Sử gia quá cố Trần Dần Thác ở nhiều năm sau khi qua đời bỗng chốc trở thành nhân vật nóng hổi của tin tức văn hóa, thoạt nhìn là một chuyện có vẻ không có đạo lý nào.

Sử học không phải là hiển học, tiên sinh Trần cũng không phải là minh tinh văn hóa, người tình đại chúng. Đúng vậy, những năm gần đây trên văn đàn màn bạc quả thực có không ít "lịch sử", hơn nữa lại được dàn dựng vô cùng hoành tráng, phong độ đầy đủ, cứ như thể toàn dân đều có bệnh nghiện lịch sử, lại chưa từng mắc chứng quên lãng vậy. Thế nhưng "tiểu thuyết lịch sử" và "kịch lịch sử" nổi tiếng nhất rốt cuộc là gì? "Hoàn Châu Cách Cách" và "Ung Chính Vương Triều". Cái trước đã tự thừa nhận là "huyễn hoặc", cái sau thì bị giới sử học chê bai là "xuyên tạc". Lịch sử trong tác phẩm văn nghệ rốt cuộc có thể "huyễn hoặc" hay "xuyên tạc" hay không, đây là một vấn đề khác (ví dụ "Tây Du Ký" chính là huyễn hoặc, còn "Tam Quốc Diễn Nghĩa" lại là xuyên tạc, hoặc không thiếu các thành phần xuyên tạc). Nhưng huyễn hoặc, xuyên tạc không có nghĩa là nói thật, nói chính thống, suy cho cùng vẫn là một sự thật. Chúng và tiên sinh Trần cùng với lịch sử mà tiên sinh Trần nghiên cứu vốn chẳng liên quan gì với nhau, cũng là một sự thật. Cho nên, tiểu thuyết lịch sử và kịch lịch sử nổi tiếng, không có nghĩa là nhà sử học cũng sẽ nổi tiếng, và đáng lẽ nên nổi tiếng, huống hồ tiểu thuyết lịch sử và kịch lịch sử đó vẫn là huyễn hoặc và xuyên tạc? Thực tế nhà sử học dù khi còn sống hay sau khi qua đời phần lớn đều rất cô tịch. Tiên sinh Đường Trường Nhụ từng tự soạn bia mộ rằng: "Sanh ư Ngô, một ư Sở, cần trước thuật, chung vô bổ", những gì nói đại khái đều là lời thật lòng. Một nhà sử học có lẽ vì thành tựu học thuật của mình mà trở thành người nổi tiếng về văn hóa, nhưng lại rất khó vì thế mà trở thành nhân vật nóng hổi. Nếu đã trở thành, vậy thì nhất định có nguyên nhân khác, ví dụ như Ngô Hàm.

Trần Dần Thác cũng không giống với một số người làm văn hóa khác. Ông không phải Kim Dung, chưa từng viết tiểu thuyết võ hiệp tân phái mà từ nhà chính trị, nhà khoa học cho đến "hạng người gánh nước bán hàng" ai thấy cũng yêu, cũng không có nhiều môn đồ và người ủng hộ đến thế. Tác giả của ông, đề tài vừa rất chuyên môn, câu chữ cũng rất cổ áo, người có hứng thú không nhiều, người xem hiểu được cũng không nhiều, người vừa có hứng thú lại vừa xem hiểu được thì lại càng hiếm như lông phượng sừng lân, làm sao có thể khiến cho nhà nhà đều biết người người đều hay? Ông cũng không phải Dư Thu Vũ, chưa từng chế tạo ra "thứ kẹo cao su văn hóa" vừa thơm phức vừa ngọt lịm lại có chút vị để nhai, ăn xong còn có thể thổi bong bóng, cũng chưa từng phát biểu "Bức thư gửi toàn thể nhân dân" tố cáo tập đoàn làm giả. Tác giả của ông làm sao bị làm giả chứ! Không có nam sinh hay nữ sinh tiểu học nào sẽ đi mua "Nguyên Bạch thi tiên chứng" hay "Liễu Như Thị biệt truyện". Liễu Như Thị? Liễu Như Thị là ai? Là Vương Phi sao? Hay là Điền Chấn? Trần Dần Thác lại là ai? Là Uông Quốc Chân, Triệu Trung Tường sao?

Trần Dần Thác lại càng không giống Ngô Hàm, Lương Thấu Minh. Ông chưa từng bị cáo buộc là đầu sỏ của "băng đảng đen văn nghệ", trong một đêm trở thành đối tượng bị cả nước lớn tiếng chỉ trích. Ông cũng chưa từng công khai khiêu chiến với lãnh tụ vĩ đại vào thời điểm đầu lập quốc, để rồi sau đó lại công khai đối kháng trong thời kỳ "Phí Lâm phê Khổng", tuyên bố "chỉ phê Lâm, không phê Khổng". Hai mươi năm cuối đời của Trần Dần Thác, cơ bản là lạnh lẽo cô tịch vô danh tiểu tốt. Ông thậm chí không giống Tiền Chung Thư. Tiên sinh Tiền cũng giống tiên sinh Trần, cũng là học thông kim cổ thấu suốt Đông Tây, cũng đạm bạc danh lợi không thích trương dương. "Quản trù biên", "Đàm nghệ lục" của ông, cũng chẳng có mấy người xem hiểu. Nhưng tiên sinh Tiền dẫu sao cũng từng viết "Vi thành" mà! Lại còn được quay thành phim truyền hình nhiều tập, hơn nữa còn quay rất thành công. Thế là cả nước đều biết, người người đổ xô theo đuổi. Vậy thì, tiên sinh Trần từng kết duyên lành với truyền thông đại chúng chưa? Không có.

Cho nên tôi đồng tình với cách nói của giáo sư Lạc Ngọc Minh: "Trần Dần Thác là người không nên trở thành nhân vật công chúng nhất".

Thế nhưng cái "đáng lẽ không nên trở thành" cuối cùng vẫn "trở thành". Hơn nữa, còn biến thành mức độ người người đều dùng ông để mượn hoa cúng Phật, ai không nhắc đến Trần Dần Thác thì chính là kẻ lang tâm cẩu phế thiếu trái tim. Về phần những lời bàn tán này rốt cuộc có bao nhiêu phần phù hợp với sự thật lịch sử, lại có bao nhiêu phần đắc ý nhất của người đã khuất, điều đó thì chỉ có trời mới biết. Đúng như câu nói: Thân hậu thị phi thuỳ quản đắc, mãn thôn thính thuyết Thái Trung Lang.

Trên thế giới này không có yêu và hận vô duyên vô cớ, cũng không có lạnh và nóng vô duyên vô cớ. Nơi không nên nóng nhất lại nóng lên, thì nhất định có nguyên nhân của nó.