Khuyên quân miễn đàm Trần Dần Khác: Thất, tối thị văn nhân bất tự do

Văn nhân không được tự do, học nhân lại càng không được tự do.

Vì sao học nhân lại càng không được tự do hơn? Bởi vì văn nhân có thể chỉ phát tao sao (than vãn), còn học nhân luôn phải làm việc, làm học vấn. Muốn làm việc, làm học vấn thì phải có điều kiện; mà nếu ngươi cứ khăng khăng kiên trì cái gọi là "tư tưởng tự do, tinh thần độc lập", thì những điều kiện ấy rất có thể sẽ vô duyên với ngươi. Đúng như Hạ Trung Nghĩa đã nói: "Sự tình rất rõ ràng, khi ngươi không tính chuyện nương tựa quyền lực, thì những ân huệ do quyền lực chi phối cũng không còn ban phát cho ngươi nữa, mà những điều bất tiện hoặc bất hạnh do nó chế ngự ngược lại rất có thể đeo bám ngươi như quỷ hồn" (《 Cửu yết tiên triết thư 》 - Chín lần bái yết sách của các bậc tiên hiết). Ví dụ cùng nghiên cứu 《 Tái sinh duyên 》, Quách Mạt Nhược có thể xem hết tất cả tư liệu trân quý có thể thấy lúc bấy giờ, bao gồm cả tài liệu lưu trữ của Thư viện Bắc Kinh, "hải nội cô bản" (bản duy nhất trong nước) do Trịnh Chấn Đạc hiến tặng, còn Trần Dần Khác thì không được xem. Ông chỉ có thể dựa vào trí nhớ để tìm kiếm, nhờ trợ lý tra cứu, chuyện rầm rộ nhất cũng chỉ là dựa vào "tình cảm cá nhân" để nhờ học sinh ở địa phương khác giúp đỡ, điều kiện kém hơn biết bao nhiêu? Quách Mạt Nhược có thể đăng một loạt bài viết theo kiểu "bắn pháo loạt" trên tờ 《 Quang Minh nhật báo 》 vốn đang thu hút sự chú ý của toàn thể giới học thuật trong nước, trong khi Trần Dần Khác chỉ có thể dùng cách "vượt biên", nhờ Chương Sĩ Chiêu mang kết quả nghiên cứu của mình ra ngoài biên giới để ấn hành, sau sự việc còn phải bị truy lùng, cảnh ngộ chênh lệch sao có thể tính bằng dặm bằng đường cho lại?

Kết quả là, mặc dù Quách Mạt Nhược phải đợi đến năm 1960, qua lời giới thiệu của người khác đọc được trước tác của Trần Dần Khác rồi mới nổi hứng muốn nghiên cứu đề tài này, thế nhưng lại có thể nhanh chóng biến nó thành một "điểm nóng" nghiên cứu học thuật trong nước; trong khi 《 Luận Tái sinh duyên 》 của Trần Dần Khác tuy đã hoàn thảo từ năm 1954, nhưng chỉ có thể giống như bông hoa mai mà Lục Du từng vịnh: "Ngoài trạm cầu đứt bên, quạnh hiu nở không chủ", hoàn toàn không một ai thèm ngó ngàng tới.

Đây quả thực là một trời một vực. Có quyền, quả nhiên tốt hơn không có quyền chà!

Cái gọi là "quy quyền", không đồng nhất hoặc chỉ là quyền lực chính trị, mà còn bao gồm cả quyền lực học thuật. Nó có thể là một loại quyền lực hành chính, cũng có thể chỉ là một loại quyền lực diễn ngôn. Ví dụ như có thể chuẩn chi cho ngươi một khoản kinh phí nghiên cứu khoa học lớn, mở rộng cửa tiện lợi cho ngươi điều tra nghiên cứu, thu thập tư liệu, để ngươi nhìn thấy những thứ người khác không thấy, v.v., đó là việc vận dụng quyền lực hành chính; nói một không hai, nhất ngôn cửu đỉnh, "nói ngươi được là được, không được cũng được; nói không được là không được, được cũng không được", thì chính là đang vận dụng quyền lực diễn ngôn rồi. Quyền lực diễn ngôn cũng lợi hại lắm chứ! Nó có thể quyết định một người lăn lộn trong giới học thuật ra sao, có thể làm nên trò trống gì không, thậm chí có thể lăn lộn tiếp được hay không, cũng có thể gọi là nắm quyền sinh quyền sát trong tay.

Ngươi không thấy đấy ư, bao nhiêu người có tài năng thực học lại vô danh tiểu tốt, bao nhiêu trước tác có tri kiến sâu sắc lại bị vùi lấp không rõ ràng, trong khi một số tác phẩm tầm thường của những kẻ tầm thường, thậm chí là những thứ chó má không thông lại được nâng lên tận mây xanh, chẳng phải chỉ vì kẻ sau nắm được quyền lực diễn ngôn mà kẻ trước thì không hay sao!

Quyền lực hành chính có liên quan đến chức vụ, quyền lực diễn ngôn có liên quan đến địa vị, nhưng dưới thể chế hiện hành ở Trung Quốc, giữa hai bên thường tồn tại một mối tơ vò và sự mờ ám không thể nói rõ. Từ lâu, các hoạt động học thuật của Trung Quốc, đặc biệt là việc đánh giá học thuật (xét giải thưởng, xét chức danh, chuẩn y đề tài, v.v.), vẫn luôn vận hành dưới thể chế mang tính hành chính hóa. Hơn nữa, cùng với việc thúc đẩy cái gọi là "quản lý định lượng", sự thể chế hóa học thuật lại càng có xu hướng ngày một dữ dội hơn.

Thể chế là thứ không cho phép bàn cãi. Thuận theo nó thì sống, chống lại nó thì chết. Thể chế cũng đối xử bình đẳng với tất cả mọi người. Bất luận kẻ nào chống đối lại thể chế, dù có tách rời khỏi thể chế đi chăng nữa, thì cũng sẽ chuốc lấy thất bại hoàn toàn, thậm chí ngay cả cơm cũng không có mà ăn.

Trong chuyện này cũng chẳng có vấn đề thế đạo công bằng hay không. Thế đạo từ xưa đến nay vốn chưa từng được thiết lập vì một số ít người kiên trì "tinh thần độc lập, tư tưởng tự do". Nó chỉ được thiết lập vì những kẻ sẵn sàng "hòa dòng theo thời", và cũng chỉ phục vụ họ, ban ân huệ cho họ. Đã không muốn như thế, thì đừng có đến chỗ ta mà đòi hỏi cái gọi là "công đạo" gì cả. Ở điểm này, nó chỉ hỏi "có hay không" (đã được đưa vào thể chế hay chưa), chứ không hỏi "thân sơ" (quan hệ huyết thống, giao tình), thế nên đây không phải là "bất công", mà là rất "công bằng".

Cho nên, ngươi không thể đối đầu với thể chế. Ngươi phải tự giác dung nhập vào thể chế, vận hành trong quỹ đạo mà thể chế quy định. Ví dụ như, ngươi phải đi lấy một cái học bổng (bằng cấp) trước đã. Hơn nữa, chỉ có bằng thạc sĩ thôi vẫn chưa đủ, còn phải có bằng tiến sĩ. Sau đó, ngươi phải đi xét chức danh, từ trợ giảng, giảng viên, phó giáo sư cho đến giáo sư. Làm giáo sư rồi vẫn chưa ổn, hiện nay giáo sư cũng phân hạng đấy nhé! Ví dụ như "bác đạo" (người hướng dẫn nghiên cứu sinh tiến sĩ), nghe nói còn cao hơn giáo sư bình thường một bậc. Bằng không thì tại sao những tên "bác đạo" đó lại in cái danh hiệu này lên danh thiếp, giống như để lộ nhãn mác hàng hiệu ở cổ tay áo comple vậy?

Tuy nhiên hiện nay "bác đạo" cũng nhiều như cá diếc qua sông. Thêm nhiều thì không còn giá trị. Cho nên ngươi vẫn phải tranh thủ những danh hiệu khác, ví dụ như ủy ban thẩm định có thể quyết định người khác có được thăng chức, đoạt giải, làm bác đạo hay không. Tóm lại, ngươi phải đi làm "đại lão" trong giới học thuật. Đến lúc đó, ngươi sẽ kiêu ngạo hách dịch. Sách ngươi viết dở đến đâu cũng được xuất bản, luận văn ngươi viết tồi thế nào cũng được đăng tải, ngươi tùy tiện xin cái đề tài vớ vẩn nào cũng sẽ được chuẩn y, tiền có tiêu hoài không hết. Ngươi sẽ ngồi máy bay bay khắp nơi trong nước thậm chí trên toàn thế giới, diễn giảng báo cáo hoặc tham gia hội nghị thẩm định, đánh cái rắm nào cũng thơm phức, nhìn thấy ai chướng mắt là có thể tiêu diệt kẻ đó, giống như A Q sau khi cách mạng thành công vậy: "Muốn gì được nấy, thích ai nấy chiều".

Điều này quả thực có sức cám dỗ rất lớn. Đương nhiên, để đạt được điều đó, trước tiên ngươi phải làm một chút việc nhỏ. Ví dụ như, ngươi phải tìm trăm phương ngàn kế để năm nào cũng phải công bố được chút ít luận văn. Trong đó cái gọi là "tạp chí uy quyền" bao nhiêu bài, "tạp chí cốt lõi" bao nhiêu bài, đều có định mức cả rồi. Ngươi phải tìm mọi cách để đoạt giải thưởng. Trong đó cấp "tỉnh bộ" bao nhiêu, cấp "quốc gia" bao nhiêu, cũng có định mức cả. Ngươi còn phải đi xin đề tài. Những đề tài này thuộc cấp nào, có bao nhiêu tiền, đều sẽ đóng vai trò mang tính quyết định khi đánh giá xem ngươi có thể làm giáo sư, làm bác đạo, có thể nhận được phụ cấp vị trí quan trọng hay không.

Cuối cùng, ngươi còn phải điền rất nhiều loại biểu mẫu: xét chức danh phải điền biểu, báo cáo đề tài phải điền biểu, xin điểm tựa tiến sĩ, môn học trọng điểm, xin người hướng dẫn tiến sĩ, phụ cấp vị trí quan trọng cũng đều phải điền biểu. Những biểu mẫu này hầu như năm nào cũng phải điền, hơn nữa phải điền suốt cả cuộc đời.

Còn có một điểm cũng rất quan trọng, đó là khi ngươi xin cái này xin cái nọ, bắt buộc phải đoán ý chiều lòng người, không thể tùy hứng theo ý mình được. Ví dụ như xin đề tài, đó là có "sách hướng dẫn" (guideline). Thứ ngươi muốn làm chưa chắc đã nằm trong "sách hướng dẫn", mà thứ nằm trong "sách hướng dẫn" thì chưa chắc ngươi đã muốn làm. Nhưng có xin được đề tài hay không, lại là điều kiện tiên quyết để ngươi có thể thăng chức giáo sư, làm bác đạo, trở thành đại lão giới học thuật. Cho nên ngươi chỉ có thể buông bỏ đề tài muốn làm trong tay, đi làm những việc mà mình không muốn làm. Chẳng có cái giá nào để mà mặc cả cả. Ngược lại, ngươi còn phải vắt óc suy nghĩ để đối chiếu cho khớp.

Xin hãy chú ý, những điều nói trên, chẳng qua chỉ là những việc bắt buộc phải làm theo quy định của chế độ, còn chưa bao gồm những thứ "công phu ngoài thơ" và "công phu ngoài họa" đại loại như: thường xuyên đến chỗ lãnh đạo và tiền bối để "đi lại", mời các quyền lực học thuật và danh lưu xã hội đề chữ tên sách hoặc viết lời tựa, cũng như mời mọc đủ mặt anh tài huynh đệ tỷ muội đến để thổi phồng lịnh bợ v.v.

Lại xin hãy chú ý, quá trình kể trên rất có thể sẽ rất dài dòng, không có hồi kết. Bởi vì ngay cả khi ngươi đã đạt được chức vị gì rồi, thì vẫn sẽ có một chức vị cấp cao hơn nữa đang chờ ngươi đi tranh thủ. Huống chi trong lúc ngươi đang phấn đấu tranh giành chức vị gì đó, ngươi còn nợ một món "nợ ân tình" lớn phải trả nữa. Thế nên, khi ngươi đã thu xếp ổn thỏa tất cả những chuyện này, tràn đầy đắc ý chuẩn bị làm một chút việc mình muốn làm, thì e rằng ngươi sẽ phát hiện ra bản thân kỳ thực đã chẳng còn là chính mình nữa rồi.

Đến lúc đó, còn nói gì đến "tinh thần độc lập, tư tưởng tự do" nữa chứ?