Bốn, Ý nghĩa

Lý Trạch Hậu quả thực mang một ý nghĩa của người tiên phong.

Trong mười năm từ 1979 đến 1989, Lý Trạch Hậu hầu như luôn ở vị trí dẫn đầu trong giới học thuật. Ông luôn xuất bản tác phẩm mới, công bố kiến giải mới, đặt ra vấn đề mới, trình bày quan điểm mới, thậm chí không ngừng giới thiệu và sáng tạo ra những danh từ mới, khái niệm mới, cách diễn đạt mới: dị chất đồng cấu, Nho Đạo hỗ bổ, hình thức có ý nghĩa, cấu trúc văn hóa - tâm lý, tính chủ thể, sự tích tụ, v.v.. Trong số đó, dẫu có những thứ không phải do Lý Trạch Hậu phát minh, nhưng phần lớn cũng được ông xướng đạo, truyền bá. Phải nói rằng, sau cải cách mở cửa, những người tích cực giới thiệu quan điểm mới, phương pháp mới của học thuật hiện đại phương Tây cũng không thiếu, nhưng người có thể "học đi đôi với hành", "thấy hiệu quả ngay", đạt tới mức "dung hội quán thông", "dùng người như dùng mình", thì vẫn phải kể đến Lý Trạch Hậu đầu tiên. Lý Trạch Hậu có sự thông minh vượt trội. Binh khí trong tay người khác, vào tay ông lại có thể biến hóa ra những cách chơi mới, hơn nữa còn sử dụng một cách xuất thần nhập hóa, thuận tay hay việc, giơ cao đánh khẽ như không. Ví như ông dùng "hình thức có ý nghĩa" để giảng về hoa văn đồ gốm màu, khiến người ta phải thán phục, mặc dù "hình thức có ý nghĩa" của ông và "hình thức có ý nghĩa" của Bell vốn không phải là một chuyện.

Lý Trạch Hậu lại là người cực kỳ nhạy cảm. Ông luôn có thể nắm bắt được mạch đập lịch sử của tư tưởng văn hóa, không bỏ lỡ thời cơ hướng sự chú ý của giới học thuật vào từng lĩnh vực mới. "Cơn sốt mỹ học", "cơn sốt văn hóa" sau thập niên 80, đều ít nhiều gắn liền với Lý Trạch Hậu. Hầu như có thể nói, ánh mắt Lý Trạch Hậu quét đến đâu, nơi đó sẽ nóng lên đến đấy. Thế là, trong mười năm này, ông đã để lại dấu chân rõ rệt của mình trong tiến trình tư tưởng văn hóa Trung Quốc, thậm chí không ít học thuyết đã mang dấu ấn của ông.

Bây giờ có bàn lại đúng sai của những cách diễn đạt và tranh luận trước kia thì cũng không còn ý nghĩa lớn nữa. Trên thực tế, rất nhiều quan điểm và cách diễn đạt của Lý Trạch Hậu chưa từng nhận được sự thừa nhận phổ biến. Tranh cãi vẫn luôn tồn tại, trong khi nhận thức của con người thì không ngừng tiến lên. Nhưng đối với một nhà tư tưởng, điều này không quan trọng lắm. Hay nói cách khác, điều này rất bình thường. Marx từng nói, triết học không đòi hỏi con người phải tin vào kết luận của nó, mà chỉ yêu cầu kiểm nghiệm những mối nghi ngờ. Tương tự, chúng ta cũng có thể nói, nhà tư tưởng chân chính không nhất thiết phải bắt người khác đồng tình với quan điểm của mình, mà chỉ hy vọng có thể khai mở trí tuệ.

Ý nghĩa của Lý Trạch Hậu nằm ở chính điểm này.

Lý Trạch Hậu là một kẻ khai sơn phá thạch vào lúc đa số người trong giới học thuật vẫn còn đang mờ mịt. Khi ấy, giới học thuật vừa tỉnh lại sau trận đòn chí mạng của "Cách mạng Văn hóa". Một số người vẫn còn sợ hãi, rất nhiều người bị mất tiếng trầm trọng. Đừng nói đến chuyện làm học vấn, ngay cả nói chuyện cũng không biết nói thế nào. Thậm chí khi phê phán "Bè lũ bốn tên", thứ ngôn ngữ được sử dụng vẫn mang âm điệu của "Bè lũ bốn tên". Đây là một kiểu mô hình ngôn từ còn chẳng bằng cả "bát cổ của đảng", ngoài mặt đanh thép nhưng bên trong rỗng tuếch, vô cùng tẻ nhạt và nhạt nhẽo đến cùng cực. Sở dĩ thứ văn phong rập khuôn mà ai nấy đều ghét bỏ này vẫn có thể kéo dài một thời gian, ngoài thói quen vốn có và sự nhút nhát của một số người (sợ người khác nói mình không đủ Marx, không đủ cách mạng) ra, thì còn vì mọi người không biết nếu không nói năng kiểu đó thì phải nói thế nào.

Lúc đầu Lý Trạch Hậu cũng vậy. Ông cũng viết những bài như "Đồ bỏ đi của chủ nghĩa thực dụng" (1979). Nhưng rất nhanh sau đó ông đã quay xe đổi hướng. Bài viết năm 1980 của Lý Trạch Hậu đã khiến người ta có cảm giác tươi mới. Thậm chí cuốn "Phê phán triết học phê phán" xuất bản năm 1979 đã là một tác phẩm học thuật thuần túy, hoàn toàn không có âm điệu bát cổ. Cuốn "Luận về lịch sử tư tưởng cận đại Trung Quốc" xuất bản cùng năm cũng vậy. Chỉ có điều cả hai cuốn sách đều hơi quá "chuyên môn" và "học thuật", nên ảnh hưởng của chúng không bằng "Con đường mỹ học". "Con đường mỹ học" là cuốn sách mà bất kỳ ai cũng có thể đọc được. Trong hoàn cảnh bấy giờ, nó cùng với thơ ca sương mù đã đóng một vai trò như sự "khai sáng".

Nếu nói thơ ca sương mù cho chúng ta biết hóa ra thơ có thể viết như thế (thậm chí là phải viết thế này), thì Lý Trạch Hậu lại cho chúng ta hiểu hóa ra học vấn có thể làm như vậy (thậm chí là phải làm thế này). Tỉ như, bàn về triết học, có thể không nhất thiết phải gắn với cuộc tranh chấp giữa chủ nghĩa duy vật và chủ nghĩa duy tâm; bàn về văn nghệ, cũng không nhất thiết phải gắn với sự khác biệt giữa chủ nghĩa hiện thực và chủ nghĩa lãng mạn. Thế nhưng trước đó, kiểu rập khuôn này được coi là khuôn vàng thước ngọc. Kết quả là gây ra rất nhiều chuyện dở khóc dở cười. Đơn cử như Lý Hạ, theo lý mà nói thì chỉ có thể coi là "chủ nghĩa lãng mạn". Lại vì thơ của Lý Hạ quá nặng "khí quỷ", nên đành phải coi là "chủ nghĩa lãng mạn tiêu cực" (Lý Bạch là "chủ nghĩa lãng mạn tích cực"). Sau đó ý kiến của Mao Trạch Đốc được công bố, vị lão nhân gia này lại thích Lý Hạ. Lúc này các nhà lịch sử văn học liền lâm vào cảnh lúng túng. Lãnh tụ vĩ đại sao lại có thể thích thứ "tiêu cực" được chứ? Đành phải tìm chứng cứ khác, chứng minh Lý Hạ thực ra là một nhà thơ "thế hiện thực". Vậy Lý Hạ rốt cuộc là "chủ nghĩa" gì? Chẳng là cái gì cả. Lịch sử văn học Trung Quốc, vốn dĩ không thể giảng theo kiểu đó. Lý Trạch Hậu không giảng như vậy, thế là tránh được sự ngượng ngùng này. Vào thời điểm đó, đây quả không thể không coi là một "sự đột phá lớn".

Nhưng ý nghĩa của Lý Trạch Hậu không chỉ dừng lại ở đó.

Đối với cá nhân tôi, "Con đường mỹ học" cùng các tác phẩm khác ra mắt cùng thời kỳ của Lý Trạch Hậu đã giúp tôi hiểu ra một đạo lý lớn, đó là: Con người, tại sao phải nghiên cứu học thuật, tại sao phải làm học vấn? Không phải vì công danh lợi lộc (nếu như vậy, thì nên "chạy theo thời cuộc"), mà là vì nhân sinh. Nói cách khác, làm học thuật vì nhân sinh. Cho nên, một học giả nhân văn, nên kết hợp nghiên cứu học thuật với trải nghiệm nhân sinh, coi di sản của lịch sử là đối tượng sinh động, biến việc làm học vấn, viết văn, xuất bản sách thành dòng chảy sinh mệnh của chính mình. "Con đường mỹ học" chính là làm như vậy. Ví như đoạn "Ý nghĩa của Tô Vũ", khi nhắc đến việc Tô Đông Cung viết xong câu "Thuyền con từ đây đi, gửi đời chép sông biển", tuy "treo mão áo bên sông", nhưng chẳng qua chỉ là về nhà đi ngủ, chứ không hề "cầm thuyền suối dài cất tiếng hú bỏ đi", Lý Trạch Hậu đã nói: "Vốn dĩ, hà tất phải làm thế, bởi vì vốn dĩ không thể thoát khỏi cái lưới lớn mang tên cõi người." Nếu không có trải nghiệm nhân sinh, những lời sâu sắc thế này há có thể nói ra được sao?

Di sản của lịch sử một khi được coi là đối tượng sinh động và kết hợp với trải nghiệm nhân sinh của chính mình, thì sẽ trở thành thứ sống động, và khi đó sẽ không còn mùi tử thi nữa. Những bài văn của một số học giả, chuyên gia, giáo sư trong quá khứ (và bao gồm cả hiện tại) sở dĩ cứng nhắc, tẻ nhạt, nhạt nhẽo vô vị, nhạt nhẽo như nhai sáp không muốn đọc nổi, không hoàn toàn là vấn đề năng lực biểu đạt ngôn từ. Nói cho cùng, vẫn là không coi đối tượng nghiên cứu của mình là vật sống. Trong lúc họ nghiên cứu xác ướp thì cũng đồng thời biến chính mình thành xác ướp. Bi ai lớn nhất không gì bằng tâm đã chết. Tâm đã chết, con chữ còn có thể sống lại được sao?

Một nguyên nhân khác khiến tác phẩm học thuật biến thành xác ướp, còn nằm ở chỗ các vị học giả này luôn nói lời của người khác, ít nhất là luôn nói chuyện bằng cách nói của người khác. Bởi vì họ làm học thuật không phải vì nhân sinh, mà là vì một thứ lợi ích thực tế nào đó. Điều này khiến họ không thể không đặc biệt chú ý xem có phù hợp với "quy chuẩn học thuật" và "tiêu chuẩn định lượng" được công nhận hay không, cẩn thận từng li từng tí để không mạo phạm đến "quy củ" của giới học thuật. Lúc này, gió chiều nào che chiều ấy, người ta nói thế nào tôi cũng nói thế ấy, người ta dùng phương pháp gì để nói tôi cũng dùng phương pháp ấy để nói, không nghi ngờ gì là cách làm an toàn nhất. Mà khi cái gọi là "quy chuẩn học thuật" thực ra chẳng qua chỉ là "sử dụng văn phong bát cổ", cái gọi là "tiêu chuẩn định lượng" cũng chỉ tính số lượng chứ không tính chất lượng, thì việc sản xuất ồ ạt các bài văn bát cổ thậm chí là bọt biển học thuật cũng không có gì là lạ.

Có thể thấy văn phong quyết định không chỉ là một vấn đề biểu đạt. Làm học thuật vì nhân sinh, thì phải nói lời của chính mình, đi con đường của chính mình, dùng bộ não của chính mình để suy nghĩ vấn đề, chứ không bận tâm người khác nói thế nào, nhìn nhận ra sao. Tóm lại, bạn hoàn toàn có thể không cần cố kỵ bất kỳ thói quen lề thói cũ nào, không cần thủ khư khư một mô hình rập khuôn nào, cứ buông cương phóng ngựa, mở ra một lối đi riêng, bước ra một con đường mà người đi trước chưa từng đi qua, chỉ xem bạn có đủ tài khí và sự chuẩn bị về kiến thức hay không mà thôi.

Lý Trạch Hậu có. Thế là Lý Trạch Hậu liền dùng thực tiễn thành công của chính mình để làm cho chúng ta một tấm gương rất tốt.

Thông một lý thấu trăm lý. Từ đó, tư tưởng của chúng ta được giải phóng, tầm nhìn được mở rộng, ánh mắt sắc bén hơn, tư duy lanh lẹ hơn, ngay cả ngòi bút cũng trở nên trôi chảy hơn. Tất cả những điều này đều phải cảm ơn Lý Trạch Hậu. Không có ông, rất có thể chúng ta vẫn còn đang mò mẫm trong bóng tối.

Đây là một sự khai mở trí tuệ. Rất nhiều người thậm chí còn bắt đầu từ Lý Trạch Hậu để tìm kiếm con đường cho chính mình.

Nhưng đồng thời, lịch sử của Lý Trạch Hậu cũng đã khép lại.

Được cá quên nơm, được thỏ quên bẫy, qua cầu rút ván, vắt chanh bỏ vỏ. Chúng ta bây giờ đã qua sông, thầy Lý Trạch Hậu có thể tan lớp được rồi. Chúng ta sẽ ghi nhớ cây cầu này của ông.

Năm, Hành trình

Thực ra, cho dù có người sẵn sàng lắng nghe, "lớp học" của Lý Trạch Hậu chưa chắc đã có thể giảng tiếp được nữa.

Người ta thường quy việc Lý Trạch Hậu vắng bóng, ít người biết đến trong mười năm qua là do ông đã ra nước ngoài sau năm 1990. Thực tế, ông có đi hay không đi, tình hình cũng không khác nhau là mấy. Theo tôi, vết trượt của ông, từ trong cuốn "Mỹ học Hoa Hạ" do Viện Nghiên cứu Triết học Đông Á Singapore xuất bản tháng 7 năm 1988, Nhà xuất bản Tam Liên Hong Kong tháng 11 cùng năm, Công ty Tấn bản Văn hóa Thời báo Đài Bắc tháng 12, Công ty Xuất bản Văn hóa Trung Ngoại Bắc Kinh tháng 2 năm 1985, đã sớm có triệu chứng, đã sớm manh nha từ lâu rồi. Lý Trạch Hậu rất coi trọng cuốn sách này, cho rằng nó quan trọng hơn "Con đường mỹ học", hơn nữa còn cho rằng ai thích "Mỹ học Hoa Hạ", thì người đó chính là "có tuệ nhãn độc đáo", nhưng thứ cho mắt tôi kém cỏi, thực sự không nhìn ra nó hay ở chỗ nào. Ví như đoạn mở đầu này, quả thực khiến người ta phải hoài nghi đó có phải do Lý Trạch Hậu viết hay không:

Cái đẹp, trong từ vựng tiếng Trung, luôn êm tai như thế, luôn khiến người ta yêu thích như thế. Các cô gái muốn người ta nói mình đẹp; các nghệ sĩ, nhà văn Trung Quốc nói chung cũng hoan hỉ tiếp nhận lời khen ngợi này đối với tác phẩm, chưa kể đến môi trường tự nhiên, nơi ở, trang phục v.v..

Đây là cái gì thế này! Biểu đạt ngôn từ so với "Con đường mỹ học" kém xa quá nhiều. Vương Đề Sóc từng nói: Một đĩa thức ăn, không nhất thiết phải ăn hết mới biết ngon dở chứ! Đoạn mở đầu của "Mỹ học Hoa Hạ" đã thế này, phần sau chắc cũng chẳng khá khẩm hơn là bao, mặc dù tôi đã đọc từ đầu đến cuối. Hơn nữa, vì lúc đó không mua được sách, tôi còn ghi chép lại nữa cơ.

Không thể phủ nhận trong "Mỹ học Hoa Hạ" vẫn có không ít nội dung khiến người ta phải vỗ bàn tán thưởng, cũng không khó nhận ra khi chấp bút viết "Mỹ học Hoa Hạ", sự nhận thức và nghiên cứu của Lý Trạch Hậu về văn hóa Trung Quốc đã có hệ thống và sâu sắc hơn so với lúc viết "Con đường mỹ học". Nếu muốn nghiên cứu tư tưởng văn hóa Trung Quốc, "Mỹ học Hoa Hạ" thiết nghĩ cũng không phải là không thể đọc (nhưng tôi cho rằng đọc ba cuốn "luận lịch sử tư tưởng" của ông thì tốt hơn). Vấn đề là Lý Trạch Hậu sở dĩ là Lý Trạch Hậu, chính là vì ông có nhiều hơn các nhà nghiên cứu bình thường một phần tài khí và linh khí. Thế nhưng cuốn sách "Mỹ học Hoa Hạ" lại hoàn toàn trống rỗng linh khí, ngay cả tên sách cũng tỏ ra cứng nhắc tầm thường. Mở đầu không hay, kết thúc cũng chẳng đẹp. Câu kết ngữ "Là sở vọng yên" trong "Lời tựa tập văn mỹ học" đã dùng một lần rồi, bây giờ lại dùng nữa, chẳng phải là tài cùng sức kiệt rồi sao!

Có người nói, ba nỗi bi ai của đời người: người đẹp xế chiều, anh hùng đường cùng, Giang Lang tài tận. Lý Trạch Hậu của năm 1989, cho dù chưa đến mức độ đó, thì cũng đã là mặt trời sắp lặn sau núi rồi. "Mỹ học Hoa Hạ" xuất bản xong, hầu như im hơi lặng tiếng, lần in đầu tiên cũng chỉ có vỏn vẹn vài trăm cuốn, hoàn toàn trái ngược với hiệu ứng chấn động của "Con đường mỹ học", đó chính là chứng cứ rõ ràng nhất.

Tùy tiện lật giở "Giấc mộng mới thế kỷ" năm 1996 là có thể cảm nhận được sự già cỗi của Lý Trạch Hậu. Tập sách dày cộm 42 vạn chữ, thực chất là giai điệu cũ soạn lại, ý mới chẳng có bao nhiêu, ngay cả bản thân Lý Trạch Hậu cũng thừa nhận "trong nội dung và câu chữ có rất nhiều điểm tương đồng lớn, bởi vì lật đi lật lại thì cũng chỉ bàn chừng ấy ý nghĩa". Thực ra, vấn đề không hoàn toàn nằm ở việc có nhất thiết phải có nội dung mới hay không. Một số quan điểm, đặc biệt là một số quan điểm cơ bản, quả thực cần phải năm năm giảng, tháng tháng giảng, ngày ngày giảng, lặp đi lặp lại mà giảng. Vấn đề là cho dù lặp lại để giảng, thì cũng có thể giảng sao cho không lặp lại. Cho dù giảng đi giảng lại, thì cũng có thể giảng ra ý mới. Ít nhất, bạn tổng cộng cũng có thể giảng thú vị hơn một chút, nghe lọt tai hơn một chút chứ! Thế nhưng nhìn cuộc đối thoại giữa ông ta và Lưu Tái Phục, quả thực giống như mấy bà già ngồi lê đôi mách, lải nhải không thôi, nhạt nhẽo đến cực điểm. Chỉ có bài "Lời bạt" sảng khoái đê mê đó, mới khiến người ta cảm thấy Lý Trạch Hậu bảo đao chưa già.

Tôi vẫn mãi không hiểu nổi, tại sao Lý Trạch Hậu lại có tình cảm đặc biệt với tác phẩm tương đối không mấy xuất sắc này? Giải thích của chính ông là: "Điều này có lẽ là do bản thân có sự thiên vị đối với triết học", mà các vấn đề triết học liên quan trong "Mỹ học Hoa Hạ" lại nhiều hơn so với "Con đường mỹ học" ("Lời tựa bản tiếng Nhật 'Mỹ học Hoa Hạ'"). Nói cách khác, trong sâu thẳm nội tâm Lý Trạch Hậu, thực ra tồn tại một "tình tiết triết học" hoặc "tình tiết nhà triết học".

Hiểu được điểm này, chúng ta sẽ có thêm một phần thấu hiểu đối với hành trình của Lý Trạch Hậu.

Lý Trạch Hậu thực ra rất muốn làm một nhà triết học. Khi ông từ bỏ môn toán lý hóa vốn đạt thành tích rất tốt thời trung học, dùng nguyện vọng đầu tiên thi vào khoa triết học Đại học Bắc Kinh, có lẽ đã nảy sinh ý niệm này rồi. Bằng không, một người có hoàn cảnh gia đình nghèo khó như ông, sao lại không chọn một chuyên môn vừa nhàn hạ vừa kiếm được tiền? Lễ nào ông không biết "Học giỏi toán lý hóa, đi khắp thiên hạ không sợ gì"?

Tuy nhiên, muốn làm nhà triết học thì không hề dễ dàng. Ở Trung Quốc đương đại mà muốn làm một nhà triết học, lại càng không dễ dàng hơn. Bạn phải chọn cho thật tốt con đường của mình. Tiên sinh Phùng Hữu Lan từng suy nghĩ về vấn đề này. Ông nói làm triết học thông thường có hai con đường. Một con đường là "nói theo", đây là những học giả nghiên cứu triết học. Nhưng dã tâm của tiên sinh Phùng lớn hơn, ông muốn làm "vua triết học" (tức là kiểu "tố vương" giống như Khổng Cừ), khiến học thuyết của chính mình trở thành triết học chính thống được sắc phong, khiến toàn xã hội, thậm chí toàn dân tộc đều "nói theo". Vì mục đích này, ông quyết định trước tiên "nói thuận theo", tức là lấy lùi làm tiến, muốn làm "thầy của vương", trước tiên phải lấy quần "vương làm thầy" (về điểm này, cuốn "Cửu yết tiên tri thư" của Hạ Trung Nghĩa có sự phân tích rất hay). Kết quả là thuận tới thuận lui, chẳng có ai thèm nói theo ông cả, ngược lại chính ông lại lọt thỏm vào trong "Lương Hiệu", trong đạo lý rồi.

Lý Trạch Hậu muốn "đi con đường của chính mình", nên vừa không cam tâm "nói theo", cũng không quá nguyện ý "nói thuận theo", thế nhưng trong một sớm một chiều, cũng vẫn chưa thể "nói tiếp", đành phải "nói né", "nói vòng". Cái gọi là "nói né", thực ra chính là trước tiên nhặt những đề tài tương đối có thể "nói tùy ý" ra mà bàn luận, cuối cùng mới vòng vào lĩnh vực muốn nói nhất.

Lực lượng mà Lý Trạch Hậu lựa chọn chính là mỹ học.

Lựa chọn mỹ học là đúng đắn. Lý Trạch Hậu vốn dĩ có khí chất nghệ sĩ, sống nội tâm, cô độc, u uất mà dễ xúc động, lại từ nhỏ đã yêu thích văn nghệ, kiêm cả năng lực tư duy tỉnh táo của một nhà triết học và năng lực cảm thụ nhạy bén của một nghệ sĩ, dấn thân vào mỹ học quả là thích hợp hơn cả. Quan trọng hơn là, so với các nhánh khác của triết học (nguyên lý triết học, đạo đức học, nhận thức học v.v.), mỹ học là lĩnh vực xa chính trị nhất, chịu sự can thiệp và ảnh hưởng của chính trị nhỏ nhất, không gian tự do do đó cũng là lớn nhất. Huống chi mỹ học suy cho cùng cũng là một nhánh của triết học. Vòng qua vòng lại, rốt cuộc vẫn có thể vòng trở lại với triết học. Cho nên, trước tiên bàn về mỹ học, sau đó bàn về triết học, thông qua mỹ học để bàn về triết học, phải nói là một con đường khả thi.

"Chiến lược" của Lý Trạch Hậu đại khái là như vậy: đường vòng cứu quốc. Thực tế hành trình của ông cũng chính là như thế: trước tiên thành danh nhờ nghiên cứu mỹ học, đồng thời tiến hành một số nghiên cứu chuyên đề về lịch sử tư tưởng và lịch sử triết học, cuối cùng thì "đánh thẳng vào hang ổ địch". Từ đầu thập niên 50 đến cuối thập niên 70 trong suốt ba mươi năm này, Lý Trạch Hậu chắc chắn đã đọc một lượng lớn sách vở, tích lũy một lượng lớn kiến thức, tiến hành suy ngẫm lặp đi lặp lại (dùng lời của chính mình mà nói thì chính là "từng bỏ ra công phu ngốc nghếch"). Chỉ có như vậy, ông mới có thể tỏa sáng rực rỡ vào thời điểm giao thời giữa thập niên 70 và 80. Nhìn lại những tác phẩm và ngôn luận của ông khi ấy, quả có thể gọi là xuất kích bốn phương uy phong lẫm liệt: bình Kant, bàn về Khổng Tử, nói về văn hóa, bàn về tư tưởng, chê bai nhân vật lịch sử, chỉ điểm văn đàn đương đại, chải chuốt mạch lạc cổ kim, bàn luận rôm rả các học thuyết Trung Tây, cho đến cuối cùng thiết lập và đưa ra "triết học chủ thể" của mình. Phạm vi rộng lớn biết bao, khí thế hoành tráng biết bao, kiến giải tinh tế biết bao, ngòi bút hoa mỹ biết bao, khiến cho nhiều kẻ tự xưng là "nhà mỹ học" thậm chí là "nhà triết học" phải hổ thẹn không kịp, lu mờ ảm đạm.

Thế nhưng, ngay lúc Lý Trạch Hậu đang trên đỉnh cao phong độ, những lời chỉ trích cũng đồng thời nổi lên bốn phía.

Lời chỉ trích xuất phát từ hai phương diện, tức là cái gọi là "phái tả" và "phái hữu". Ý kiến của hai phái hoàn toàn trái ngược nhau, một phái mắng ông là "phản bội kinh điển", một phái giận ông là "cứng nhắc bảo thủ", nhưng không thích ông, thì lại là điểm chung của cả hai. Lý Trạch Hậu kẹp ở giữa, tiến không được mà lùi cũng chẳng xong, đúng như câu Trư Bát Giới soi gương, bên trong bên ngoài đều không phải con người. Tình trạng này kéo dài cho đến tận ngày nay, đến mức Lý Trạch Hậu khi nhắc đến cũng chỉ có thể nói: "Gọi ta là con bò thì ta nhận là con bò, gọi ta là con ngựa thì ta nhận là con ngựa", đây thực ra là một sự bất lực.

Hoa rơi nước chảy đành chịu. Lý Trạch Hậu từng ở trạng thái đỉnh cao, cuối cùng cũng đi đến đường cùng của chính mình.

Sáu, Đường cùng

Tình trạng tiến thối lưỡng nan trái phải khó xử này của Lý Trạch Hậu, có lẽ là điều mà ông không thể ngờ tới từ đầu. Bởi vì dụng ý ban đầu của ông, vốn là muốn có thể tay áo rộng múa đẹp, xoay xở uyển chuyển dung hòa cả đôi bên.

Ngay từ trong các cuộc tranh luận mỹ học thập niên 50 60, Lý Trạch Hậu đã thể hiện ý tưởng và tư duy cố gắng mở ra một lối đi riêng thông qua việc dung hòa chiết trung. Các bên tranh luận lúc đó, chủ yếu là "thuyết khách quan" do Thái Nghi đại diện, "thuyết chủ quan" do Lữ Huỳnh, Cao Nhĩ Thái đại diện và "thuyết thống nhất chủ khách quan" do Chu Quang Tiềm đại diện. Nhưng "thuyết chủ quan" có hiềm nghi chủ nghĩa duy tâm, "thuyết khách quan" dù là về mặt lý luận hay thực tiễn thì vấn đề cũng vô cùng nhiều, mà tiên sinh Chu lại là người đi ra từ chiến trại cũ của mỹ học duy tâm, Lý Trạch Hậu rõ ràng không muốn quy tụ bản thân vào dưới trướng của ông ấy. Vừa phải kiên trì "cái đẹp là khách quan" (vào thời điểm đó đồng nghĩa với việc kiên trì "chủ nghĩa duy vật"), vừa không thể quy cái đẹp về thuộc tính tự nhiên của sự vật (thực ra thuyết khách quan triệt để thì phải nói như thế), lại vừa phải tự thành một nhà độc lập một cõi, thế là Lý Trạch Hậu liền đưa ra một cách nói gọi là "sự thống nhất giữa tính khách quan và tính xã hội". Điều này về mặt logic là không thông. Hoặc là "sự thống nhất giữa tính khách quan và tính chủ quan", hoặc là "sự thống nhất giữa tính xã hội và tính cá thể", làm gì có cái gọi là "sự thống nhất giữa tính khách quan và tính xã hội"? Tính xã hội và tính khách quan vốn dĩ không phải là khái niệm trên cùng một tầng bậc, bạn bảo chúng thống nhất với nhau kiểu gì?

Thế nhưng con đường vốn dĩ không thông này, lại được Lý Trạch Hậu đi thành thông. Trong chốc lát người hoài nghi thì ít mà người hưởng ứng lại rất nhiều. Điều này thực ra là do trình độ logic của giới học thuật lúc bấy giờ quá thấp, trong khi Lý Trạch Hậu lại cho rằng ông đã tìm được một con đường hay. Ông cứ tưởng rằng chỉ cần tìm được một khung sườn trông có vẻ thích hợp hoặc nói năng hợp lý là có thể tùy tiện nhét đồ đạc vào trong đó. Thế là ông cứ đi xa mãi trên con đường này, cho đến khi bước vào ngõ cụt.

Vốn dĩ, nếu Lý Trạch Hậu chỉ chơi trò này trong phạm vi mỹ học, thì cũng chẳng có vấn đề gì to tát. Mỹ học suy cho cùng cũng là một thứ "học vấn hư ảo", mặc cho bạn giảng thế nào, cơ bản đều không dính dáng đến xã hội chính trị, cũng không trở thành vấn đề nhạy cảm. Thế nhưng Lý Trạch Hậu không cam tâm chỉ làm một nhà mỹ học, cũng không chịu được cô độc. Ông quả thực không mấy mặn mà gì với việc làm "cây bút" cho những kẻ làm chính trị, nhưng điều đó tuyệt đối không có nghĩa là ông không muốn làm "tể tướng trong núi" – kẻ không trực tiếp hiến kế lập mưu nhưng lại trao tặng sự chỉ đạo lý luận hoặc suy ngẫm triết học. Ít nhất, ông cực kỳ hứng thú với việc phát biểu những góc nhìn của mình về tiến trình lịch sử và xu hướng tương lai. Đây là kết luận mà ông rút ra khi đứng ở độ cao của một nhà triết học, nhìn xuống lịch sử từ trên cao, không nói ra thì không chịu được. Điều này thực ra chính là đang tham gia chính trị can thiệp hiện thực. Mà một khi đã bước vào lĩnh vực này, mâu thuẫn nội tại của ông liền phơi bày không sót một chút nào.

Lại nói về "Tây thể Trung dụng". "Tây thể Trung dụng" là điểm đắc ý của Lý Trạch Hậu. Về mặt học lý mà nói, cũng không có vấn đề gì. Bởi vì kết quả của cuộc tranh chấp thể dụng Trung Tây, cũng chẳng qua chỉ là bốn sự lựa chọn: Không thay đổi gì cả, Tây hóa toàn diện, Trung thể Tây dụng, Tây thể Trung dụng. Không thay đổi gì thì không giữ được, Tây hóa toàn diện thì không thông, Trung thể Tây dụng từ lâu đã thân bại danh liệt, sự lựa chọn còn lại, tính ra cũng chỉ có "Tây thể Trung dụng".

Vấn đề thì không có, nhưng rắc rối lại rất nhiều. Rắc rối nằm ở chỗ rốt cuộc thế nào là "thể", và "Tây" có nghĩa là gì. Đối với vấn đề mấu chốt này, Lý Trạch Hậu tự cho là đã nói rất rõ ràng, nhưng thực ra lại ấp úng, lấp lửng, thậm chí trước sau bất nhất. Ví như ông nói "thể" chỉ có thể là "bản thể của sự tồn tại xã hội", tức là chuyện ăn mặc ở lại, đời sống sinh hoạt hằng ngày của nhân dân đại chúng. Bởi vì đây mới chính là điểm cốt lõi để bất kỳ xã hội nào sinh tồn, duy trì và phát triển. Còn về chữ "Tây", thì chủ yếu có ý nghĩa là hiện đại hóa. Hiện đại hóa tuy không đồng nghĩa với "Tây hóa", nhưng những thứ của hiện đại hóa (tư tưởng, quan niệm, phương thức, vật mang) lại đều được học tập, giới thiệu từ phương Tây, cho nên gọi là "Tây thể" cũng chẳng sao cả ("Giấc mộng mới thế kỷ"). Điều này thì không sai, chỉ có điều không cần đến thầy Lý phải tới giảng dạy. Bởi vì chúng ta từ lâu đã mặc quần jean, ăn McDonald, lái xe Toyota, dùng tủ lạnh rồi. Nói một câu, chúng ta từ lâu đã "Tây thể" rồi. Chỉ là không biết phải "Trung dụng" thế nào, dùng máy cassette nhập khẩu để phát băng cassette đánh Thái Cực quyền thì có được tính không?

Những chỗ xem không hiểu vẫn còn rất nhiều. Tỉ như, Lý Trạch Hậu chém đinh chặt sắt khẳng định chắc nịch: "Học" (học vấn, tri thức, văn hóa, ý thức hệ) không thể dùng làm "thể", "thể" chỉ có thể là "tồn tại xã hội"; nhưng lại nói "học" một khi đã sinh trưởng trên "thể", lại sản sinh, duy trì và thúc đẩy sự tồn tại của "thể" này, thì đương nhiên nên được coi là "chủ", là "bản", là "thể". Cho nên cái gọi là "Tây thể Trung dụng", lại vẫn có thể coi là "Tây học vi thể, Trung học vi dụng". Thứ "Tây học" này không những bao gồm chủ nghĩa Marx, mà còn bao gồm cả các học thuyết lý luận khác, cũng như khoa học kỹ thuật, quản lý chính trị kinh tế v.v. ("Luận lịch sử tư tưởng hiện đại Trung Quốc").

Thế này thì đúng là bạn không nói thì tôi còn rõ, mà bạn càng nói tôi lại càng mơ hồ. Thể, vừa là "sinh hoạt hằng ngày của xã hội", vừa là "ý thức hệ xã hội", lại vừa là "lấy việc phát triển lực lượng sản xuất khoa học kỹ thuật làm mấu chốt căn bản để bước vào xã hội hiện đại" (nó đồng thời cũng chính là "Tây thể"), rốt cuộc là cái nào? Tây, vừa là hiện đại hóa, vừa là tư tưởng mới, lại còn bao gồm cả khoa học kỹ thuật, rốt cuộc lại là cái nào?

Đều là, mà cũng đều không phải là, gom tất cả lại với nhau mới đúng, nhưng lại chỉ có thể tách ra để nói, hơn nữa càng nói lại càng không rõ ràng. Cho nên cái cách diễn đạt thoạt nhìn thì có vẻ đâu ra đấy, nói lên thì hùng hồn đầy lý lẽ này của Lý Trạch Hậu, đã mang lại vô số rắc rối. Nếu "Tây" chính là hiện đại hóa, thì cái gọi là "Tây thể Trung dụng" chính là "hiện đại vi thể, truyền thống vi dụng"; nếu "Tây" chính là khoa học kỹ thuật, thì cái gọi là "Tây thể Trung dụng" chính là "khoa học kỹ thuật vi thể, nhân văn vi dụng"; nếu "Tây" chính là chủ nghĩa Marx, thì cái gọi là "Tây thể Trung dụng" chính là "Marx-Lenin vi thể, Nho học vi dụng". Điều này ngược lại rất có thể là suy nghĩ thực sự của Lý Trạch Hậu. Lý Trạch Hậu những năm cuối đời, đề tài vô cùng say sưa chính là "Tân Nho học", mà cái gọi là "Tân Nho học" của ông, lại được cho là muốn dung hợp Nho học và chủ nghĩa Marx lại với nhau. Hay nói cách khác, là muốn dùng chủ nghĩa Marx để đoạt lấy và chiếm lĩnh trận địa của "Tân Nho học". Tôi nghĩ đây đại khái lại là một chuyện hai đầu đều không được lòng ai. Những "Tân Nho gia" hải ngoại kia không thể nào chấp nhận chủ nghĩa Marx, những người kiên trì chủ nghĩa Marx trong nước cũng chưa chắc đã lĩnh tình ý của ông, còn về thế hệ trẻ, thì e rằng hoàn toàn chẳng có chút hứng thú nào.

Sự "hỗn loạn" hoặc "pha tạp" này của Lý Trạch Hậu nằm trong dự liệu của chúng ta. Bởi vì ông vốn dĩ rất thích chơi trò chiết trung dung hòa, ngay cả cái "mô hình thể dụng" vốn đã bị nghi ngờ từ lâu đó cũng không chịu buông tha, học thuyết của các nhà đều được chiếu cố cả lượt. Cách làm này, thoạt nhìn thì công bằng, thực ra lại là trung dung. Kỳ thực, sự trân quý của một nhà tư tưởng, không nằm ở chỗ hòa giải, mà nằm ở chỗ triệt để. Nếu tính tương thích không đủ, hoặc lực thống soái không đủ, trong lòng tự nghĩ là "tập đại thành", nhưng mang lại cảm giác cho người ta nếu không khéo thì chính là "lẩu thập cẩm". Đây là một bài học đắt giá. Đến bậc tài trí hơn người như Lý Trạch Hậu mà còn thế này, thì những kẻ học lực không tới tốt nhất đừng ôm cái ảo tưởng viển vông đó làm gì.

Không thể nói "Tây thể Trung dụng" của Lý Trạch Hậu hoàn toàn không có đạo lý, lại càng không thể nói ông không có ý tốt. Ông rất muốn tìm kiếm một con đường lớn thênh thang cho công cuộc hiện đại hóa của Trung Quốc. Bản vẽ phác thảo mà ông tưởng tượng cũng rất tuyệt vời: lấy tồn tại xã hội (tức là đời sống hằng ngày của nhân dân đại chúng) làm bản thể, lấy xây dựng kinh tế làm trung tâm, lấy phát triển lực lượng sản xuất khoa học kỹ thuật làm mấu chốt, trong khi kiên trì chủ nghĩa Marx, vừa học tập kinh nghiệm phương Tây, vừa phát huy truyền thống dân tộc, nhằm kỳ vọng hiện thực hóa hiện đại hóa một cách bình ổn và khỏe mạnh. Điều này có gì sai chứ? Gần như chính là ý nghĩa của việc "xây dựng chủ nghĩa xã hội đặc sắc Trung Quốc" rồi. Vấn đề là, chúng ta đã có lý luận Đặng Tiểu Bình rồi, còn cần cái thứ "Tây thể Trung dụng" vừa mơ hồ vừa lắm tầng nghĩa mơ hồ của ông làm gì nữa? Cái thứ "Tây thể Trung dụng" của ông, giảng không rõ ràng bằng lý luận Đặng Tiểu Bình, mà dùng cũng chẳng linh nghiệm bằng lý luận Đặng Tiểu Bình. "Xây dựng chủ nghĩa xã hội đặc sắc Trung Quốc", rõ ràng rành mạch; còn "Tây thể Trung dụng" thì sao, lại còn phải giải thích đằng đẵng nửa ngày. Chỉ riêng điểm này thôi, cũng đã thấy không thành công rồi.

Tôi thấy Lý Trạch Hậu chẳng có việc gì làm cũng chẳng còn con đường nào để đi nữa rồi. Ông e rằng chỉ có thể tiếp tục dệt nên "giấc mộng mới thế kỷ" của mình trong "gió chiều" mà thôi. Dù sao thì, "con người sống trên đời, luôn có những giấc mộng", không có mộng, con người, "đặc biệt là những trí thức tạo ra ảo mộng cho nhân loại, thì làm sao có thể sống nổi?". Cho nên chúng ta không thể không có mộng, cũng không thể không có những trí thức như Lý Trạch Hậu, chỉ sợ bọn họ chẳng qua cũng chỉ là "kẻ ngốc nói mộng" mà thôi.

Lý Trạch Hậu từng dùng lời của Khổng Tử và Phật tổ để làm câu kết cho "Giấc mộng mới thế kỷ" của mình, tôi cũng mượn lại để kết thúc bài viết này—

Khổng Tử nói: Biết tính sao đây, biết tính sao đây.

Đức Phật bảo: Không thể nói, không thể nói.

Vậy thì không nói nữa cũng được.