẩn đã "hại" họ, mà phần lớn là vì Cố Chuẩn đã "hại chết" mẹ của họ. Vợ của Cố Chuẩn là Uông Bích đã uống thuốc độc tự tử vào ngày 8 tháng 4 năm 1968. Nguyên nhân trực tiếp, có lẽ là vì sự việc cô ấy giúp Cố Chuẩn tiêu hủy số bản thảo ghi chép tích lũy nhiều năm ngay tại nhà vào năm 1964 đã bị phát giác, thế nên trong thư tuyệt mệnh mới có dòng chữ "tội giúp phần tử phản động tiêu hủy tài liệu đáng chết vạn lần". Thực ra, từ năm 1967 – trước khi ly hôn với Cố Chuẩn, cô ấy đã có ý định tự tử rồi. "Cách mạng Văn hóa" vừa bùng nổ, cô ấy đã bị liên lụy bởi Cố Chuẩn mà đem ra phê đấu, vừa là "phản động tẩu tư phái", lại vừa là "mụ đàn bà thối tha của chó phái hữu", sau đó lại bị tuyên bố khai trừ Đảng trước công chúng, mà tất cả những điều này, không việc gì là không liên quan đến Cố Chuẩn. Xét theo ý nghĩa này, cũng có thể nói Uông Bích chính do Cố Chuẩn hại chết. Sau khi Uông Bích bị bức tử, mấy đứa con bỗng chốc mất đi chỗ dựa khóc lóc thảm thiết trời không thấu đất không nghe, đành phải nương tựa dìu dắt lẫn nhau để lo tang ma cho mẹ. Vào lúc này, người cha "hại chết" mẹ ấy đang ở đâu? Ông có từng đến nhìn người vợ quá cố lấy một lần chăng? Có từng đến góp sức lực lo tang sự chăng? Có từng đến an ủi những đứa con thơ vừa mất đi từ mẫu chăng? Không hề.

Điều này dĩ nhiên không thể trách Cố Chuẩn. Khi ấy, ông cũng đang trăm phương nghìn kế dò la tin tức về người nhà, thậm chí còn tích cóp tiền và phiếu lương thực cho gia đình. Thế nhưng ông đã bị giam lỏng nghiêm ngặt, hoàn toàn không thu được chút tin tức nào. Ông cũng là trời không thấu đất không nghe. Đáng tiếc là những tình huống này các con đều không hề hay biết, dù có biết thì chưa chắc đã xóa nhòa được bóng tối trong lòng. Ít nhất là, một bên là người cha ít khi về nhà, lại liên tục gây rắc rối thêm phiền phức mang tai họa cho gia đình, còn một bên là người mẹ chịu đựng đủ mọi sợ hãi, vất vả cay đắng một tay nuôi lớn chúng nên người, làm con thì đứng về phía ai, đặt mình vào hoàn cảnh đó mà suy ngẫm, há chẳng dễ hiểu lắm sao?

Các con đã không chút do dự và cũng không còn sự lựa chọn nào khác, đứng hoàn toàn về phía Uông Bích.

Lập trường của Uông Bích, chính là lập trường của "đường lối cách mạng vô sản Chủ tịch Mao". Uông Bích cũng là một đảng viên lão thành, từ những năm ba mươi đã tham gia đấu tranh cách mạng ngầm do Đảng lãnh đạo. Những năm sáu mươi, khi cô ấy giúp Cố Chuẩn "tiêu hủy tang chứng", thủ đoạn vô cùng thành thạo động tác vô cùng nhanh nhẹn, chính là vì năm xưa cô ấy từng dùng cách này để đối phó với đặc vụ. Đối với một đảng viên lão thành như vậy, lập trường của Đảng chính là lập trường của cô ấy, tư tưởng của Đảng chính là tư tưởng của cô ấy, Đảng bảo cô ấy lao về hướng nào thì cô ấy lao về hướng đó. Do đó, khi một vấn đề nan giải đủ để bức tử một con người đặt ra trước mặt cô ấy, thế giới nội tâm của cô ấy đã tan vỡ. Vấn đề đó là: Muốn cách mạng hay muốn Cố Chuẩn, đi theo Đảng hay đi theo Cố Chuẩn, tin tưởng Chủ tịch Mao hay tin tưởng Cố Chuẩn? Cô ấy dĩ nhiên là muốn cách mạng. Cố Chuẩn cũng muốn cách mạng. Điều này vốn dĩ không thành vấn đề, bọn họ chẳng phải là "vợ chồng cách mạng" đó sao? Vấn đề là, một người có phải là cách mạng hay không, hoàn toàn không do họ tự mình quyết định được. Cố Chuẩn tự nhận mình là nhà cách mạng, người khác lại bảo ông là "phản động", mà những "người khác" ấy nghe nói lại đại diện cho Đảng. Đến lúc này, Uông Bích giống như Hamlet vậy, không biết nên sống hay nên chết. Thậm chí giống như Tường Lâm tẩu, ngay cả "một con đường chết" cũng không có (xin xem bài trong cuốn sách này). Quả đúng như Cố Nam Hi (Cao Lương) – con trai thứ của Cố Chuẩn – sau này hồi tưởng lại: "Mẹ thật sự không có nổi một con đường nào tốt để đi mà!"

Uông Bích lúc đầu cũng muốn vẹn cả đôi đường. Nhưng dù cô ấy có bằng lòng hy sinh sinh mạng chính trị và tiền đồ chính trị của bản thân, thế còn con cái thì sao? Chẳng lẽ lại để chúng sa chân vào địa ngục ngục tối muôn kiếp bất phục ư? Ngược lại, Cố Chuẩn với tư cách là người cha lại suy tính "chu đáo". Năm 1966, khi nhìn thấy tư tưởng của con gái đối lập gay gắt với mình, để bảo vệ tiền đồ của các con, ông dứt khoát bàn bạc với Uông Bích rằng, từ nay về sau hãy để các con xem mình là "phản động chống Đảng", để các con hòa nhập vào nền văn hóa chủ lưu. Ông thậm chí rất ít khi về nhà hoặc không về nhà, nhằm đảm bảo các con rạch ròi giới hạn với bản thân. Vì nguyên nhân tương tự, Uông Bích cũng đau đớn khôn cùng mà đồng ý với quyết định của chồng. Cô chỉ thành tâm cầu nguyện, "Cố Chuẩn có thể dần dần xích lại gần tổ chức, mà tổ chức thì dần dần thấu hiểu Cố Chuẩn, thế rồi, mọi thứ lại trở lại bình thường."

Thế nhưng thứ cô chờ mong lại là sự thất vọng. Cố Chuẩn chẳng hề "dần dần xích lại gần tổ chức", trái lại càng đi càng xa; tổ chức cũng chẳng "dần dần thấu hiểu Cố Chuẩn", ngược lại càng chỉnh đốn càng hung hãn, cuối cùng, ngay cả những nhà lãnh đạo cao nhất của Đảng như Lưu Thiếu Kỳ, Đặng Tiểu Bình, Đào Trúc cũng bị đánh đổ, một kẻ là "vợ phái hữu", "giai thuộc phản động" như cô, thì còn có thể có hy vọng gì nữa?

Uông Bích đã tự tử. Để lại những vết rạn nứt không tài nào hàn gắn nổi.

Những đứa con vốn đã "rạch ròi giới hạn" với Cố Chuẩn từ đầu những năm sáu mươi, giờ phút này đã hoàn toàn không thể thấu hiểu nổi người cha của mình, không thể đứng về phía người cha. Băng ba thước không phải cái lạnh một ngày, tính ra chúng đã đóng băng mười bốn năm trời, đã là "bệnh nặng khó trị". Xem ra, quyết định năm xưa của Cố Chuẩn thực sự đã sai rồi! Vốn dĩ, Cố Chuẩn hoàn toàn có thể tranh thủ lấy các con mình. Ít nhất là trưởng nữ Cố Thục Lâm, từ trước đến nay vẫn "bình đẳng thảo luận vấn đề với cha", hơn nữa lại "giỏi suy nghĩ, thích mày mò", sao lại không thể nói chuyện cho đàng hoàng chứ? Trương Thuần Ân cũng thẳng thắn nói với Cố Chuẩn rằng: Thái độ của bọn trẻ đối với anh ngày hôm nay, bản thân anh cũng phải gánh vác một phần trách nhiệm nhất định. Bởi vì trước kia anh chỉ nói với chúng những lời "tích cực" ngoài xã hội, còn tôi thì nói sự thật với con bé. Tôi bảo con bé rằng, thực chất phái hữu là những người tốt bị oan ức, còn dẫn nó đi gặp mấy người phái hữu. Kết quả là, Trương Thuần Ân đã nuôi dưỡng nên một cô con gái tốt như Mễ Mễ. Cô con gái tốt này không những không "rạch ròi giới hạn" với Trương Thuần Ân, mà còn trở thành "con gái" của Cố Chuẩn.

Thế nhưng ngẫm lại, e rằng vẫn không ổn. Cho dù Cố Chuẩn có nói thật với các con đi chăng nữa, thì liệu chúng có thể hiểu nổi không? Ngay đến Uông Bích, thực chất cũng có hiểu được đâu cơ chứ! Trước khi tự tử, cô ấy đối xử tốt với Cố Chuẩn, một là vì tình nghĩa vợ chồng, hai là bằng trực giác tin rằng Cố Chuẩn không phải là "kẻ xấu", ba là vẫn còn một tia hy vọng mong manh có thể thay đổi cục diện. Còn về tư tưởng của Cố Chuẩn, cô ấy chưa chắc đã hiểu và đồng tình. Không có tư tưởng của Cố Chuẩn, thì sẽ chẳng có cái gọi là Cố Chuẩn nào cả. Không hiểu tư tưởng của Cố Chuẩn, thì cũng sẽ không cho rằng ông là "người tốt". Hơn nữa, nếu các con hiểu và tán đồng tư tưởng của Cố Chuẩn, thì nên ăn nói thế nào, làm người ra sao đây? Làm theo tư tưởng của Cố Chuẩn để nói để làm, thì sẽ bị chỉnh đốn; không làm theo tư tưởng của Cố Chuẩn để nói để làm, thì lại không nỡ. Chẳng lẽ ở bên ngoài thì nói những lời mang tư tưởng chủ lưu, về nhà lại nói "tiếng đen" với Cố Chuẩn hay sao? Thế chẳng phải đã biến thành kẻ hai mặt rồi ư? Với bản tính chính trực ngay thẳng của Cố Chuẩn, sao có thể nuôi dưỡng con cái thành những kẻ hai mặt được chứ?

Cố Chuẩn cũng rơi vào tình thế tiến thoái lưỡng nan y như vậy.

Nghĩ như vậy, vấn đề không nằm ở Cố Chuẩn, Uông Bích và các con của họ, mà nằm ở chỗ: Tại sao một xã hội lại chỉ cho phép tồn tại duy nhất một thứ âm thanh? Tại sao một con người "một khi vì thốt ra những chân lý mà những kẻ tầm thường nông cạn không hiểu nổi, liền bị đẩy vào chốn muôn kiếp bất phục" (Vương Nguyên Hóa – Lời tựa cho Toàn tập Cố Chuẩn)? Cao Kiến Quốc nói: "Nếu như muốn hỏi những thanh niên từng đánh đập Cố Chuẩn năm xưa, tại sao lại nhẫn tâm tàn độc đến thế? Bọn họ chắc chắn sẽ trả lời rằng, Cố Chuẩn là kẻ xấu đội trên đầu mấy chiếc mũ. Thế nhưng, đằng sau chiếc mũ ấy là sự thật gì? Bọn họ lại chưa từng nhìn thấy bao giờ." Ông lại nói, rất nhiều người chỉ biết rằng phải rạch ròi giới hạn với "phần tử phản động", còn "về việc người này là nhà thám hiểm, nhà tư tưởng, hay là kẻ phản động làm chết trâu, đốt lương thực, thì không cần phải làm rõ và cũng không cho phép làm rõ". Điều tôi muốn hỏi là: Chẳng lẽ sự thật dưới chiếc mũ chứng minh ông là kẻ xấu, thì có thể tùy tiện tra tấn độc ác ư? Chẳng lẽ thực sự là kẻ phản động "làm chết trâu, đốt lương thực", thì đáng bị đoạn tuyệt quan hệ cha con ư? Câu trả lời của tôi là "Không"! Cho dù Cố Chuẩn có là "tên tội phạm" kiểu đó đi chăng nữa, thì cũng không cần thiết phải đoạn tuyệt quan hệ cha con, bởi vì điều này trái ngược với thiên lý nhân luân; càng không thể tùy tiện tra tấn độc ác, bởi vì điều đó xâm phạm nhân quyền cơ bản. Không thể vì hiện tại chứng minh tư tưởng của Cố Chuẩn năm xưa là đúng đắn, mà quay sang lật lại vụ án này! Đây vẫn là dùng tư tưởng ngôn luận để định tội, mà tư tưởng ngôn luận thì không thể dùng làm căn cứ định tội được. Nếu như chỉ vì tư tưởng của Cố Chuẩn đúng đắn, mà bảo rằng năm xưa không nên đánh đập ông, các con không nên đoạn tuyệt quan hệ với ông, vậy thì, nếu ngày mai lại phát hiện ra tư tưởng của Cố Chuẩn là sai lầm, chẳng lẽ lại có thể đội mũ lên đầu ông thêm một lần nữa, lôi ông từ trong mồ dậy đánh thây ba trăm roi, rồi để cho con cái đăng báo tuyên bố đoạn tuyệt quan hệ hay sao? Đâu thể làm thế được chứ? Đến tận ngày hôm nay, chúng ta thật sự không thể nhìn nhận vấn đề theo kiểu đó nữa rồi! Để đảm bảo bi kịch của Cố Chuẩn không lặp lại lần nữa, chúng ta buộc phải cất cao tiếng nói rằng: Tự do tư tưởng ngôn luận, đây là quyền lợi mà Hiến pháp nước Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa ban cho mỗi một công dân, bất kỳ ai cũng không được phép tước đoạt, cũng không thể vì tư tưởng ngôn luận của người đó mà định tội, cho dù tư tưởng ngôn luận của họ có là sai lầm đi chăng nữa!

Tư tưởng ngôn luận sai lầm dĩ nhiên phải bị phê phán, nhưng chỉ có thể là thảo luận đối đẳng và bắt buộc phải đảm bảo quyền tranh biện của đối phương, cũng không thể vì thế mà giam cầm người ta, càng không được phép dùng hình phạt tư lin. Đốt lương thực, làm chết trâu bò, đương nhiên phải xử phạt theo luật hình, nhưng không cần thiết phải đánh hắn vào "sổ đen", bắt tất cả mọi người phải rạch ròi giới hạn với hắn. Những thường thức pháp luật và thường thức nhân quyền cơ bản nhất này, chẳng lẽ cứ phải lặp đi lặp lại mãi hay sao?

Bài viết đến đây, khiến lòng người không khỏi dâng trào cảm khái. Làm người, thực sự là quá đỗi khó khăn, khó khăn vô cùng! Đối với Cố Chuẩn, là nước và nhà khó lòng vẹn toàn đôi đường; còn đối với các con của họ, chính là trung và hiếu không thể song toàn. Chẳng lẽ lại không có nổi một cách thức dĩ hòa vi quý, một con đường để tất cả mọi người đều có thể sống yên ổn qua ngày hay sao?

Tôi từng tự hỏi bản thân hết lần này đến lần khác, có những lời, có những việc, liệu Cố Chuẩn có thể không nói, không làm được hay không? Câu trả lời là không thể. Mùa thu năm 1962, Cố Chuẩn từng có một đêm dài trò chuyện thâu đêm suốt sáng với vợ chồng Trương Tú Bân, Từ Văn Quyên ở Tô Châu. Khi nhắc đến muôn vàn thảm họa do các cuộc vận động và đường lối tả khuynh cực đoan gây ra, nhắc đến "Đại nhảy vọt" và "Cộng sản phong", Cố Chuẩn đau đớn dâng trào, phẫn nộ quát lên rằng: "Lão hòa thượng không ra kiểm điểm, thì không đủ để xoa dịu lòng phẫn nộ của nhân dân đâu!" Người em họ Từ Văn Quyên nghe xong biến sắc sợ hãi, đây chẳng phải là "phạm kỵ" hay sao? Cố Chuẩn dĩ nhiên cũng biết những lời này có chỗ "phạm húy", nhưng ông không thể không nói. Bởi vì những gì ông tận mắt chứng kiến ở huyện Thương Khẩu, hoàn toàn không phải là cái gọi là "tình hình tuyệt vời", mà là thây phơi khắp chốn, người tranh giành nhau ăn thịt, tận mắt nhìn thấy từng người dân lao động bị bỏ đói cho đến chết tươi, sinh kế không nơi bấu víu, kêu trời trời không thấu kêu đất đất không linh. Nếu ông không nói ra, thì lương tri ở đâu?

Không thể bàn luận, nhưng lại không thể không bàn luận, đây chính là mâu thuẫn tồn tại, cũng là cội nguồn của sự đau khổ.

Nỗi đau khổ này đối với trí thức lại càng sâu sắc hơn bội phần. Bởi vì trí thức không là gì khác, chính là lương tri và lương tâm của xã hội. Nếu như tầng lớp trí thức phát hiện ra sai lầm của xã hội, nhìn thấy sự bất công của xã hội mà vẫn làm ngơ giả câm giả điếc, trơ mắt nhìn tai ngoảnh làm ngơ, thậm chí bất chấp lương tâm nói những lời dối trá, thì thật hổ thẹn với hai chữ "trí thức", chẳng còn mặt mũi nào mà làm người trên đời này nữa. Thế nhưng, đối mặt với sai lầm và bất công của xã hội, trí thức lại là những kẻ bất lực nhất. Trăm đường vô dụng chỉ có bọn thư sinh. Họ thứ nhất không quyền, thứ hai không thế, thứ ba không tiền, thứ tư không sức, vai không thể gánh tay không thể xách, thì còn có thể làm được gì chứ? Việc duy nhất có thể làm, phỏng chừng chỉ là đem những gì mắt thấy tai nghe lòng tưởng nói ra mà thôi? Bảo họ đừng lên tiếng, sao có thể làm được chứ?