"Thấu hiểu thế sự là học vấn, rành rẽ nhân tình là văn chương", câu đối này từng khiến thiếu niên Giả Bảo Ngọc không ưa, lại vì trong vở Việt kịch "Hồng Lâu Mộng" bị nhà biên kịch mượn làm lời ca của Giả Chính, nên từ trước đến nay vẫn vấp phải không ít đánh giá tiêu cực, như thể trong câu liễn quả thực tràn ngập bầu không khí thế sục vô cùng dung tục. Kỳ thực, điều này lại rơi vào cái lối mòn ghét người nên ghét cả tiếng nói. Khi đọc tác phẩm mới "Đế quốc sầu muộn" của tiên sinh Dịch Trung Thiên, câu đối này cứ chốc chốc lại treo cao trước mắt tôi, tôi cảm thấy, nếu gạt bỏ đi cái bóng tối lịch sử mà cha con Giả Chính cùng nhau ném vào nó, mà đem những tiêu chuẩn làm học vấn, viết lách do nó cung cấp ra để đong đếm ngòi bút của Dịch Trung Thiên, thì quả thực là sự lựa chọn hoàn hảo nhất.

"Đế quốc sầu muộn" là một chuyên khảo rất dễ bị hiểu lầm là tập hợp các bài viết, nguyên nhân nằm ở chỗ, cuốn sách này được hợp thành từ mười bài viết dài vạn chữ độc lập với nhau, trong đó hơn một nửa số bài, lại có thể xem như một loại cảm nhận đọc sách theo kiểu "ý ở trong sách, tình ở ngoài sách", ví dụ như bài "Chiến tranh nha phiến và nha phiến chiến tranh", nguồn gốc sáng tác vốn dĩ có được từ chuyên khảo sử học "Sụp đổ của triều đại Thiên triều" của Mao Hải Kiến, hai chương "Hủ bại phi điển hình" và "Chế độ tốt, chế độ xấu", lần lượt đứng ở điểm kết thúc của hai cuốn sách "Tiềm quy tắc" của Ngô Tư và "Được mất chính trị các triều đại Trung Quốc" của Tiền Mục; trong bài cuối "Giấc mộng ngàn năm", hàng loạt phán đoán đặc sắc và cảm thán lay động lòng người, cũng có một sợi dây liên kết tư duy lúc ẩn lúc hiện với tác phẩm "Giấc mộng hiệp khách của văn nhân muôn đời" của Trần Bình Nguyên. Chính những bến cảng tư tưởng được hợp thành từ những cuốn sách này, đã giúp cho "Đế quốc sầu muộn" có thể giương buồm ra khơi, chạy đến từng vùng trời luận điểm hoàn toàn mới. Mà mối liên hệ nội tại giữa những cuốn sách này, qua sự tổng hợp điều phối của Dịch Trung Thiên, kết quả là, dù xét về sự liền mạch của nội dung, sự tiến triển của tư tưởng hay sự hoàn chỉnh trong cách biểu đạt, "Đế quốc sầu muộn" đều thể hiện rõ phần lõi của một chuyên khảo học thuật, tính biện chứng, tính độc đáo ập thẳng vào mặt.

Những tác phẩm mà cuốn sách này dựa vào để nhổ neo viễn chinh phần lớn là những tác phẩm mà Dịch Trung Thiên đồng tình thậm chí tâm phục khẩu phục. Trong xung động sáng tác của tác giả, cơ bản có thể loại trừ ý "thương lượng, bàn bạc"; điều có thể đồng thời loại trừ nữa, chính là sự nhiệt tình thay mặt giới thiệu. Đối với mỗi tác phẩm đồng hành mang lại cho mình sự khải sáng về tư tưởng, tác giả đều từng đưa ra sự khẳng định đầy đủ, chỉ có điều sau khi khẳng định, tác giả còn có công việc khác phải làm, có lời lẽ khác phải nói. Nói, có khi là nói tiếp theo, đẩy mạnh mẽ hơn nữa những ý chưa trọn vẹn của người khác; có khi là vung bút mở ra một khoảng trời khác cho độc giả. Dù nói thế nào đi nữa, sự biểu đạt của tác giả cũng tựa như một đội quân kỳ binh tư tưởng. Chính những đội quân kỳ binh tư tưởng bất ngờ xuất hiện lại sắc bén vô cùng ấy, đã cấu thành nên đặc điểm nổi bật của cuốn sách này, chúng ta có thể nương theo phương thức triển khai mang phong cách đặc trưng của tác giả (tôi từng khái quát là "pháp thức tản văn kiểu tiểu thuyết trinh thám"), đi qua một đường kinh ngạc, một đường sầu muộn, vì đế quốc hai nghìn năm, cũng vì chính bản thân chúng ta, những tâm hồn suy đồi thấm đẫm vô thức đế quốc ấy.

Mặc dù học vấn của tác giả thâm hậu, công phu tổng hợp về văn sử vẫn luôn được ca tụng, nhưng tôi đại khái có thể cho rằng, điểm phi thường của cuốn sách này không nằm ở sự mới mẻ của chất liệu và sự phong phú của tư liệu. Thế mạnh của tác giả nằm ở đâu? Thử lấy việc đánh bài làm ví dụ, tôi phát hiện Dịch Trung Thiên vốn không hề nắm giữ một ván bài tốt đẹp đến mức khiến người ta ngưỡng mộ, thế nhưng, trong thủ pháp sắp bài, thứ tự ra bài và thời cơ đánh ra những con bài tẩy, ông nơi nơi đều thể hiện ra khả năng cao hơn người một bậc. Việc đạt được năng lực này, chính là gắn bó mật thiết với câu đối được nhắc đến ở phần đầu. Trong học vấn của tác giả đã dung hợp một cách hữu cơ sự thấu hiểu về thế sự, còn trong ngòi bút thì thể hiện sự rành rẽ về nhân tình một cách "như muối hòa trong nước". Giống như lời tác giả từng nói trong phần Bạt: "Lịch sử luôn khiến người ta vương vấn": "Người có cảm giác văn học thông thường cũng đều có cảm giác lịch sử", "Muốn hiểu lịch sử, nhất định phải xuyên thấu nhân tính", trong cuốn sách này, tác giả dùng song song cả hai cảm giác "văn học và lịch sử", việc phân tích và suy ngẫm đối với các sự kiện lịch sử trước sau vẫn không rời khỏi huyệt tử của "nhân tính", như vậy, ông mới có đủ năng lực dùng ngòi bút mang tính hồi hộp đầy sức nặng biện chứng của mình để dẫn dắt độc giả bước ra khỏi mê cung tư duy. Dù đi đến kết luận "Biến pháp đã giúp cho sự hủ bại" hay "Nói thay Tống Giang một câu chủ ý", tác giả đều có thể đả thông các khớp nối văn sử, pha trộn thế sự nhân tình, tĩnh quan kết hợp với động quan, ngước nhìn nối tiếp với cúi nhìn, cốt sao để kiến giải của mình giẫm lên một nền móng rộng rãi hơn và kiên cố hơn nữa. Tác giả trong ba chương cuối đã tập trung bút lực thảo luận về vấn đề chế độ đế quốc và "lối thoát cùng đối sách" của tri thức Trung Quốc, việc lấy chất liệu không né tránh nhã tục, lập luận kiêm cả triều đình lẫn thôn dã, tầm nhìn khoáng đạt mà lại chú trọng vào những chi tiết nhỏ nhặt, quan điểm chính đại mà lại đả kích đúng chỗ hiểm, khiến người ta suýt chút nữa không có đường né tránh. Những tâm tư khúc chiết trong đó, chỉ có những độc giả đọc sâu rồi lại thở dài sâu sắc, thở dài sâu sắc rồi lại suy ngẫm sâu xa, mới có thể lĩnh hội được. Tác giả dùng tâm trạng sầu muộn để viết về những chuyện sầu muộn, mà tâm sự khi khép lại trang sách của độc giả, há lại có thể kết thúc bằng hai chữ "sầu muộn" là xong chuyện.

Dịch Trung Thiên nói: "Lịch sử cũng có thể dùng để nấu rượu". Có một phần nhã hứng này ra tay trợ giúp, độc giả sau khi đọc xong nếu có thể sinh ra thêm một chút trải nghiệm ngà ngà say mỏng manh, thì tôi tuyệt đối không hề cảm thấy lạ lùng.