Khuyên quân miễn đàm Trần Dần Khác: Hai là sự việc xuất hữu nhân
Nguyên nhân cũng có nhiều mặt.
Ví dụ như sự quan tâm của quần chúng trong nước, phần lớn đều mang tâm lý hiếu kỳ. Quả thực, một tri thức như Trần Dần Khác có thể công khai không tham gia học tập chính trị, không tiếp nhận cải tạo tư tưởng, không tôn sùng chủ nghĩa Mác - Lênin, vào thập niên 50-60 thì quả thực chẳng có mấy người. Thế nhưng Trần tiên sinh không những làm được, mà cơ bản vẫn bình an vô sự. Cái đầu "cứng đầu" này của ông không những không bị cạo trọc, ngược lại còn được giới lãnh đạo cao cấp Trung Cộng quan tâm chăm sóc hết mực, lễ ngộ ưu ái. Ngay cả những chuyện nhỏ trong đời sống sinh hoạt như ăn uống ngủ nghỉ, cũng phiền đến nhân vật "phong cương đại lại" là Đào Trúc tự mình quan tâm hỏi han, khi thì gửi sữa, lúc lại phái y tá. Vào cái "thời kỳ khó khăn ba năm" mà ngay cả Nguyên soái Trần Nghị cũng không được ăn táo, nhà họ Trần lại bất ngờ "các món nhắm như gà cá rất ngon rất phong phú", khiến cho người bạn già đến thăm là Ngô Mật cảm thán không thôi. Thế này thì đúng là kỳ lạ!
Thế là mọi người rất muốn biết, "lão già đui" Trần Dần Khác này được hưởng sự ưu đãi như vậy, rốt cuộc là dựa vào cái gì?
Nghi ngờ nhanh chóng được sáng tỏ nhờ các tư liệu lịch sử được tiết lộ. Hóa ra Trần Dần Khác này không phải là nhân vật tầm thường. Ông nội của ông là Trần Bảo Trâm, khi chưa nổi danh đã được Tăng Quốc Phiên coi trọng, sau này làm đến chức Hồ Nam tuần phủ, là nhân vật phong vân đẩy mạnh tân chính trong Mậu Vụ biến pháp. Cha là Trần Tam Lập (Tản Nguyên tiên sinh), những năm đầu cùng với Đàm Tự Đồng, Từ Nhân Hựu Minh, Đào Cúc Tồn được mệnh danh là "Vãn Thanh tứ công tử", tuổi xế chiều thì nổi tiếng bằng thơ văn, được học giả người Nhật Cát Xuyên Hạnh Dịch Xương đánh giá là người có thành tựu văn học cận đại Trung Quốc cao nhất trước Lỗ Tấn. Ở một quốc gia coi trọng huyết thống, coi trọng môn đì, coi trọng sự kế thừa, coi trọng uyên nguyên, điều này đã đủ để khiến người ta kính trọng rồi. Huống chi bản thân Trần Dần Khác cũng vô cùng lợi hại. Năm mười hai tuổi ông đã đông du sang Nhật Bản, sau đó lại du lịch Âu Mỹ hơn chục năm, sau khi về nước cùng với Lương Khải Siêu, Vương Quốc Duy, Triệu Nguyên Nhậm nổi danh lừng lẫy là Tứ đại đạo sư của Thanh Hoa Quốc học viện, mà năm 1925 Ngô Mật đề cử ông đảm nhận học vị này thì ông mới ba mươi lăm tuổi.
Học vấn của ông lớn đến mức đáng sợ, nghe nói ngoại ngữ thôi đã biết mấy chục thứ (cũng có người nói hai, ba mươi loại). Danh khí cũng lớn đến mức đáng sợ, nghe nói khi Mao Trạch Đông thăm Liên Xô, Stalin còn đặc biệt hỏi tới. Nữ hoàng Anh cũng từng gọi điện hỏi thăm sức khỏe ông. Những điều này đều khiến người ta trầm trồ kinh ngạc, kêu lên ái chà liên hồi. Quá nhiều ánh hào quang đặt lên người như vậy, việc được giới thiệu cho đại chúng cũng không có gì là lạ.
Nhưng những điều này rõ ràng không phải là thứ chúng ta quan tâm.
Sự quan tâm của các học giả hải ngoại thì khó tránh khỏi mang màu sắc chính trị. Cái họ nhìn thấy là mặt khác trong hai mươi năm cuối đời của Trần Dần Khác: già nua bệnh tật, quạnh quẽ cô độc, tâm trạng u uất, cảnh chiều tà thê lương, cuối cùng bị bức hại đến chết, chết không nhắm mắt. Đối với điều này, họ biểu lộ sự bất mãn mạnh mẽ, phẫn nộ cực độ và sự tiếc nuối sâu sắc, điều này có thể hiểu được. Chúng ta chẳng phải cũng thế sao! Thế nhưng một số tiên sinh hải ngoại (như Dư Anh Thời người bị Lý Ngao gọi là "người đồng hành của Quốc Dân Đảng"), cứ cố tình hay vô tình muốn nhào nặn Trần Dần Khác thành "di lão triều trước" của chính quyền Quốc Dân Đảng, cho rằng ông ở lại đại lục chưa lâu đã hối hận về sự lựa chọn của mình, thậm chí cảm thấy hổ thẹn vì "vãn tiết" của bản thân, vì "không chạy trốn sang Đài Loan mà hối hận suốt đời", thì không tránh khỏi là mang kính màu nhìn người, có chút suy diễn theo chủ ý thậm chí là đa sầu đa cảm. Ngược lại, Du Đại V Duy với tư cách là "Bộ trưởng Quốc phòng" của nhà cầm quyền Quốc Dân Đảng tại Đài Loan, nhờ am hiểu sâu sắc về Trần Dần Khác, nên bài viết tưởng niệm của ông hoàn toàn không tô vẽ từ góc độ chính trị, bởi vì vốn dĩ không cần phải "thừa thãi" như thế!
Đúng vậy, Trần Dần Khác sau năm 1949 không mấy tích cực hợp tác, càng không cần phải nói đến "tiệm cận tổ chức". Ông mang danh là Ủy viên thường vụ Chính hiệp toàn quốc nhưng chưa từng vào kinh, đối với các phong trào kiểu cải tạo tư tưởng thì lời lẽ đầy mỉa mai, có thể không để mắt tới thì hoàn toàn không thèm đếm xỉa. Nhưng đây chỉ là do "lập lập trường độc lập" của ông thúc đẩy, chẳng dính dáng gì đến việc ông yêu ghét thế nào đối với hai đảng Quốc - Cộng. Nếu ông thực sự thích Quốc Dân Đảng, sao lúc đầu không đi theo sang Đài Loan? Thực tế tâm tư của Trần Dần Khác rất rõ ràng, đó là "dù là chính phủ nào tôi cũng không liên quan, chỉ cần là có thể tiếp tục cho nghiên cứu cổ vật". Lời này tuy là do Tẩy Ngọc Thanh nói, nhưng lại rất đại diện cho tâm tư nguyện vọng của Trần Dần Khác. Ngay từ khi bàn về cái chết của Vương Quốc Duy, Trần Dần Khác đã có câu nói "không phải luận ơn oán của một người, hưng vong của một họ", bản thân ông tất nhiên cũng sẽ không bị giới hạn trong "ơn oán của một đảng, hưng vong của một phủ". Xem ra, cách nói chính xác là: Trần Dần Khác không có quan hệ gì với cả hai đảng Quốc - Cộng, cũng không muốn có quan hệ gì. Ông chỉ muốn làm một học giả độc lập, tiến hành nghiên cứu học thuật độc lập của chính mình. Tốt nhất chúng ta đừng nên trái với tâm nguyện của tiên sinh, lôi ông vào những cuộc đấu tranh chính trị. Thực tế giống như lời tác giả Lục Kiện Đông của cuốn sách "Hai mươi năm cuối đời của Trần Dần Khác" đã nói, phạm vi chính trị này, "đã khó mà bao trùm được ý nghĩa văn hóa của Trần Dần Khác, cũng không tài nào chứa nổi thế giới nhân văn của Trần Dần Khác".
Vậy còn học thuật thì sao? Ý nghĩa của Trần Dần Khác trong học thuật ra sao? Học vấn, kiến thức, sự tu dưỡng, trình độ học thuật và thành tựu học thuật của ông không nghi ngờ gì là cấp độ hàng đầu và siêu việt nhất, nếu không thì sao lại được gọi là "giáo sư trong các giáo sư" (lời Trịnh Thiên Đình), được công nhận chung là đại sư sử học, cội nguồn văn hóa, kỳ tài hiếm có trên đời? Ngay từ giữa thế kỷ XX, Trần Dần Khác đã "đứng ở một cảnh giới học thuật mà người khác khó lòng với tới", thành tựu học thuật của ông bao trùm các lĩnh vực lịch sử, tôn giáo, ngôn ngữ, văn hóa, văn học, được coi là một kho mỏ văn hóa phong phú.
Nhưng học vấn lớn không có nghĩa là thành tựu lớn, thành tựu lớn cũng không có nghĩa là ý nghĩa lớn. Ý nghĩa học thuật của Trần Dần Khác rốt cuộc lớn đến mức nào, tôi không có tư cách để bàn bừa, hơn nữa cũng cho rằng không quan trọng lắm. Bởi vì ý nghĩa học thuật của Trần tiên sinh dù lớn đến đâu, cũng không cấu thành nguyên nhân để ông trở thành nhân vật nóng hổi. Dù sao sử học cũng không phải là hiển học mà! Những người có hứng thú với Liễu Như Thị, Tái Sinh Duyên chắc cũng không nhiều lắm. Những đề tài này, có liên quan gì đến chúng ta đâu, hà cớ gì mà ai cũng phải đến hỏi han?
Trần Dần Khác nếu có ý nghĩa, thì ý nghĩa đó nhất định là siêu bộ môn thậm chí là siêu học thuật. Học giả Thượng Hải Hạ Trung Nghĩa vẫn giữ quan điểm này. Ông cho rằng ý nghĩa của Trần Dần Khác không nằm ở học vấn, học thuật cụ thể, mà nằm ở học thống. Cái gọi là "học thống", chính là "một truyền thống học nhân lấy học thuật làm ý nghĩa sinh mệnh để theo đuổi". Thứ này, trong truyền thống văn hóa Trung Quốc vốn dĩ đã rất thiếu sót, cho đến tận phái Càn Gia mới xem như có chút manh mối, rồi cho đến khi Lương Khải Siêu viết "Thanh đại học thuật khái luận" mới xem như sắp xếp rõ ràng được mạch suy nghĩ. Nhưng "nhìn dọc lịch sử học thuật Trung Quốc một trăm năm, từ vãn Thanh, Dân Quốc cho đến nước cộng hòa, có thể thực sự tự giác dùng sinh mệnh để thực tiễn", và "kém biến bản thân thành một mắt xích bi tráng khiến cho dây chuyền học thống qua các đời không bị đứt đoạn", thì đúng là không thể bỏ qua Trần Dần Khác mà còn tìm ai khác ("Cửu yết tiên triết thư")! Nói cách khác, chính vì Trần Dần Khác đã nhắm trúng con đường này mà đi đến cùng, cái "học thống hiện đại" vừa khó khăn có được lại vừa mong manh như tơ ấy, mới rốt cuộc không bị đứt đoạn hương hỏa.
Điều này tất nhiên sâu sắc hơn nhiều so với việc chỉ bàn về học vấn, nhưng vẫn đáng ngờ. Điểm đáng ngờ nằm ở chỗ, nếu cái "học thống" đó vốn không có ý nghĩa hoặc đã mất đi ý nghĩa, thì còn có cần phải kiên trì nữa không? Nếu chúng ta có những việc có ý nghĩa trọng đại hơn, cái "học thống" này có thể vứt bỏ không? Theo tôi thấy, cái "học thống" lúc đó nhiên đã là do phái Càn Gia và Lương Khải Siêu bọn họ gây dựng nên, lại chỉ có lịch sử trăm năm, không kiên trì cũng được, trời không sập xuống đâu; mà một số đệ tử môn sinh của Trần Dần Khác (ví dụ như Uông Hằng) sở dĩ chia tay với tiên sinh, chính là bởi vì trong mắt họ, xây dựng tân Trung Quốc, giải phóng toàn nhân loại, rõ ràng có ý nghĩa trọng đại hơn nhiều so với việc kiên trì cái gọi là "học thống".
Vậy thì, tại sao chúng ta vẫn phải bàn về Trần Dần Khác?
