Tôi lần đầu tiên gặp Giáo sư Tô Ức Chi là vào mùa thu năm 1978. Lúc đó, tôi cuối cùng đã rời khỏi nhà máy nhỏ ở tận ngoại ô, bước chân qua ngưỡng cửa đại học bấy lâu hằng mong đợi, mang theo niềm khao khát học hành vô bờ bến. Tôi hướng tới mục tiêu trở thành một nhân vật như Trần Cảnh Nhuận, mong có thể làm nên chuyện trong đại dương tri thức mênh mông. Tôi nhớ đó là sau một trận mưa, cái oi ả của nắng nóng cuối thu đã không còn, trời cao trong vắt, tôi ôm trên tay một tác phẩm cũ vừa mới được tái bản của ông nội, đi hỏi thăm mọi người trong khu ký túc xá trường về vị trí chính xác nhà Giáo sư Tô. Mặc dù ngôi trường đại học tôi đang theo học có lịch sử lâu đời, số lượng sinh viên đông đảo, là một trong những trường đại học danh tiếng nhất cả nước, nhưng sự bẩn thỉu, lộn xộn của khu ký túc xá cho đến tận bây giờ nghĩ lại vẫn khiến người ta cảm thấy rùng mình.

Trong tay tôi nắm chặt mảnh giấy ghi địa chỉ, nhưng những tấm biển hiệu bằng men sứ nền đỏ chữ trắng treo trên tòa nhà đều đã bị lũ trẻ dùng súng cao su bắn hỏng. Đây là cảnh tượng điển hình để lại sau "Cách mạng Văn hóa", những tấm biển hiệu nền xanh chữ trắng ban đầu, do dễ khiến người ta liên tưởng tới "Thanh thiên bạch nhật" của Quốc Dân Đảng, nên hồi đầu phong trào đều đã được thay bằng màu hồng nhạt tượng trưng cho cách mạng. Nhìn qua cứ như là một sự phá hoại có kế hoạch, bởi vì tất cả các phát bắn đều nhằm mục đích làm cho người ta không thể nhận ra số hiệu trên biển. Đã hai năm kể từ khi đập tan "Bè lũ bốn tên", mùa xuân của khoa học đang tới gần, nhưng khu ký túc xá khổng lồ này vẫn còn lưu lại dấu vết của thời kỳ "Cách mạng Văn hóa" vừa mới đi qua, những câu trích dẫn của Chủ tịch Mao được viết bằng sơn đỏ sẫm có thể thấy ở khắp mọi nơi, và điều khiến người ta dở khóc dở cười nhất là, một khu ký túc xá lớn như vậy mà lại giống như một khu nhà ở hỗn tạp, được gọi là "Hướng Dương Viện" nọ kia. Tôi tìm đến tổ dân phố, một bà lão có dáng vẻ của người phụ trách nhìn tôi bằng ánh mắt không tin tưởng, cứ lắc đầu liên tục. Bà nói bà không biết ai là Giáo sư Tô Ức Chi cả, ở trong cả một khu nhà rộng lớn này, giáo sư, phó giáo sư và những người trông giống giáo sư nhiều như lông bò.

Mảnh giấy nhỏ trong tay tôi cho thấy Giáo sư Tô không ở tòa 27 thì cũng là tòa 37. Bà lão cảm thấy không thể nói rõ ràng ở trong tổ dân phố, bà nắm tay tôi, dẫn tôi ra ngã tư, chỉ về phía đông, rồi lại quay đầu chỉ về phía tây, bảo cho tôi biết vị trí của hai tòa nhà này nằm ở hai hướng hoàn toàn khác nhau. Hai hướng đó tôi vừa mới đi qua cả rồi, thế là tôi lại một lần nữa rơi vào sự hoang mang không biết đường nào mà lần. Một khu ký túc xá hỗn loạn như thế này, hiện nay đã rất khó nhìn thấy, tám năm sau, với tư cách là một giáo viên trẻ được giữ lại trường, tôi may mắn trở thành cư dân của khu ký túc xá này, hầu như tất cả những người đến tìm tôi đều từng gặp phải sự lúng túng hỏi đường giống như tôi trong lần đầu tiên tới thăm Giáo sư Tô. Từ những tòa biệt thự nhỏ hai tầng một tòa, đến những tòa nhà bảy tầng đang được xây dựng, từ kiểu kiến trúc nhà kho chỉ có một cửa đơn vị và một nhà vệ sinh công cộng, cho đến những tòa nhà kiểu mới có năm cửa đơn vị, đủ loại quy cách đều có cả. Nhà ở trong đại học vĩnh viễn không bao giờ đủ, nghe nói kể từ khi Tưởng Giới Thạch rời khỏi đại lục năm 1949, hay nói cách khác là từ khi Tưởng Giới Thạch đến thành phố Nam Kinh này năm 1927, khu ký túc xá này chưa bao giờ ngừng xây nhà, nhưng toàn là những việc nhỏ nhặt, đập đi xây lại, cứ túc tắc không vội vã, kết quả là qua các thời kỳ khác nhau, đã xây dựng nên rất nhiều tòa nhà với phong cách khác biệt.

Cuối cùng, người dẫn tôi tìm thấy Giáo sư Tô là một cô gái để tóc dài ngang vai, mặc trên người bộ đồ đen. Trong ấn tượng của tôi, cô ấy hẳn là mặc một bộ đồ lụa đen, thân trên là chiếc áo kiểu dân tộc, thân dưới là chiếc quần ống loe thướt tha, một đôi giày da cao gót màu đen. Cô ấy tô son đỏ thắm, kẻ lông mày đen mảnh, khắp người tỏa ra mùi nước hoa nhập khẩu. Cho đến tận hôm nay, tôi thường nảy sinh nghi ngờ rất lớn đối với ấn tượng của chính mình lúc bấy giờ, vì dù sao đây cũng là năm 1978 cũ kỹ, cách ăn mặc như vậy không những đáng nghi mà còn hoàn toàn không khớp với thời đại. Tôi đã không còn nhớ nổi tại sao mình lúc đó lại bị ma xui quỷ khiến thế nào mà cứ tin tưởng đi theo cô ấy, dưới tòa nhà Giáo sư Tô ở, cô ấy bỗng quay người lại, chỉ chỉ lên chiếc cửa sổ đang đóng kín trên tầng bốn, rồi thản nhiên bỏ đi. Lúc này, hoàng hôn buông xuống, từng tòa nhà ký túc xá kéo dài những cái bóng, khiến người ta có cảm giác như đang đứng giữa rừng cây.

Cô gái áo đen biến mất trong khu nhà. Tôi men theo lối cầu thang hẹp đi lên, trong đầu toàn nghĩ về cô gái áo đen đó. Năm nay tôi 21 tuổi, trên mặt vẫn liên tục mọc mụn trứng cá. Khẩu hiệu cải cách mở cửa và giải phóng tư tưởng dường như chính là được đưa ra vào năm này, dẫu sao tôi cũng là một chàng trai trẻ trưởng thành trong một thời đại bảo thủ áp bức, vì cứ nói chuyện với con gái là đỏ mặt, nên thực tế tôi chẳng hề nhìn kỹ cô gái đó lấy một cái. Tôi căn bản không nhìn rõ cô gái đó trông như thế nào, chỉ lướt vội qua cô ấy, rồi sợ hãi rụt rè đi theo sau lưng cô. Thực tế, ngay từ đầu, tôi đã dùng trí tưởng tượng để suy đoán và hoàn thiện, tôi chỉ đơn thuần nghĩ rằng cô ấy đáng lẽ phải như thế nào. Mỗi khi nghĩ đến mối quan hệ với Giáo sư Tô, tôi lại không kìm được mà nghĩ đến cô gái áo đen bí ẩn này. Sau gần 20 năm, ký ức về cô gái áo đen đã mang theo rất nhiều trí tưởng tượng, thậm chí có những sai lệch rất nghiêm trọng, tôi luôn đánh đồng cô ấy với những cô gái thời thượng nhất trên phố hiện nay, tuy nhiên tôi cứ không kìm được mà nghĩ tới.

Tòa nhà giáo sư kiểu cũ tồi tàn không chịu nổi, hành lang tối tăm dài dằng dặc chất đầy những tạp vật vứt đi thì tiếc mà giữ lại thì vô dụng. Đâu đâu cũng là bụi bặm, có thể thấy đã lâu không có ai quét dọn. Nghe thấy có người đang ho, đó là kiểu ho khan, là tiếng động theo thói quen không có đờm mà vẫn cứ phải ho hoặc không ho cũng chẳng sao. Cửa một nhà ở tầng hai mở toang, đài phát thanh đang phát bản tin dự báo thời tiết với tốc độ ghi âm, kiểu phát thanh có đặc trưng thời đại rõ nét này, giờ đây không còn nghe thấy nữa. Tôi cuối cùng cũng đến tầng bốn, trước cửa nhà Giáo sư Tô, tôi chần chừ một chút, tìm thấy nút bấm chuông cửa, khẽ ấn vào.

2

Giống như con người ta dù cố ý hay vô ý cũng luôn muốn hồi tưởng lại trải nghiệm tình dục đầu đời của mình, tôi đối với lần đầu tiên đến thăm Giáo sư Tô, luôn giữ một ký ức đầy thân thiết. Sự qua lại với Giáo sư Tô là một đoạn trải nghiệm vô cùng quan trọng trong quỹ đạo cuộc đời tôi. Có lẽ vào lúc đó, bản thân tôi không hề nhận thức được tầm quan trọng của nó, vì ban đầu chẳng qua chỉ là một chuyến thăm tình cờ, tôi chẳng qua chỉ là tuân lệnh cha, mang một cuốn sách của ông nội đến tặng cho Giáo sư Tô. Đây hoàn toàn là một chuyến thăm mang tính lễ nghi. Giáo sư Tô từng có mối giao lưu ngắn ngủi với ông nội tôi, sau khi tôi nhận được giấy báo trúng tuyển đại học, cha tôi đi công tác Bắc Kinh, ông nội nói với cha rằng trường đại học mà tôi sắp tới học có một vị giáo sư tên là Tô Ức Chi rất có học vấn. Ông nội không có ý bảo tôi đến bái sư, ông biết nền tảng học vấn của thế hệ chúng tôi thực sự quá nông cạn, căn bản không xứng đáng làm học trò của Giáo sư Tô. Lúc đó ông nội chỉ tiện miệng nhắc với cha tôi về người tên là Tô Ức Chi này.

Kể từ sau khi bị quy là "phái hữu" năm 1957, niềm hối tiếc lớn nhất của cha tôi là việc ông đã chọn nghề viết văn. Ông không có yêu cầu gì khác đối với tôi, hy vọng duy nhất là tôi tuyệt đối đừng "cha truyền con nối", lại đi làm cái nghề nhà văn xui xẻo đó. Trước khi vào đại học, tôi là công nhân của một nhà máy nhỏ ở khu phố, có lẽ trong suốt hơn hai mươi năm qua, cha tôi đã sống rất long đong lận đận, ông cảm thấy vô cùng an ủi khi tôi có thể trở thành một thành viên trong đội ngũ giai cấp công nhân. Ông cảm thấy tự hào vì gia đình mình cuối cùng cũng có người thuộc giai cấp công nhân. Giai cấp công nhân là giai cấp lãnh đạo của Trung Quốc, bao nhiêu năm nay, dù là trong sách giáo khoa hay trên báo chí đều nghiêm túc nói như vậy. Mặc dù mỗi thế hệ có những suy nghĩ khác nhau, có cái nhìn khác nhau về thế giới, nhưng cha tôi vẫn luôn cảm thấy ý định không muốn tiếp tục làm công nhân của tôi là vô cùng ngây thơ, vô cùng sai lầm, và còn ẩn chứa vài phần nguy hiểm. Ông cảm thấy ham muốn thi vào đại học một cách nóng lòng của tôi là hơi quá đáng, hơi khó hiểu. Ông cảm thấy tôi hoàn toàn không có lý do, cũng không cần thiết phải coi trọng việc học đại học đến thế. Một người, ở nơi nào cũng có thể phát triển, đại học chưa bao giờ là con đường duy nhất. Ông nội tôi không học đại học, bác tôi không học đại học, cha tôi không học đại học, ba người anh họ của tôi cũng không học đại học, theo suy luận này, tôi dù không học đại học thì cũng vẫn có thể làm nên sự nghiệp.

Nhà máy nơi tôi làm việc ở rất xa nhà, ngày nào cũng phải ra khỏi nhà từ sáng sớm. Hầu như phải đi xuyên qua cả khu nội thành, đến vùng ngoại ô rồi còn phải men theo một đoạn đường đất đạp xe mười phút nữa. Những ngày mưa, để không bị muộn, tôi không những phải ra khỏi nhà sớm hơn mà còn phải đẩy, thậm chí vác cả xe đạp đi trên con đường đất lầy lội. Công việc của tôi là vận hành máy bào đầu bò, đây là một kiểu gia công kim loại khá lạc hậu, quy trình vô cùng đơn giản. Sau khi vào nhà máy, một người phụ nữ trung niên mới chuyển nghề làm sư phụ của tôi, bà dạy tôi cách vận hành, qua một tháng, tôi liền nắm vững hoàn toàn cách thao tác. Trong năm đầu làm học việc, vì là cùng sư phụ vận hành một chiếc máy bào nên cũng khá nhàn rỗi, chúng tôi thay phiên nhau làm việc, người rảnh rỗi có thể trốn sang một bên đọc sách hoặc đan áo len. Trong xưởng chỉ có một chiếc máy bào, ban đầu đã có hai vị sư phụ, một ca đêm, một ca ngày, giờ thêm tôi và một người học việc nữa, nhân thủ đông hơn thì lại cân nhắc lắp thêm một chiếc máy bào nữa.

Một năm sau, chiếc máy bào mới được mua về. Ngoài việc mới hơn một chút, chiếc máy bào này về hình dáng và tính năng không có bất kỳ điểm nào khác biệt so với cỗ máy cũ. Sau khi chiếc máy bào mới được lắp đặt xong, sư phụ đùa với tôi rằng chiếc máy mới này chính là của hồi môn của tôi. Tôi không nhớ rõ mình lúc đó trả lời thế nào, chỉ cảm thấy trong lòng không dễ chịu, tôi đâu phải là con gái, cần của hồi môn làm gì. Nói thẳng ra, tôi lúc đó không cảm thấy làm công nhân có gì không tốt, tôi cảm thấy khó chịu là vì công việc tôi làm thực sự chẳng có chút kỹ thuật nào để nói. Tôi nhận ra mình đang dần dần trở thành một phần của cỗ máy, mỗi ngày cố định chỉ là mấy động tác đơn giản như vậy, kẹp chặt linh kiện gia công, ấn nút vận hành, gia công bắt đầu rồi gia công kết thúc, sau đó tiếp tục lặp lại. Tôi cảm thấy mình như đang rơi vào vũng lầy của cuộc hôn nhân sắp đặt, chiếc máy bào mới này chỉ là một cô vợ nhỏ mà tôi buộc phải cưới. Tôi không có chút tình cảm nào với cỗ máy kim loại này.

Sau khi trở thành nhà văn, những cuốn tiểu thuyết tôi viết rất ít khi phản ánh quãng đời này. Bốn năm làm công nhân, nơi khiến tôi thực sự cảm thấy gần gũi không nhiều lắm. Nếu buộc tôi phải nói lời thật lòng, tôi đành phải thừa nhận rằng mình không thích làm công nhân. Tôi không cách nào ca ngợi cuộc sống trong nhà máy, vì tôi biết đa số công nhân cũng giống như tôi, không hề yêu thích công việc mà họ đang làm. Tôi biết rất nhiều công nhân trẻ cũng giống như tôi, không thấy làm công nhân có gì không tốt, nhưng cũng không thấy làm công nhân thì nhất định là vĩ đại. Trên thế giới này nếu thiếu vắng công nhân thì chắc chắn không được, có lẽ chính điểm này mới có thể như nhãn hiệu của món hàng nổi tiếng, chỉ thẳng vào sự vĩ đại của công nhân. Thực tế, trong cái thời đại tôi làm công nhân, công nhân thà nói là may mắn thì đúng hơn là vĩ đại, sự may mắn này so với những thanh niên trí thức về nông thôn, so với những người nông dân ở nông thôn.

Không thể không thừa nhận cuộc sống của người công nhân thực ra là đơn điệu nhất. Trong tám giờ đồng hồ máy móc gầm rú, tôi buộc phải biến mình thành một bộ phận phụ tùng của chiếc máy bào đầu bò này. Nếu là gia công loại linh kiện nhỏ, mỗi quy trình kết thúc rất nhanh, tôi buộc phải đứng bên cạnh máy bào, không ngừng thay cái này lắp cái kia. Nếu là linh kiện gia công lớn, thì có nghĩa là một khi việc gia công bắt đầu, tôi có thể có thời gian chờ đợi rất dài. Có một điểm không thể nghi ngờ là máy bào một khi đã khởi động, tôi liền bị trói chặt vào cỗ máy, thần kinh của tôi phải cực kỳ căng thẳng. Càng là những thao tác trông không đòi hỏi kỹ thuật cao thì càng dễ sơ suất gây tai nạn, sư phụ tôi chính là vì trong lúc làm việc lén đan áo len dẫn đến đầu bò của máy bào và linh kiện gia công va chạm vào nhau, kết quả là chiếc máy bào đó buộc phải đại tu trước thời hạn.

Công việc vĩnh viễn không bao giờ hết, muốn lười biếng cũng không được. Mỗi người đều có một chiếc máy, máy của ai dừng lại đều sẽ gây chú ý. Trong xưởng, việc giao tiếp giữa người với người cũng chỉ là chút thời gian ngắn ngủi lúc ăn cơm, nếu không thì phải đợi đến lúc giao ca. Bốn năm ở nhà máy, tôi hầu như không kết giao được một người bạn nào. Tính cách tôi vốn dĩ hơi hướng nội, bốn năm làm công nhân khiến tính khí tôi trở nên kỳ quặc hơn. Tôi tiếp tục duy trì truyền thống thời trung học, kiên quyết không trò chuyện với các bạn nữ cùng lứa. Cái thời đại mà tôi học trung học, con trai và con gái là kẻ thù, chưa bao giờ đối thoại với nhau. Con trai thời đại đó đều là những tín đồ thanh giáo, tất cả những chàng trai bắt chuyện với con gái đều sẽ bị coi thường và chế giễu, còn con gái nếu chủ động nói chuyện với con trai thì đó chắc chắn là loại nhẹ dạ và không tự trọng.

Tôi buộc phải thừa nhận mình luôn không kìm được mà chú ý đến một nữ công nhân trẻ vận hành máy mài. Tôi thừa nhận mình có thiện cảm đặc biệt với cô ấy. Đây là một cô gái vào nhà máy trước tôi hai năm, trong ấn tượng của tôi, cô ấy lúc nào cũng đeo khẩu trang to, vì vậy luôn mang theo một sự bí ẩn. Máy mài cũng giống như máy bào, thao tác rất đơn giản, điểm khác biệt duy nhất là bụi kim loại do máy mài tạo ra lớn hơn nhiều so với máy bào. Máy móc của chúng tôi đặt sát nhau, trong tiếng máy gầm rú, thỉnh thoảng chúng tôi lại liếc mắt đưa tình. Tôi cứ mãi nhìn trộm cô ấy, chú ý đến từng cử động của cô ấy, đồng thời cảm thấy hành động của mình cũng đều nằm trong tầm mắt giám sát của cô ấy. Để gây sự chú ý với cô ấy, tôi đã làm một loạt hành động kỳ quặc vô cùng dư thừa. Cô ấy rõ ràng đã nhận ra ánh mắt khác thường của tôi. Thời trung học, tôi từng dùng ánh mắt tương tự để ý đến một cô gái tết tóc đuôi sam. Những chàng trai cùng lứa với tôi, trong thời kỳ thanh thiếu niên, chắc hẳn đều có rất nhiều trải nghiệm tình yêu chẳng có gì đáng nói để nhớ lại như tôi. Thời kỳ thanh xuân của chúng tôi gắn liền mật thiết với "Cách mạng Văn hóa", trong cái thời đại đặc thù đó, vấn đề tình yêu là một chủ đề hết sức nực cười. Chữ "yêu" trong mắt thế hệ chúng tôi, có nghĩa là không học hành tử tế, có nghĩa là sự đồi trụy dâm ô. Tất cả các bài hát về tình yêu lúc bấy giờ đều là nhạc gợi tình. Cuộc sống tình yêu thuở sơ khai của chúng tôi, nói trắng ra, cũng chỉ là nhìn các cô gái với ánh mắt đắm đuối.

Tuy nhiên trong xưởng, những công nhân già lại có thể thoải mái nói những lời thô tục, thậm chí động tay động chân ở nơi đông người. Đàn ông ở các độ tuổi khác nhau đều muốn trêu ghẹo sư phụ tôi, và bà có vẻ cũng rất vui lòng tìm kiếm niềm vui từ đó. Có tin đồn rằng chồng của sư phụ bị liệt dương, đàn ông sau lưng xì xào bàn tán, đi đến kết luận thống nhất là "ba mươi như sói, bốn mươi như hổ", sư phụ đã không thể có được tình dục chính đáng từ chồng mình, thì rất tự nhiên sẽ tìm kiếm một con đường khác để giải tỏa. Khi tôi mới làm học việc, sư phụ còn có chút kiêng dè. Bà luôn giả vờ giận dữ gạt bàn tay bất chính của đàn ông ra, đuổi những người đàn ông vây quanh mình đi. Thế nhưng, bà rất nhanh chóng quên mất sự tồn tại của tôi, nói năng bạt mạng, mở miệng là nói về bộ phận đàn ông, khép miệng là nói về đồ chơi của phụ nữ. Bà thực lòng thích đùa những câu thô tục, thích người khác động tay động chân với mình, thích bị người ta sàm sỡ. Bà thích cái cảm giác được đàn ông vây quanh, đây là một kiểu đãi ngộ gần như là nữ hoàng của xưởng, trong thời gian giao ca ngắn ngủi, trong lúc ăn cơm, trong lúc thỉnh thoảng mất điện nghỉ ngơi, bà trở thành trung tâm chú ý của những người đàn ông. Những tràng tán gẫu, những tràng cười đùa, tất cả danh từ và động từ đều có ý nghĩa mới.

Dần dần, kiểu đùa cợt này thậm chí lan sang cả tôi. Những người đó hoàn toàn không quan tâm tôi có đỏ mặt hay không, vô cùng lộ liễu trêu chọc sư phụ, nói bà ấy muốn ăn thịt "gà tơ". Sư phụ càng muốn bảo vệ tôi, họ lại càng hăng, hét càng to. Sư phụ rất tức giận, nói: "Các người mẹ kiếp thật không biết xấu hổ, còn không ra thể thống gì nữa, đừng trách tôi nói những lời khó nghe."

Họ liền nói: "Lời khó nghe nào của cô mà chúng tôi chưa nghe qua?"

Sư phụ nói: "Đồ đệ tôi cũng giống như con trai tôi vậy."

Họ liền nói bóng nói gió: "Giống con trai và là con trai, rốt cuộc vẫn khác nhau!"

Những lời đùa cợt tương tự vĩnh viễn không có hồi kết. Một khi đã thoát khỏi gông cùm của máy móc, mọi người không có niềm vui nào khác để tìm kiếm, thế là đành dựa vào việc tán tỉnh trêu ghẹo để điều tiết tâm trạng. Nói chuyện thô tục và những câu chuyện gợi dục là bài thể dục giữa giờ để điều tiết sức khỏe tâm thần trong xưởng, là chất bôi trơn để mọi người giao lưu tình cảm với nhau, không làm tổn hại đến phong nhã, không gây thương phong bại tục. Sư phụ ghét nhất những người phụ nữ giả vờ đoan trang, tính khí của bà là có chuyện gì, lập tức nói thẳng ra không chút úp mở. "Tôi bảo cậu này, phụ nữ càng im hơi lặng tiếng thì trong xương tủy càng lẳng lơ," sư phụ rõ ràng để ý đến ánh mắt tôi dành cho cô thợ mài không xa chúng tôi, rất thiện chí nhắc nhở tôi, "Tôi là người đi trước, phụ nữ không lên tiếng, cái này gọi là thịt hầm trong nồi đất, là 'lẳng lơ' ngầm đấy, cậu mà chọn đối tượng thì tuyệt đối đừng tìm loại như thế này."

Sự thật dường như cũng chứng minh phán đoán anh minh của sư phụ. Mười năm sau, tôi đã rời nhà máy, đang học cao học, có một lần gặp lại đồng nghiệp trong xưởng năm xưa, nghe anh ấy kể về cô thợ mài trẻ tuổi từng khiến tôi mất hồn mất vía này, người đồng nghiệp đã lên chức quản đốc xưởng này vô cùng ngạc nhiên khi thấy tôi hoàn toàn không biết gì về những chuyện phong lưu của cô ấy. Anh ấy tuôn một tràng dài danh sách, trong đó có mấy người đàn ông tôi đều quen. Anh ấy kể với tôi cô thợ mài bí ẩn, thường ngày im lặng năm nào, đối với tình yêu ngoài hôn nhân có một sở thích bệnh hoạn. Anh ấy không khỏi cảm thán nói: "Cô ấy là kẻ không từ chối ai bao giờ, súng thật đạn thật đấy, không như mấy bà già trong xưởng chúng ta, chỉ biết làm liều trên miệng lưỡi thôi."

3

Người ra mở cửa là phu nhân của Giáo sư Tô, Lão phu nhân họ Lý. Từ khe cửa mở ra, tôi trước tiên nhìn thấy một khuôn mặt bà lão đầy nếp nhăn, vẻ mặt đầy thiếu kiên nhẫn. Tiếng chuông cửa âm nhạc sau khi tôi buông tay ra một hồi lâu vẫn còn leng keng vang vọng, do pin yếu, âm thanh kéo dài đó vô cùng quái dị. Lần gặp mặt đầu tiên, rõ ràng khiến người ta cảm thấy không vui. Lão phu nhân họ Lý căng mặt, nhìn tôi bằng ánh mắt lạnh lùng không thân thiện, lời giải thích và trình bày của tôi dường như không có tác dụng gì với bà. Nếu như tôi có thể biết hai vợ chồng Giáo sư Tô đang giận dỗi nhau, thì sự lúng túng bất an trên người tôi có lẽ đã tan biến hết. Sau mười năm liên tục làm học trò, quen dần thành thói, tôi đã hoàn toàn quen thuộc với tính xấu của Lão phu nhân họ Lý, nhưng lần gặp mặt đầu tiên, tôi thực sự đã bị bà làm cho vô cùng chật vật. Thần thái của bà hoàn toàn không muốn đoái hoài, khi tôi hỏi Giáo sư Tô có phải ở đây không, trên mặt bà không có chút phản ứng nào.

Tôi hầu như chen cứng vào từ bên cạnh thân hình mập mạp của Lão phu nhân họ Lý. Tôi không hiểu tại sao bà lại phản cảm với tôi như vậy. Rõ ràng khuỷu tay tôi chạm vào chỗ nào đó trên người bà, chỉ chạm khẽ một cái thôi, tôi nghe thấy bà hừ một tiếng đầy oán hận. Tôi quay đầu lại, muốn nói xin lỗi, nhưng khuôn mặt hổ báo của bà lại khiến tôi nuốt vội lời định nói vào trong. Phòng đọc sách nhỏ của Giáo sư Tô đối diện với cửa chính, bên trong xám xịt và ảm đạm. Thực tế, ngay từ đầu, tôi đã nhìn thấy Giáo sư Tô ngồi ngay ngắn trong phòng đọc sách qua khe cửa mở. Nghe thấy tiếng tôi, Giáo sư Tô tiện tay bật đèn bàn lên, miệng lên tiếng chào lớn, rồi đứng dậy. Ánh đèn bàn chiếu bóng dáng gầy dài của Giáo sư Tô lên bức tường đối diện như đang chiếu đèn ảo ảnh. Vị giáo sư trên tường như một con gấu khổng lồ, lảo đảo bước ra khỏi phòng đọc sách.

Ấn tượng đầu tiên Giáo sư Tô để lại cho tôi chính là cao, một kiểu cao gầy. Trong ký ức của tôi, những người lớn tuổi lại có học vấn, mười người thì chín người là người lùn. Ông nội tôi rất lùn, rất nhiều người bạn già đầy trí tuệ của ông cũng rất lùn. Tôi không khỏi nhớ đến một bệnh viện Đông y rất nổi tiếng ở Nam Kinh, những vị bác sĩ Đông y già là chuyên gia trong đó đều lùn như người Nhật. Giáo sư Tô đã hơn bảy mươi tuổi, nhưng trông không có vẻ gì là già nua lẩm cẩm. Cách ăn mặc của ông khá buồn cười, mặc một chiếc áo len rộng thùng thình như áo ngủ, phía trên thêu những hoa văn màu tím giống như da hổ. Thời tiết không quá lạnh, ông đã khoác thêm một chiếc khăn quàng cổ dài đến mức quá đáng, dưới chân là đôi tất bông màu trắng, phối với một đôi dép nhựa màu đỏ. Mọi thứ đều tỏ ra không hài hòa đến thế, tôi phát hiện mình như đang đối diện với một nhân vật trên sân khấu điện ảnh hoặc kịch nghệ.

Tôi nói với Giáo sư Tô mục đích đến của mình, lấy hết can đảm tự giới thiệu bản thân, rồi đưa cuốn sách của ông nội cho Giáo sư Tô. Giáo sư Tô nhận lấy cuốn sách, dẫn tôi đi vào trong phòng đọc sách. Khi chúng tôi bước vào phòng đọc sách, ba con mèo từ bên trong bất ngờ vọt ra, thực sự làm tôi giật bắn mình. Nuôi mèo không có gì lạ, tôi chỉ không hiểu tại sao phải nuôi ba con, mà ba con mèo đó đều là mèo trưởng thành, con này to hơn con kia, hai con thiên màu đen, một con màu vàng, béo mầm, vội vã chạy qua trong phòng, cứ như xảy ra chuyện gì trọng đại lắm. Giáo sư Tô thản nhiên đeo kính lão lên, cúi đầu dưới ánh đèn bàn, lật giở vội vã cuốn sách của ông nội tôi, ngẩng đầu lên, rất bình tĩnh nói: "Ồ, cuốn sách này năm xưa tôi từng đọc qua rồi."

Tiếp theo là sự im lặng đầy lúng túng. Giáo sư Tô không tỏ ra mấy nhiệt tình với tôi, còn tôi thì không biết nên tìm câu chuyện gì để ứng đối. Có lẽ là màn tự giới thiệu mang tính phô trương của tôi khiến Giáo sư Tô cảm thấy hơi khó chịu, khuôn mặt ông u ám, làm cho bạn nhận thấy rõ ràng ông đang không vui. Bao nhiêu năm nay, bất kể tôi có vui lòng hay không, người khác khi giới thiệu tôi đều thích thêm chú thích, nói tôi là cháu của ai ai, là con của ai ai. Kiểu giới thiệu này không những dễ gây phản cảm với người khác, mà còn khiến tôi cảm thấy gượng gạo, cảm thấy không tự nhiên. Tôi trở nên vô cùng nhạy cảm, luôn cảm thấy trong sự giới thiệu này, ngầm chứa đựng sự chỉ trích tôi là kẻ bất tài vô học. Làm một người vô danh tiểu tốt bình thường, vốn dĩ chẳng có gì là không tốt, nhưng lại cứ bị buộc phải đóng vai hậu duệ của người nổi tiếng, thì lại vất vả hơn nhiều.

Giáo sư Tô nhiều năm trước từng làm việc cùng ông nội tôi, có một thời gian từng nhìn cha tôi trưởng thành, vì vậy, ngay khi tôi bước chân vào ngưỡng cửa trường đại học nơi Giáo sư Tô công tác, điều đầu tiên cha nghĩ tới là nếu tôi có khó khăn gì, hoàn toàn có thể thỉnh giáo Giáo sư Tô. Cái ý nghĩ ngây thơ mong muốn một chiều này, khá giống như muốn học kịch thì đi bái Mai Lan Phương làm thầy, muốn đá bóng thì đi làm đệ tử của Pelé hay Maradona, hoàn toàn là tự nói tự nghe, hoàn toàn là suy đoán chủ quan. Nói thật, cách ngành như cách núi, Giáo sư Tô rốt cuộc có bản lĩnh và học vấn lớn đến đâu, cha tôi cũng không rõ. Nhiều năm nay, cha cậy vào việc trước đây vốn quen biết Giáo sư Tô, lại luôn sống cùng một thành phố nên thỉnh thoảng có vài lần tiếp xúc, mà Giáo sư Tô lại vì mối quan hệ của ông nội tôi nên đối với ông luôn rất khách khí, vì vậy cha chỉ dựa vào trực giác mà khẳng định tôi đến làm phiền Giáo sư Tô một chút cũng chẳng tính là mạo muội gì quá lớn.

Sau một khoảng lặng đầy lúng túng, tôi nói với Giáo sư Tô rằng sau này nếu gặp phải một số vấn đề, có lẽ sẽ thỉnh giáo ông. Giáo sư Tô không tiếp lời tôi, cuộc đối thoại của chúng tôi căn bản là không cách nào tiếp tục được. Thực tế, tôi còn chưa biết sau này mình rốt cuộc sẽ gặp phải những vấn đề gì, những vấn đề này một khi chưa hình thành thì Giáo sư Tô đương nhiên cũng không có gì để nói. Sau nhiều năm, hồi tưởng lại chuyện cũ, tôi nghĩ lúc đó mình chắc hẳn có nhiều điểm bồng bột của tuổi trẻ. Dẫu sao tôi cũng chỉ vừa mới bước chân vào ngưỡng cửa đại học, trước mặt một bậc đại sư như Giáo sư Tô, dù tôi có làm bộ khiêm tốn thế nào đi nữa, vẫn không kìm được cái đắc ý của kẻ tiểu nhân, cứ như thể "Trời giáng đại nhậm cho người này", mà tiền đồ quốc gia, hy vọng dân tộc đều thực sự gửi gắm vào thế hệ sinh viên chúng tôi. Không còn nghi ngờ gì nữa, lúc đó tôi rõ ràng đang hăm hở, trên mặt viết đầy vẻ muốn làm nên chuyện. Để thoát khỏi bầu không khí lạnh lẽo, tôi bắt đầu khoác lác, vẽ ra những dự định tương lai của mình. Trong phòng đọc sách chỉ có một chiếc ghế sô pha, Giáo sư Tô khách khí nhường tôi ngồi ghế sô pha, kết quả là ông đành phải ngồi trên chiếc ghế đẩu cứng trước bàn viết.

Lần đầu tiên đến thăm Giáo sư Tô, hoàn toàn thuần túy mang tính lễ nghi. Tôi nhận ra ông không hề có chút hứng thú nào với bản kế hoạch vĩ đại trống rỗng của tôi. Tôi cũng giống như ông cha mọt sách của mình, căn bản không biết gì về Giáo sư Tô, chỉ biết chung chung là ông rất có học vấn. Là một sinh viên trẻ mới bước vào ngưỡng cửa đại học, tôi đối với cái gọi là học vấn còn chưa làm rõ được, sự thật là giữa chúng tôi còn chưa đủ tư cách để đối thoại. Trong lần ghé thăm đầu tiên, chúng tôi e là đều không ngờ tới rằng, trong mười năm sau đó, mối quan hệ của chúng tôi lại khăng khít đến vậy. Đây chẳng qua chỉ là một cuộc va chạm ngẫu nhiên, lúc đó không hề tạo ra tia lửa nào, chúng tôi dường như đều không để lại cho đối phương ấn tượng quá sâu sắc. Trong hơn một tiếng đồng hồ gặp mặt đầu tiên, Giáo sư Tô hồi tưởng lại mối giao lưu ngắn ngủi từng có với ông nội tôi, kể một câu chuyện cười về cha tôi hồi nhỏ, rồi lái sang chủ đề khác. Thực tế, ngày hôm đó Giáo sư Tô nói với tôi nhiều nhất là về tình trạng cơ thể ông, ông nói mình có lẽ đã bị cảm, vừa nói vừa liên tiếp hỉ mũi. Trong vòng mười phút, ông liên tiếp uống ba loại thuốc đến mức khó tin, mỗi khi uống một loại thuốc đều rất nghiêm túc giải thích cho tôi về tên gọi và công dụng của thuốc. Uống thuốc nhiều chắc chắn có tác dụng phụ, tuổi già nhiều bệnh lại không thể không uống thuốc, ông không chán nản giải thích tình cảnh khó xử của bản thân, nói đến cuối cùng, giống như làm xiếc, giơ cao đôi chân đi tất bông trắng của mình lên trước mặt tôi, đung đưa trong không trung, rồi nói cho tôi một bí mật, đó là con người một khi đã già, nỗi bất an cảm thấy đầu tiên chính là thiếu hỏa khí.

Giáo sư Tô nói: "Cậu biết con người nơi nào sợ lạnh nhất không, đúng rồi, là lòng bàn chân đấy."

4

Trong một thời gian rất dài, ấn tượng tôi để lại cho mọi người là đọc sách không những nghiêm túc mà còn chăm chỉ. Trong xưởng, tuy tôi cũng cúi đầu làm việc như người khác, nhưng vì tôi thường xuyên tận dụng thời gian ăn cơm và lúc mất điện để đọc sách, mọi người liền cảm thấy tôi không an phận làm công nhân. Vật họp theo loài, người chia theo nhóm, trong cái thời đại đặc thù đó, hành vi của tôi trong mắt người khác trông vô cùng giả tạo. Thật ra việc đọc sách lúc đó của tôi hoàn toàn là mù quáng, vì tính cách tôi hướng nội, là một chàng trai trẻ nhút nhát không giỏi giao tiếp với mọi người, đọc sách chỉ là một phương pháp để tôi giải khuây khỏi sự nhàm chán. Nhớ lúc đó sách gì cũng đọc, ngoài tám giờ đi làm, toàn bộ tinh lực của tôi đều đặt vào việc đọc các loại sách khác nhau. Hoàn cảnh gia đình khiến tôi rơi vào trạng thái vĩnh viễn không bao giờ cảm thấy thiếu thốn sách vở. Do căn phòng ban đầu của chúng tôi bị nhóm nổi loạn chiếm mất một phòng, tôi buộc phải sống trong một căn phòng đọc sách chật chội. Xung quanh tôi chất đầy những giá sách, giá sách để chật kín, sách dư thừa thì chất dưới sàn. Thực tế, trong căn phòng đọc sách nhỏ bé, ngoài chiếc giường khung sắt nhỏ của tôi ra, những chỗ khác đều là sách.

Bắt đầu từ cấp ba, kinh nghiệm sống của tôi hầu như đều đến từ sách vở. Vì không có anh chị em, cha mẹ thường xuyên phải về nông thôn trải nghiệm cuộc sống, tôi trở nên ngày càng cô độc, ngày càng mọt sách. Đọc sách lung tung trở thành một phần rất quan trọng trong cuộc sống của tôi. Tôi bắt đầu đọc tiểu thuyết nước ngoài không dứt. Tôi biết đến Hugo, Tolstoy, Balzac, cũng biết đến Hemingway, Sartre, Camus, Ehrenburg, Pasternak. Một loại ấn phẩm nội bộ gọi là sách bìa vàng vô tình khơi gợi hứng thú đọc của tôi, lý do tôi mê mẩn những cuốn sách này chính là vì chúng là những cuốn sách phi pháp. Những cuốn sách này được xuất bản và phát hành nội bộ bởi các nhà xuất bản chính thức cấp quốc gia dưới danh nghĩa "chỉ dùng để phê phán", chúng là cỏ độc, nhưng chính vì là cỏ độc, giống như thuốc phiện nên sức quyến rũ lại càng lớn. Ngoài tiểu thuyết, tôi cũng hơi mê thơ ca, vừa xem thơ Đường từ Tống cổ điển, cũng xem thơ hiện đại của người nước ngoài. Trong một khoảng thời gian, đầu óc tôi nhồi nhét đầy tên các nhà thơ nước ngoài, nào là Lorca, Akhmatova, Mayakovsky, Balmont, tôi đối với những câu thơ được dịch thô cứng đó tràn đầy thiện cảm khó hiểu, tôi luôn rất ra vẻ mà lặng lẽ đọc thuộc lòng bài "Gửi nhà thơ trẻ" của Bryusov:

Hỡi chàng trai mặt tái nhợt, ánh mắt tựa lửa thiêu!

Ta trao cho ngươi ba lời thề nguyền.

Hãy nhận lấy điều thứ nhất: Đừng sống cuộc sống hiện tại,

Chỉ tương lai - mới là lãnh địa của nhà thơ.

Ghi nhớ điều thứ hai: Đừng cảm thông với bất kỳ ai,

Hãy yêu chính bản thân mình vô hạn.

Khắc ghi điều thứ ba: Tôn thờ nghệ thuật,

Chỉ tôn thờ nó. Không suy tư, không mục đích...

Hứng thú của tôi không ngừng thay đổi, vớ được gì là đọc nấy, càng là sách cấm càng muốn xem, càng muốn tìm hiểu tại sao lại không cho xem. Đọc sách không những khiến tôi không còn cảm thấy cô đơn, mà còn khiến tôi đắm chìm trong cảm giác tốt đẹp tự cho là mình đúng. Tôi còn trẻ, hỏa khí mạnh, tràn đầy năng lượng, lượng sách đọc tăng lên theo ngày. Sách có thể đọc thực sự quá nhiều, càng đọc sách càng cảm thấy mình còn rất nhiều sách có thể đọc. Tôi có chút không hòa nhập với môi trường vô cùng bế quan tỏa cảng và áp bức lúc bấy giờ. Già đời là điều khó tránh khỏi, đồng thời lại có chút tự oán tự trách, tôi cảm thấy mình đã hiểu được rất nhiều chuyện, thế nhưng vẫn còn rất nhiều chuyện hoàn toàn không biết gì. Tôi bắt đầu lén lút đọc một cuốn "Sổ tay bác sĩ chân đất", cuốn sách dày cộp này là cuốn sách cha tôi mua khi chuẩn bị về nông thôn, sau này việc về nông thôn không thành hiện thực, cuốn sách này cũng bị ông quên lãng. Vì tôi không có cách nào có được kiến thức tình dục bình thường từ những nguồn khác, thế là tôi đã tận dụng cuốn "Sổ tay bác sĩ chân đất" này một cách vừa vặn, coi nó như giáo trình nhập môn để hiểu về phụ nữ.

Chỉ là đọc những chương về tình yêu trong tiểu thuyết đã không còn thỏa mãn được sự tò mò của tôi, những đoạn miêu tả sắc tình sinh động trong các tác phẩm văn học bắt đầu khiến tôi cảm thấy bất an. Tôi tìm kiếm câu trả lời cho sự khác biệt nam nữ vốn đã ám ảnh tôi từ thời thơ ấu trong cuốn "Sổ tay bác sĩ chân đất" có số lượng in ấn cực lớn này. Tôi luôn rất nhanh chóng tìm đến chương "Các bệnh phụ khoa và sản khoa". Thông qua chương này, tôi không những hiểu được giải phẫu học cơ quan sinh dục trong và ngoài của phụ nữ một cách lý thuyết suông, mà còn tự học được cả những kiến thức liên quan đến đỡ đẻ. Tôi tỉ mỉ nghiên cứu những hình minh họa trong sổ tay như nghiên cứu bản đồ quân sự, đối chiếu với những chú thích có kèm chữ số Ả Rập. Tôi không thể quên được sự ngạc nhiên lúc đó, trước khi tiếp xúc với cuốn sổ tay này, người phụ nữ tôi biết chỉ là những cô bé mặc quần hở đũng và nàng Venus gãy tay. Tôi nhớ mình từng có một thời gian cảm thấy rất không vui, lý do là nếu phụ nữ thực sự giống như những gì sổ tay mô tả, thì sẽ có một sự nuối tiếc không thể nói thành lời.

Những hoạt động bí mật khiến tôi cảm thấy tự ti. Tuy chưa bao giờ bị vạch trần, nhưng luôn có một sự hoảng loạn của tội lỗi. Tôi biết mình như vậy là không học hành tử tế, là đồi trụy, là con quỷ trong lòng đang giở trò. Trong một khoảng thời gian rất dài, tôi trở nên rất thẫn thờ, nhiều sự kiện trọng đại của xã hội dường như chẳng có liên quan gì nhiều đến tôi. Tôi đắm chìm trong những bí mật nhỏ của cá nhân, bất kể là cuộc chấn chỉnh sau khi Đặng Tiểu Bình xuất sơn, hay là phong trào "Phản kích làn gió lật lại án cũ hữu khuynh" nhắm vào ông sau này, cũng như sự ra đi của những nhà cách mạng lão thành như Chu Ân Lai, Chu Đức, Mao Trạch Đông, thậm chí bao gồm cả trận động đất Đường Sơn kinh hoàng, đều khiến tôi cảm thấy mình vĩnh viễn là một người ngoài cuộc. Tôi bắt đầu nhận ra việc đọc sách lung tung của mình không phải là chuyện tốt, vì vậy để đốc thúc bản thân, tôi bắt đầu đi học lớp đêm không ngừng nghỉ. Tôi lúc đó chưa đầy 18 tuổi, là một thanh niên thất học, lớp đêm cho tôi cơ hội khao khát được làm một học sinh giỏi trở lại. Thời còn học trung học, chưa bao giờ cảm thấy học hành có gì hay, nhưng một khi bước chân vào xã hội, mới biết làm học sinh là hạnh phúc biết bao.

Trong thời đại tôi làm công nhân, tất cả các lớp đêm đều miễn phí. Thời đại đó, tuyệt đối không bao giờ nhìn mọi thứ bằng con mắt tiền bạc. Vì tôi chưa bao giờ học hành tử tế ở trung học, vậy tại sao không nhận được sự đền bù ở lớp đêm? Một lý do quan trọng khiến tôi mê mẩn lớp đêm là ngay cả vào những ngày phải làm ca đêm, cũng có thể đường đường chính chính xin nghỉ hai tiếng, loại nghỉ này là hợp pháp, là phần thưởng của nhà máy dành cho những công nhân trẻ cầu tiến. Vì tham gia lớp đêm, trong tuần lẽ ra phải làm ca đêm, thực tế tôi làm ít hơn người khác 12 tiếng, món hời như thế tội gì mà không chiếm. Cuộc sống lớp đêm khiến tôi cảm thấy phong phú, khiến tôi thấy con người sống trên đời, ngoài việc túc trực bên máy công cụ, thật sự có rất nhiều thứ có thể học. Đương nhiên, còn có một lý do khiến tôi mê mẩn lớp đêm, đó là tôi bị loại khỏi trường đại học công nhân của nhà máy. Chuyện này, từng một thời khiến lòng tự trọng của tôi bị tổn thương nặng nề, mỗi khi hồi tưởng lại, lồng ngực lại thấy nhói đau từng cơn.

Nhà máy nhỏ nơi tôi làm việc, vào năm thứ hai tôi vào xưởng, đã mở một "Đại học Công nhân 7-21" rất thịnh hành lúc bấy giờ, loại đại học công nhân này có tính chất bán thoát ly sản xuất, mục đích là để nâng cao kỹ thuật văn hóa cho công nhân trẻ. Điều kiện đương nhiên rất thô sơ, tìm bừa một văn phòng trong xưởng, mời một hai giáo viên đến giảng bài. Nhớ lúc tin tức vừa lan ra, tôi vô cùng kích động, vì so với lớp đêm, đây dù sao cũng là một cơ hội học tập tốt hơn. Ban đầu số người đăng ký rất ít, người ít quá thì không cách nào mở lớp. Để thúc đẩy việc tốt này, tôi nhiệt tình quá mức hoạt động trong xưởng, lần lượt động viên các công nhân trẻ cùng xưởng đăng ký. Do bình thường tôi rất ít tiếp xúc với người khác, sự thuyết phục bất ngờ thu hoạch không nhỏ, rất nhiều người cảm thấy nể mặt tôi chút cũng không sao, đằng nào cũng là chiếm thời gian đi làm. Những chuyện kiểu đăng ký luôn dễ gây ra phản ứng dây chuyền, trong xưởng có mấy công nhân trẻ công khai hứa với tôi, nếu tôi có thể viết đơn giúp họ, họ sẽ đăng ký. Trong vài phút ngắn ngủi, tôi dùng các kiểu chữ khác nhau, viết liền một mạch bốn lá đơn, ký tên những công nhân trẻ đó vào.

Kết quả là tất cả công nhân trẻ đăng ký trong xưởng đều được trúng tuyển, ngoại lệ duy nhất chính là tôi. Tôi không biết nên miêu tả tâm trạng lúc đó như thế nào mới thỏa đáng, mới có thể tái hiện chính xác không sai lệch nỗi thất vọng mà mình từng có. Thực tế, người bị loại lần đó, trong phạm vi toàn nhà máy cũng chỉ có mình tôi. Nhớ lúc đó người bỗng nhiên choáng váng, trong đầu trống rỗng, phản ứng đầu tiên là cái tên của mình có lẽ bị bỏ sót do sơ suất. Tôi đã chuẩn bị mọi thứ, thậm chí cả giáo trình cũng mua rồi, kết quả như vậy thực sự nằm ngoài dự đoán. Mọi người đều tin đây là sự hiểu lầm, ngày khai giảng, tôi vẫn còn bán tín bán nghi, không cam tâm mặt dày đi hỏi, câu trả lời là chỉ tiêu đã đầy, mắt tôi không tốt lắm, không có tương lai bồi dưỡng. Không hề tồn tại bất kỳ hiểu lầm nào, tôi là công nhân trẻ duy nhất bị gạt bỏ. Đại học công nhân là do công đoàn đứng ra tổ chức, do một vị lãnh đạo họ Ngô của công đoàn chịu trách nhiệm cụ thể, ông ta dám làm dám chịu, tự ý gạch tên tôi đi.

Tôi biết vị lãnh đạo họ Ngô này có khúc mắc với tôi, nhưng nằm mơ cũng không ngờ tới ông ta lại đối đầu với tôi một cách trần trụi như vậy. Kể từ khi tôi vào xưởng, vị lãnh đạo công đoàn họ Ngô này chưa bao giờ ngừng hỏi mượn sách của tôi. Ông ta mượn sách không bao giờ trả, cái gọi là mượn sách, thực chất là biến tướng đòi sách. Lúc nào cũng có loại người da mặt đặc biệt dày như vậy, trong thời đại như "Cách mạng Văn hóa", gia đình tôi luôn rất dễ dàng trở thành đối tượng tống tiền, mượn tiền không trả là chuyện thường tình, huống chi là mượn sách. Mặc dù trong căn phòng tôi ở chất đầy sách, nhưng cha tôi đối với kho sách của mình, giống như lão Grandet trong ngòi bút của Balzac vậy, vô cùng keo kiệt. Hết lần này đến lần khác có mượn không trả, người cha hiền lành chất phác bắt đầu cảm thấy không thể nhẫn nhịn được nữa, ông rất tức giận đứa con trai là tôi cũng vô dụng như ông, cũng mềm yếu dễ bị bắt nạt như ông, tại sao không thể đường đường chính chính mà từ chối, tại sao không thể cứng rắn mà nói một chữ "không".

Cho đến tận hôm nay, tôi vẫn không hiểu nổi, tại sao lúc đó chỉ là một lãnh đạo công đoàn nhà máy nhỏ bé, mà lại có thể hoành hành ngang ngược, lại có thể khiến chúng tôi cảm thấy khó xử đến vậy. Có loại người, bạn càng nhẫn nhịn, ông ta càng tấn công, càng được đằng chân lân đằng đầu. Lúc đó dù sao cũng là giai đoạn sau của "Cách mạng Văn hóa", sau bao sóng gió đã nhìn thấu sự đời, cha tôi cảm thấy cũng có thể đứng thẳng lưng làm người, ông quyết định không cho vị lãnh đạo công đoàn họ Ngô kia mượn sách nữa. Nếu hôm đó vị lãnh đạo công đoàn họ Ngô kia chỉ có một mình đến nhà mượn sách, sự từ chối của cha có lẽ sẽ không gây ra sự căm thù lớn đến thế. Vấn đề là hôm đó ông ta lại còn dẫn theo một người phụ nữ đến nhà, người phụ nữ này rốt cuộc có quan hệ gì với ông ta, tôi vẫn chưa làm rõ được. Tuy nhiên có một điểm không thể nghi ngờ, lãnh đạo công đoàn muốn chứng minh với người phụ nữ này rằng ông ta có mối quan hệ không bình thường với gia đình chúng tôi, vì vậy, ông ta không những phải tiếp tục mượn sách, mà còn bắt cha tôi phải cho người phụ nữ bí ẩn này mượn sách. Người phụ nữ này là một thanh niên văn nghệ trong "Cách mạng Văn hóa", đang được biệt phái đến một ban biên tập nào đó của Cục Cơ khí, cô ấy rất khách khí với cha tôi, mở miệng là gọi thầy. Cha tôi chần chừ một chút, dùng giọng thương lượng nói:

"Các người muốn mượn sách, hãy trả lại những cuốn đã mượn trước đây rồi hẵng mượn tiếp, thế nào?"

Sắc mặt lãnh đạo công đoàn lập tức rất khó coi, ông ta lùi một bước nói: "Lần này tôi không mượn, ông chỉ cần cho cô ấy mượn là được."

Tiếp theo, lại nói những gì, tôi đã không nhớ rõ, dù sao thì người phụ nữ đó rất ngượng ngùng, liên tục thoái thác, sau đó hai người cáo từ. Hôm sau đi làm, lãnh đạo công đoàn đợi tôi ở cổng nhà máy, thấy tôi, hầm hầm ném lại một câu: "Nhà ông chẳng qua chỉ có vài cuốn sách, có gì ghê gớm chứ!" Tôi không ngờ ông ta sẽ như vậy, không nói được gì, chỉ có cách không thèm đếm xỉa đến ông ta. Nói thật, tôi chưa bao giờ thực sự sợ ông ta, tôi chỉ từ tận đáy lòng ghét ông ta. Trước đây sở dĩ cho ông ta mượn sách là vì gia đình chúng tôi vốn không có thói quen từ chối người khác. Ông nội tôi luôn dạy cha tôi, đừng bao giờ từ chối những người cầu xin sự giúp đỡ của bạn, chỉ cần có khả năng thì không nên dễ dàng từ chối người khác. Cha tôi cũng dùng cách đó dạy dỗ tôi, hậu quả trực tiếp của kiểu giáo dục gia đình này là trong cuộc sống thực tế, nhiều lần khiến bản thân rơi vào tình cảnh vô cùng bị động và lúng túng. Thực ra từ chối cũng là một môn nghệ thuật, một người không biết cách từ chối người khác, vĩnh viễn đừng mong có được cuộc sống an ổn.

Tôi không tìm vị lãnh đạo công đoàn kia để xin xỏ, cũng không đi cãi nhau. Xin xỏ và cãi nhau đều không phải sở trường của tôi. Tôi biết vị lãnh đạo công đoàn kia là kẻ bắt nạt kẻ yếu sợ kẻ mạnh, chỉ cần biếu một bao thuốc lá, hoặc đe dọa đánh cho một trận, ông ta liền lập tức không có bất kỳ nguyên tắc nào. Thực tế, chức vụ lãnh đạo công đoàn, trong cái nhà máy tập thể nhỏ bé chỉ khoảng 200 người của chúng tôi, là vị trí không mấy ai để ý tới. Còn cái đại học công nhân chạy theo mốt kia, cũng chẳng được mấy ngày là đóng cửa. Tước đoạt quyền lợi được học đại học công nhân của tôi, có lẽ là việc thành công nhất, có triển vọng nhất mà vị lãnh đạo công đoàn này làm được trong phạm vi chức quyền của mình. Tim tôi đang rỉ máu, luôn cảm thấy đây là một đả kích rất nặng nề đối với bản thân, nhưng thực tế chứng minh không hề nghiêm trọng như vậy. Một người thực sự muốn học thì không ai ngăn cản nổi. Đối với tôi, mất mát cũng đồng nghĩa với đạt được, đã không có phần của tôi ở đại học công nhân của nhà máy, tôi đành phải tiếp tục đi đến lớp đêm để tìm kiếm sự thỏa mãn. Thời kỳ đó, tôi hầu như trở thành "người chuyên nghiệp" của lớp đêm, đêm nào cũng không bỏ. Từ vẽ kỹ thuật cơ khí đến kiến thức văn học cổ điển, từ hình học giải tích đến vi phân tích phân, từ kiến thức cơ bản về điện đến sửa chữa máy công cụ, đến nguyên lý thủy lực, chỉ cần thời gian cho phép, môn gì tôi cũng học.

Tinh thần hiếu học gần như điên cuồng của tôi đã để lại ấn tượng vô cùng tốt đẹp cho quản đốc xưởng. Quản đốc xưởng là một người đàn ông trung niên để râu quai nón, ông lén hứa với tôi rằng một khi có cơ hội sẽ điều tôi về văn phòng xưởng làm nhân viên kỹ thuật. Bao nhiêu năm nay, tôi luôn giả định rằng, nếu không đập tan "Bè lũ bốn tên", không khôi phục chế độ thi đại học, một kẻ mọt sách như tôi sẽ thế nào. Tôi nghĩ mình đã không an phận làm công nhân vận hành máy bào như vậy, có lẽ thật sự sẽ trà trộn vào văn phòng xưởng làm một nhân viên kỹ thuật. Dù sao thì ngoài việc hiếu học ra, trong mắt quản đốc xưởng, tôi vẫn là một đứa trẻ nghe lời. Tôi không như người khác, trong thời gian làm học việc đã yêu đương, uống rượu trong lúc mất điện, đặt biệt danh cho quản đốc xưởng, tè bậy ở góc xưởng khi làm ca đêm. Thực tế, tôi làm việc chăm chỉ, cần cù hơn bất kỳ công nhân trẻ nào học đại học công nhân trong nhà máy. Ý nghĩ duy nhất của tôi lúc đó là khao khát đọc sách. Ý nghĩ duy nhất của tôi là muốn được làm học sinh, như miếng bọt biển hấp thụ mọi tri thức, khao khát học tập như hoa hướng dương khao khát ánh mặt trời. Dựa vào hoàn cảnh lúc đó của tôi, chỉ cần có thể, tôi sẽ mãi mãi học tiếp ở lớp đêm.

Chương 2

1

Có lẽ chính vì trong thế hệ chúng tôi có rất nhiều người bị tước đoạt cơ hội học đại học, nên trong xã hội lúc bấy giờ, có một nhóm lớn những kẻ mọt sách như tôi đã vắt óc suy nghĩ, sách gì cũng muốn đọc. Chỉ tiêu sinh viên đại học công nông binh phải có sự tiến cử mới đi được, rõ ràng sẽ không rơi vào đầu tôi. Nhà máy nơi tôi làm việc quá nhỏ, dù cho ông trời có mở mắt, có chuyện tốt như vậy, cơ hội cũng chắc chắn thuộc về những người có khả năng cạnh tranh hơn tôi. Tôi không có chỗ dựa trong nhà máy, thành phần gia đình vẫn còn chút vấn đề, thời gian ở lớp đêm càng dài, ham muốn học đại học của tôi càng mãnh liệt, tuy nhiên đây dẫu sao cũng chỉ là một giấc mơ xa vời không thể chạm tới, giống như yêu một mỹ nhân trên phim ảnh vậy. Trong xã hội lan truyền đủ loại tin đồn về việc làm thế nào để có được chỉ tiêu đại học công nông binh, đi cửa sau đã trở thành một bí mật công khai. Mỗi khi nhắc đến sinh viên công nông binh, người ta không thể tránh khỏi nghi ngờ người đó có chỗ dựa, nghi ngờ người đó là con trai bí thư công xã, hoặc con gái cưng của giám đốc nhà máy nọ kia.

Trường bổ túc ban đêm đã trở thành vùng đất phúc cho những người muốn học đại học nhưng lại chẳng có đại học mà học. Chẳng cần biết học xong rốt cuộc có hữu dụng hay không, với nhiều người, chỉ cần có cơ hội được ngồi trong lớp, tìm lại cảm giác thời học sinh là đủ rồi. Việc học trở thành niềm gửi gắm, trở thành mục tiêu phấn đấu thuần túy, thay thế cho biết bao thứ về mặt tinh thần. Tôi không thể quên được cảnh tượng xúc động sau khi tin tức khôi phục kỳ thi đại học lan truyền, trường bổ túc ban đêm như sôi lên. Trong khoảnh khắc, ai nấy đều bàng hoàng trước tin tốt lành đột ngột ập đến, kích động đến mức không cách nào tiếp tục học bài nổi. Người người xì xào bàn tán, đưa ra đủ kiểu suy đoán theo ý mình về kỳ thi đại học sắp tới. Chuông vào lớp đã reo từ lâu, học viên vẫn không chịu quay về chỗ ngồi, cứ vây quanh thầy giáo kiêm nhiệm mà liến thoắng không ngừng. Thầy giáo kiêm nhiệm là một trung niên đeo kính cận thị nặng, thầy đành phải dừng dạy, bản thân cũng tỏ ra vô cùng phấn chấn, cùng học viên thảo luận xem kỳ thi đại học có thể sẽ diễn ra thế nào, cụ thể sẽ thi những môn gì. Vị sinh viên đại học lão làng này thậm chí không kìm được lòng mà hồi tưởng về kỳ thi đại học trước thời "Cách mạng Văn hóa". Với tư cách là người đi trước, thầy gần như lập tức trở thành người hùng trong lòng mọi người.

Tất cả những môn học có liên quan đến kỳ thi đại học, trong phút chốc giá trị tăng lên gấp trăm lần, trường bổ túc ban đêm trong nháy mắt, thuận lý thành chương trở thành lớp ôn thi đại học. Những môn học không liên quan đến kỳ thi đại học, ban đầu đều bị ghẻ lạnh ở các mức độ khác nhau. Thời gian lại quá gấp gáp, nước đến chân mới nhảy, mọi người đột nhiên phát hiện ra rằng ở trường bổ túc, thực chất mình đã học bao nhiêu thứ chẳng cần thiết. Khôi phục kỳ thi đại học, ai nấy đều bỗng chốc trở nên thực tế, đột nhiên nhận ra việc học ở trường bổ túc, chỉ thuộc về chủ nghĩa lãng mạn mang màu sắc lý tưởng mà thôi. Nhiệm vụ cấp bách lúc này là làm sao để thi đỗ đại học một cách thực chất, dù là mèo trắng hay mèo đen, cứ đỗ được đại học là mèo tốt. Tôi nhớ khoảng thời gian mới khôi phục kỳ thi đại học đó, ngoài sự kích động ra, tôi trở nên vô cùng phù phiếm, tâm trí bất định, do dự không quyết. Tôi chẳng thể hạ quyết tâm cuối cùng về việc rốt cuộc mình định thi ban xã hội hay ban tự nhiên. Học gì đã hoàn toàn không còn quan trọng, chỉ cần được vào đại học, chỉ cần bước được qua ngưỡng cửa đại học, xã hội hay tự nhiên, đại học hay cao đẳng đều không thành vấn đề. Mấu chốt của vấn đề nằm ở chỗ tôi không nắm chắc, rốt cuộc mình thi cái gì thì nắm phần thắng cao hơn.

Tôi đã tham gia kỳ thi đại học có lẽ là đông người nhất trong lịch sử Trung Quốc. Đây là một kỳ thi chưa từng có và cũng sẽ không bao giờ có nữa, tình cảnh vô cùng tráng lệ. Khi đó, tất cả trường trung học, tiểu học, trường chuyên khoa đều trở thành điểm thi tạm thời. Vì là lần đầu tiên khôi phục kỳ thi đại học, từ những "lão tam giới" (những thế hệ học sinh bị lỡ dở) trong "Cách mạng Văn hóa", cho đến những học sinh tốt nghiệp các khóa mới, rồi những người đã bước ra khỏi trường trung học hơn mười năm qua nay lại muốn tiếp tục đèn sách, tất cả đều ôm mộng đại học tươi đẹp, cuồn cuộn đổ về các điểm thi. Người ta từ sa mạc tri thức, bỗng chốc nhìn thấy ốc đảo tri thức. Tôi nhớ khi đó bản thân vì muốn vào đại học mà đã có chút tẩu hỏa nhập ma, bất cứ người nào hay việc gì cản trở tôi thi đại học đều bị coi là kẻ thù, đều bị xem là cố tình gây khó dễ. Những chủ đề không liên quan đến thi cử, tôi đã không thể lọt tai, những hoạt động không liên quan đến thi cử, nếu có thể không tham gia thì nhất quyết không tham gia. Đầu óc tôi chứa đầy đề thi, đi làm thì tinh thần hoảng hốt, tan làm thì cắm đầu làm bài tập. Sau khi tốt nghiệp trung học, dù bề ngoài vẫn luôn tiếp tục đọc sách học tập, nhưng khi kỳ thi đại học thực sự đến gần, tôi phát hiện ra những thứ lặt vặt mình học thường ngày chẳng có ích lợi thực tế nào cho kỳ thi cả.

Tôi đành phải "ôm chân Phật lúc lâm chung", học thuộc những tài liệu ôn tập gọi là "tự học" mà ngày thường mình vốn chẳng buồn ngó ngàng. Khi ngày thi cận kề, tôi cuối cùng quyết định thi ban xã hội, quyết định dứt khoát này đồng nghĩa với việc tôi phải học vẹt không hồi kết, phải học vẹt một đống những thứ hoàn toàn xa lạ đối với mình. Nếu không học vẹt, chắc chắn tôi không thể bước vào thánh đường đại học, cũng không thể vượt qua hết kỳ thi này đến kỳ thi khác ở đại học, và rồi sau đó còn thi đỗ cao học. Xét từ điểm này, tôi là người hưởng lợi từ việc học vẹt, nên cảm ơn việc học vẹt. Thế nhưng, nếu xét ở một góc độ khác, tổn thương mà việc học vẹt mang lại cho tôi cũng chẳng kém cạnh gì so với thành công mà nó đem đến. Đến tận ngày hôm nay, mỗi khi nhìn thấy những câu hỏi kiểu như "tư tưởng trung tâm", "ý nghĩa lịch sử" hay "địa vị trong lịch sử văn học", tôi lại nảy sinh cảm giác buồn nôn như thể vừa nuốt phải con ruồi. Tôi chán ghét những đáp án tiêu chuẩn bị áp đặt lên người khác, chán ghét những điểm chính có đánh số Ả Rập kia. Học vẹt là sự bóp nghẹt tàn nhẫn đối với trí tưởng tượng của một con người, là một trong những kẻ thủ ác khiến con người ngày càng trở nên ngu muội.

Cái nhà máy nhỏ nơi tôi làm việc, vậy mà có gần 20 người đăng ký tham gia kỳ thi đại học. Giám đốc nhà máy rất lo lắng, vì điều này đồng nghĩa với việc có gần 20 thanh niên không chịu an tâm làm việc. Mặc dù nhà nước quy định, bất cứ ai đăng ký thi đại học đều có nửa tháng để ôn tập, nhưng giám đốc lấy lý do nhiệm vụ sản xuất quá nặng nề, thẳng tay tước đoạt nửa tháng thời gian lẽ ra thuộc về chúng tôi. Chiêu này chẳng khác nào rút củi đáy nồi, mọi người vốn đã cảm thấy thời gian không đủ, nay lập tức căm phẫn. Kẻ gan dạ bắt đầu giả ốm, xin nghỉ việc riêng, kẻ nhát gan đành phải bấm bụng đi làm. Tôi không thể quên cảnh tượng chật vật của bản thân vừa làm việc vừa lén học thuộc lòng. Lưỡi bào của máy bào đầu bò cứ chạy qua chạy lại gọt giũa kim loại, tôi túc trực bên cạnh máy bào, trong lòng nhẩm đi nhẩm lại những điểm mấu chốt của đề thi. Vì ban đêm ngủ quá ít, đến giờ ăn tôi luôn ngấu nghiến, rồi tranh thủ thời gian, gối đầu lên hộp dụng cụ mà ngủ khò khò. Tiếng cười đùa của nam nữ trong phân xưởng, những câu chuyện tục tĩu trần trụi kia, đối với tôi đã chẳng còn bất kỳ sự cản trở nào.

Ngày thi càng lúc càng gần, mối quan hệ giữa tôi và gia đình cũng bắt đầu trở nên căng thẳng. Cha tôi cho rằng hành vi của tôi giống như con bạc, đặt cược toàn bộ hy vọng của cả đời mình vào kỳ thi đại học, thật là khó hiểu. Một người nếu vì muốn học đại học mà rốt cuộc làm hỏng cả thân thể, thì thật là được không bù nổi mất. Thân thể là vốn liếng của cách mạng, không có cái vốn liếng này thì làm việc gì cũng không xong. Mẹ tôi thì chê tôi chẳng đụng tay đụng chân vào việc nhà, đại học còn chưa đỗ mà đã bày đặt thái độ, thật sự đỗ rồi thì còn ra thể thống gì nữa. Tôi cảm thấy phiền muộn và khổ sở vì cha mẹ cứ lải nhải không thôi, càng lải nhải càng đối đầu, càng đối đầu lại càng phải lải nhải. Đó đúng là quãng thời gian điên cuồng, tôi cảm thấy tất cả mọi người trên thế giới này đều đang đối đầu với tôi. Tôi ngày nào cũng đọc sách đến tận đêm khuya, bỏ ăn bỏ ngủ, đi làm cũng nghĩ, tan làm cũng nghĩ, đi xe đạp trên đường cũng nghĩ, không xảy ra chuyện gì thật là may mắn. Đến ngày nghỉ, tôi lại đạp xe đến công viên, tìm bừa một góc, ôm đống tài liệu ôn tập, như một con robot, miệng lẩm bẩm, cứ quanh quẩn đi lại trong một phạm vi cực nhỏ. Sách càng học càng thấy khó, càng học càng phát hiện có chỗ không thông, nhưng càng khó, càng không thông lại càng phải học. Tôi nhận ra mình đang bước vào một vòng lặp quái đản.

2

Nếu không đỗ đại học, tôi sẽ không quen biết Mã Lộ, nếu không quen biết Mã Lộ, giữa tôi và giáo sư Tô Ức Chi sẽ không thể nào thiết lập được mối quan hệ thân thiết đến thế. Rất nhiều chuyện trên đời đều vô tình hay hữu ý mà liên kết với nhau, chúng ta thường nói về phản ứng dây chuyền, nói về hiệu ứng quân bài domino. Nhiều năm trôi qua, tôi vẫn cảm thấy bất ngờ và may mắn khi bản thân có thể đỗ đại học năm đó. Trước khi vào đại học, tôi luôn cho rằng vận may của mình rất kém, là một kẻ xui xẻo chính hiệu, luôn có một sự tự ti không thể gọi tên. Thời niên thiếu của tôi, do cuộc "Cách mạng Văn hóa" chưa từng có trong tiền lệ, gia đình phải chịu những đợt chấn động chưa từng có, tôi trở thành đối tượng bị mọi người giễu cợt và trêu chọc, vì vậy trong thâm tâm luôn có một lớp bóng ma không thể xóa nhòa. Tôi ghen tị vì người khác có anh chị em, có anh chị em, những ngày cha mẹ bị nhốt vào "chuồng bò", mình sẽ không đến mức đơn độc không nơi nương tựa. Khi mới vào đại học, tôi trở nên rất mâu thuẫn, một mặt, tính cách con người tuyệt đối không thể thay đổi dễ dàng, tôi vẫn hơi hướng nội, vẫn không giỏi giao tiếp với bạn bè; mặt khác, vì đã bước vào cửa đại học, tôi không tránh khỏi cảm giác tự đắc, bắt đầu có chút quên mình.

Ngay lúc này, mối quan hệ giữa tôi và Mã Lộ dần dần trở nên thân thiết. Mã Lộ là cây cầu kết nối giữa tôi và giáo sư Tô, không có anh ấy, quãng đời đại học của tôi có lẽ đã là một câu chuyện khác. Trong một thời gian dài, hướng học tập của tôi rõ ràng đều có liên quan đến sự dẫn dắt của Mã Lộ. Dù mọi người đều là sinh viên năm nhất, dù ai cũng học hành chăm chỉ, nhưng trình độ thực tế của Mã Lộ lại vượt trội hơn hẳn so với những người khác trong lớp. Mã Lộ là thí sinh đến từ vùng duyên hải Quảng Đông, thuộc lớp "lão tam giới", điểm đầu vào của anh không chỉ là điểm cao nhất cả lớp, mà tuổi tác cũng lớn nhất, lớn hơn tôi tròn 10 tuổi. So với những thí sinh mới tốt nghiệp trung học trong lớp, tuổi của Mã Lộ lớn đến mức gần như có thể làm cha họ. Thực tế là, anh ấy đúng là đã kết hôn rồi, thậm chí còn có hai đứa con, một trai một gái. Ngay từ đầu, Mã Lộ đã thể hiện ra sự khác biệt hoàn toàn với mọi người, anh ấy tỏ ra quá trưởng thành, nói anh ấy giống một học sinh thì thà nói anh ấy giống một người thầy giáo hơn. Sự thật cũng đúng là như vậy, Mã Lộ đã dạy toán ở một trường trung học công xã được 10 năm rồi. Mặc dù anh thi ban xã hội, nhưng điểm toán của anh là 98 điểm, thành tích ưu tú như vậy, ngay cả vào năm đó nếu thi vào khoa Toán cũng còn dư dả.

Sở dĩ mối quan hệ giữa tôi và Mã Lộ trở nên thân thiết là vì anh vô tình nghe nói, tôi vậy mà lại từng đến bái kiến giáo sư Tô Ức Chi. Nói thật, sự hiểu biết của tôi về giáo sư Tô khi đó còn kém xa so với Mã Lộ. Khi đó, giáo sư Tô thậm chí còn không ở cùng khoa với chúng tôi. Lần đầu tiên tôi bái kiến giáo sư Tô mang yếu tố ngẫu nhiên rất lớn, đúng như những gì đã nói ở trên, chuyến bái kiến của tôi hoàn toàn là vì ý của cha, mà cha tôi cũng hồ đồ đến mức không biết quan hệ nhân sự của giáo sư Tô thực ra không nằm ở khoa Ngữ văn. Giáo sư Tô là "dầu vạn năng" trong số các giáo sư ban xã hội, học vấn của ông quá uyên thâm, môn học nào cũng dạy được. Bao nhiêu năm qua, ngoài khoa Ngữ văn, ông từng ở khoa Ngoại ngữ, từng ở khoa Triết học, cuối cùng nghỉ hưu tại khoa Lịch sử. Nghe nói vào trước đêm cuộc "Cách mạng Văn hóa", ông được điều đến khoa Lịch sử, mục đích điều ông đến đó là để giúp những sinh viên nghiên cứu lịch sử châu Âu khi đó, giảng giải các văn bản lịch sử châu Âu. Ông điều đến đó được hơn một năm thì cuộc "Cách mạng Văn hóa" vang dội bắt đầu, ông chịu chút đả kích, liền nghỉ hưu ở nhà dưỡng già. Khi đó ông khoảng ngoài 60 tuổi.

Chính Mã Lộ là người đầu tiên kể với tôi về học vấn siêu phàm của giáo sư Tô. Tôi không ngờ anh ấy lại biết nhiều chuyện về giáo sư Tô đến thế. Tôi không ngờ giáo sư Tô là thần tượng trong lòng Mã Lộ, cũng không ngờ anh ấy không quản ngại đường xa, sở dĩ thi vào trường đại học này hoàn toàn là vì ngôi trường danh tiếng lẫy lừng khắp vùng Đông Nam này, từng có một vị Tô Ức Chi lừng danh thiên hạ. Tô Ức Chi hẳn là một nhân vật trong truyền thuyết, sự sùng bái của Mã Lộ đối với giáo sư Tô cũng giống như chúng ta khi còn nhỏ, sùng bái những liệt sĩ cách mạng hy sinh xương máu vậy. Tôi không thể quên thần thái của Mã Lộ khi nhắc về giáo sư Tô, anh dùng giọng điệu vô cùng ngưỡng mộ, ánh mắt lóe lên từng đợt. Mặc dù tôi hoàn toàn không có ý đùa giỡn với Mã Lộ, nhưng anh ấy dường như vẫn còn nghi hoặc, không quá tin tôi thực sự có thể có mối liên hệ với một nhân vật lịch sử như giáo sư Tô, và chỉ mới cách đây không lâu, còn đến tận nhà ông bái kiến. Dung mạo Mã Lộ trông có vài phần già dặn, biểu cảm luôn rất nghiêm túc, trên khuôn mặt anh có vài nếp nhăn dọc, luôn khiến người ta cảm thấy trong thâm tâm anh ẩn giấu nỗi khổ nào đó ghê gớm. Thú vị nhất là, bao nhiêu năm qua, Mã Lộ vẫn luôn tưởng giáo sư Tô đã sớm lìa đời, anh nói bằng giọng điệu không thể tin nổi:

"Cậu biết không, giáo sư Tô Ức Chi vậy mà vẫn còn sống, điều này bản thân nó đã là một kỳ tích! Tớ cứ tưởng ông không chết thì cũng đã đi Đài Loan rồi."

Nói ra cũng buồn cười, Mã Lộ nói về giáo sư Tô thì thao thao bất tuyệt, như đếm của nhà mình, thế nhưng tất cả tri thức liên quan đến giáo sư Tô lại đều là "buôn" từ vị thầy giáo dạy văn ở trường trung học công xã mà anh từng dạy năm đó. Vị thầy dạy văn này là một ông lão kiểu cũ, trước kháng chiến tốt nghiệp một trường đại học Thiên chúa giáo ở Thượng Hải. Học vấn của bản thân ông lão rất uyên thâm, nhưng cứ nhắc đến học vấn của Tô Ức Chi là lập tức phục sát đất, khen không ngớt lời. Sự sùng bái của Mã Lộ đối với giáo sư Tô chính là lây từ vị ông lão này. Khi đó, Mã Lộ được biệt phái đến trường trung học công xã dạy toán, nhưng lại dành tình cảm đặc biệt cho văn cổ, ngoài giờ học thường xuyên thỉnh giáo ông lão. Ông lão bụng đầy học vấn cổ xưa, đang lo không có đất dụng võ, rất vui lòng thu nhận Mã Lộ làm học trò tư thục. Ở nơi hẻo lánh bên bờ Nam Hải đó, mọi thứ dường như là cảnh tượng trong đào nguyên hiện đại, cái gì cũng lạc hậu, trình độ thực tế của học sinh trung học không khác mấy so với học sinh tiểu học, điểm tốt duy nhất là trời cao hoàng đế xa, không có quan hệ trực tiếp gì mấy với cuộc đấu tranh giai cấp sống còn của thế giới bên ngoài. Ông lão tự tìm niềm vui, đọc sách cổ, làm thơ cổ, cuối cùng còn thu nhận Mã Lộ làm một học trò "tu hành nửa đường". Khi nói đến học vấn, ông lão hễ mở miệng là nhắc đến Tô Ức Chi thế này thế kia, Mã Lộ vì thế cứ tưởng Tô Ức Chi hẳn là bậc tiền bối của ông lão. Anh nằm mơ cũng không ngờ giáo sư Tô không những còn sống, mà thực ra chỉ lớn hơn ông lão mà anh bái làm thầy đúng hai tuổi.

Mã Lộ quyết định bái giáo sư Tô làm thầy, có lẽ là sợ bị từ chối, anh nhất định phải kéo tôi đi cùng để gặp giáo sư Tô. Rõ ràng anh ấy cảm thấy có tôi đi cùng thì cơ hội sẽ lớn hơn chút ít. Mã Lộ liên tục giải thích cho tôi tầm quan trọng của việc bái sư danh giá trong đời người. Trong đời người sẽ có nhiều cơ hội hiếm có, đối với một người cầu học mà nói, gặp được thầy giỏi là điều may mắn nhất. Đời người có mấy cái khó, gọi là người tốt khó làm, cửa Phật khó vào, thầy giỏi khó gặp. Bỏ lỡ cơ hội tốt cũng là tội lớn nhất. Có tin đồn rằng giáo sư Tô là người rất khó gần, Mã Lộ không chỉ quyết định mình phải bái giáo sư Tô làm thầy, mà còn không tiếc công sức thuyết phục tôi cùng anh trở thành môn sinh của Tô môn. Mã Lộ là ủy viên học tập của lớp, học thức của anh cao hơn chúng tôi rất nhiều, là tấm gương mà tất cả chúng tôi đều muốn noi theo. Tôi nghĩ bản thân khi đó có thể bị thuyết phục, chẳng bằng nói là muốn học theo Mã Lộ còn hơn. Cuối cùng tôi cũng hồ đồ đồng ý theo Mã Lộ, hoàn toàn quên mất trình độ học tập thực tế của bản thân.

"Rốt cuộc chúng ta có thể học được gì từ giáo sư Tô chứ?" Dù đã đồng ý với Mã Lộ, nhưng tôi vẫn không nhịn được muốn đặt câu hỏi mà trong mắt Mã Lộ là cực kỳ ngây thơ này.

"Học cái gì ư?" Mã Lộ tràn đầy cảm thán, ánh mắt mơ màng nhìn tôi, "Học vấn của ông ấy, chúng ta cả đời, không, chúng ta mấy kiếp cũng không thể học hết được."

"Học không hết, vậy tại sao còn phải học chứ?" Tôi cười nói.

3

Giáo sư Tô Ức Chi cả đời đào lý đầy thiên hạ (học trò khắp nơi), học trò của ông nhiều không đếm xuể. Dù thế nào đi nữa, trong số các môn đệ giai đoạn cuối đời của ông, tôi và Mã Lộ nên được xem là hai người khá đặc biệt. Giáo sư Tô từng vì sự ra đi khi còn trẻ của Mã Lộ mà rơi nước mắt già nua, khi nói chuyện với tôi về Mã Lộ, ông không dưới một lần nói rằng, dung mạo của Mã Lộ mang phong thái của người xưa. Người xưa rốt cuộc trông như thế nào, người ngày nay rất khó nói rõ ràng, nhưng giáo sư Tô đối với ngoại hình của con người luôn có những quan điểm vô cùng độc đáo, ông cho rằng con người ngày nay và người xưa, dù là chiều cao hay đường nét khuôn mặt đều có sự khác biệt vô cùng bản chất. Lịch sử đang thay đổi, lòng người đang thay đổi, dung mạo con người tất yếu cũng đang thay đổi, ông từng dùng tư liệu hình ảnh mà mình lưu giữ để luận chứng quan điểm của mình cho tôi và Mã Lộ thấy.

Tôi và Mã Lộ rất dễ dàng trở thành đệ tử của giáo sư Tô. Mọi thứ đều nhẹ nhàng như vậy, giáo sư Tô lúc đó đã nghỉ hưu ở nhà, vô cùng vui lòng cho chúng tôi đến thỉnh giáo. Khi đó, giáo sư Tô còn rất cô đơn, còn chưa được người ta coi trọng, không giống như vài năm sau, ông sẽ được phát hiện lại như một cổ vật đào lên từ dưới đất, danh tiếng lẫy lừng, chỉ riêng nghiên cứu sinh thôi đã có mấy chục người. Giáo sư Tô cuối cùng ở tuổi xế chiều, bỗng chốc nhận được rất nhiều danh hiệu huy hoàng, ông thời vận hanh thông, trở thành tấm bảng vàng của trường, trở thành bảo vật trấn khoa của khoa Ngữ văn. Thế nhưng khi chúng tôi mới đến bái sư, giáo sư Tô ngoài việc là một ông lão nghỉ hưu hơn mười năm ra, thì chẳng là gì cả. Ông từ lâu đã bị người ta lãng quên, đang bình lặng chờ đợi ngày cuối cùng của đời mình. Tôi nhớ ngày hôm đó giáo sư Tô đang ngồi trước bàn sách, giơ kính lúp lên, rất vất vả đọc tác phẩm Shakespeare nguyên bản. Do tôi và giáo sư Tô đã gặp nhau rồi, cộng thêm việc rất muốn thể hiện điều này với Mã Lộ, ngay từ đầu, tôi và giáo sư Tô nói chuyện như những người quen cũ. Hoàn toàn khác với kinh nghiệm lần trước, lần này tâm trạng của giáo sư Tô dường như đặc biệt tốt, có lẽ ông đọc sách đã mỏi mệt, vừa hay hy vọng có người đến trò chuyện, điều tiết lại tâm trạng.

Mã Lộ ở bên cạnh không nói một lời, sau đó anh kể với tôi, anh cảm thấy rất bất an về biểu hiện ban đầu của mình. Anh cảm thấy mình hoàn toàn giống như một gã nhà quê vô học, vụng về lúng túng, chắc chắn đã để lại ấn tượng vô cùng tồi tệ trong lòng giáo sư Tô. Mã Lộ hỏi tôi có để ý không, khi giáo sư Tô hỏi tuổi của chúng tôi, nghe tin Mã Lộ đã hơn 30 tuổi, ông đã vô thức nhíu mày, rồi cố tình quay đầu nhìn sang chỗ khác. "Tô Ức Chi ở tuổi này của tớ, sớm đã là giáo sư danh tiếng học vấn đầy mình, còn tớ thì sao, mới chỉ là một sinh viên năm nhất đại học!" Mã Lộ ủ rũ, cảm thán nói. Từ nhà giáo sư Tô đi ra, Mã Lộ cứ buồn bực không vui, anh tỏ ra rất chán nản, những nếp nhăn dọc trên mặt như hằn sâu thêm rất nhiều. Đi ăn cơm ở nhà ăn, anh xếp hàng đứng trước tôi, đến lượt lấy cơm, anh đưa hộp cơm cho nhân viên phục vụ, hồi lâu không nói nên lời.

Có thể thấy Mã Lộ thực sự cảm thấy không vui. Giáo sư Tô là thần tượng trong lòng anh, anh dường như hiểu rằng dù mình có nỗ lực đến đâu cũng không thể đạt tới cảnh giới của giáo sư Tô. Mã Lộ kể với tôi, giai đoạn này anh đặc biệt đến thư viện tra cứu một số tư liệu liên quan đến giáo sư Tô, qua nghiên cứu những tư liệu này, anh có một nhận thức hoàn toàn mới mẻ về giáo sư Tô. Thực tế là, giáo sư Tô có học vấn hơn cả những gì Mã Lộ tưởng tượng. Chính từ chỗ Mã Lộ, tôi lần đầu tiên nghe nói làm học vấn cũng chú trọng "công phu đồng tử" (công phu rèn luyện từ nhỏ). Mã Lộ kể với tôi, sớm trước năm 28 tuổi, giáo sư Tô đã tuân theo yêu cầu của ân sư Hoàng Khản, đọc xong tất cả các điển tịch trước thời Đường. Hoàng Khản là đệ tử lớn của Chương Thái Viêm tiên sinh, là đại học giả nổi tiếng đương thời, ông đưa ra yêu cầu như vậy với giáo sư Tô là vì cảm thấy điển tịch để lại trước thời Đường không nhiều, dễ đọc xong, lại là những cuốn sách bắt buộc phải đọc, có được công phu cơ bản này rồi, sau này nghiên cứu bất cứ môn học nào cũng đều dễ dàng hơn nhiều. Nghe nói để kiểm tra học lực của giáo sư Tô, Hoàng Khản từng bắt ông chấm câu lại "Thập tam kinh". Giáo sư Tô tốn khoảng bốn tháng thời gian cuối cùng cũng chấm câu xong, câu chuyện như vậy ngày nay nghe cứ như thiên phương dạ đàm.

Ba năm đại học đầu tiên để lại ấn tượng cho tôi là tất cả mọi người đều liều mạng học tập. Cơn ác mộng "Cách mạng Văn hóa" đã kết thúc, trăm thứ cần làm mới, trải nghiệm của các bạn học gần như giống nhau, vất vả lắm mới có cơ hội học tập, ai cũng muốn bù đắp lại quãng thời gian đã lãng phí. Thế hệ chúng tôi là thế hệ thiếu niên thất học. So với những người có tài thực học như giáo sư Tô, chúng tôi gần như là mù chữ. Thứ quý giá nhất trên đời luôn là những thứ đã mất đi, vì mất đi nên mới quý giá, vì quý giá nên mới đặc biệt trân trọng. Đuổi theo quãng thời gian đã mất là chủ đề chính lúc bấy giờ, tôi không bao giờ quên được cảnh tượng nỗ lực học tập lúc đó, đến 10 giờ tối là giờ quy định cắt điện, đèn trong ký túc xá tắt ngóm, hầu như không ai đi ngủ ngay, mọi người ôm sách ra hành lang, vây quanh ngọn đèn đường mờ ảo tiếp tục đọc sách, lối đi chật hẹp người đông nghẹt, có người còn chui tọt vào nhà vệ sinh để học. Tôi không biết tình hình ký túc xá nữ ra sao, nhưng dù sao ở ký túc xá nam, người có thể chui vào nhà vệ sinh đọc sách phải có khả năng chịu đựng phi thường mới được. Bao nhiêu gã đàn ông dùng chung một nhà vệ sinh, mùi nước tiểu trong đó nồng nặc, hun đến mức người ta không mở nổi mắt, quẹt một que diêm biết đâu chừng là cháy luôn. Mặc dù ở đại học lúc nào cũng sẽ có những sinh viên học tập khổ cực, nhưng những kẻ liều mạng như vài năm khôi phục kỳ thi đại học đó, có lẽ là hiếm thấy trong lịch sử.

Giáo sư Tô ban đầu giảng giải cho chúng tôi là cuốn "Cổ Văn Quan Chỉ". Do thiếu một sự hiểu biết cơ bản nhất về trình độ thực tế của tôi và Mã Lộ, giáo sư Tô quyết định bắt đầu từ cuốn giáo trình nhập môn văn cổ cũ kỹ này. Trước khi chính thức giảng, ông dường như chỉ tùy ý nhắc đến cuốn sách này, bảo chúng tôi về nhà chuẩn bị kỹ, nói gặp chỗ nào không hiểu thì tự tra từ điển tìm chú giải. Hẹn buổi sau là giảng "Tiền xuất sư biểu" của Gia Cát Lượng, thời gian định vào một tuần sau. Trong một tuần này, tôi chỉ tìm cuốn sách về, rồi trước khi đi ngủ xem vội vàng một lượt. So với tôi, Mã Lộ nghiêm túc hơn nhiều, anh chuẩn bị một cách đứng đắn, rõ ràng muốn chứng minh trình độ của mình với giáo sư Tô. Có thể thấy Mã Lộ hơi không vui một chút, vì anh cảm thấy rất nhiều bài văn trong "Cổ Văn Quan Chỉ", anh không những đã đọc qua mà còn có nhiều bài đã có thể đọc thuộc lòng, vất vả lắm mới bái sư mà chỉ dạy những bài văn nông cạn cũ rích này, quả thật có chút không cam tâm. Đây rõ ràng lại là một lối dạy của giáo viên trung học, Mã Lộ cảm thấy với học vấn của giáo sư Tô, ông nên giảng cho chúng tôi về Shakespeare, giảng về sự so sánh văn học Đông Tây, giảng về nghiên cứu "Hồng Lâu Mộng" của người phương Tây, hoặc giảng về việc khảo chứng Đôn Hoàng của người Mỹ.

Một tuần sau, tôi và Mã Lộ chính thức đến nhà giáo sư Tô học. Tôi nằm mơ cũng không ngờ tới, bắt đầu từ tiết học này, ngoài kỳ nghỉ đông và nghỉ hè ra, tôi và Mã Lộ mưa gió không cản, kiên trì vào cùng một thời điểm hàng tuần đến nhà giáo sư Tô nghe ông giảng bài. Mục đích ban đầu của chúng tôi chỉ là muốn "mở bếp nhỏ" (được thầy dạy thêm), từ chỗ giáo sư Tô học trộm một vài thứ, nhưng không ngờ giáo sư Tô giảng thật sự quá xuất sắc, thế là đến nhà ông nghe giảng ngược lại trở thành một việc vô cùng quan trọng đối với chúng tôi. Nói cách khác, nghe giáo sư Tô giảng bài đã trở thành môn học chính của chúng tôi. Chúng tôi được lợi rất nhiều từ giáo sư Tô, tiết học đầu tiên, do tôi không chuẩn bị nên giáo sư Tô bảo tôi đọc thông suốt toàn văn trước, kết quả tôi làm trò cười lớn, có mấy chữ đọc sai, còn có mấy chữ căn cứ không biết đọc thế nào. Giáo sư Tô không chút động tĩnh, bảo Mã Lộ chỉnh lại âm sai cho tôi, rồi lại bảo anh ấy giảng giải lại cho tôi. Mã Lộ cố hết sức giảng sơ qua một lượt, bài văn này anh từng học thuộc rồi, về trình độ, lập tức kéo giãn khoảng cách rất lớn với tôi. Giáo sư Tô vẫn không chút động tĩnh, không phê bình tôi, cũng không khen ngợi Mã Lộ, đợi Mã Lộ nói xong, ông gật đầu, liền về câu "Thần Lượng ngôn, tiên đế sáng nghiệp vị bán, nhi trung đạo băng tồ" (Thần Lượng xin tâu, tiên đế khởi nghiệp chưa được một nửa mà nửa đường đã qua đời), thao thao bất tuyệt, một hơi nói liền hơn một tiếng đồng hồ.

Tôi không thể quên sau buổi học đầu tiên, từ nhà giáo sư Tô đi ra, khuôn mặt Mã Lộ rạng rỡ sự hạnh phúc. Do Mã Lộ có nền tảng tốt hơn tôi rất nhiều, anh có sự thấu hiểu sâu sắc hơn về những điểm tinh túy trong bài giảng của giáo sư Tô. Anh thừa nhận trước khi đến học, từng có lúc nghi ngờ sự chân thành của giáo sư Tô. Anh thừa nhận từng nghi ngờ việc giáo sư Tô đồng ý dạy chúng tôi rất có thể chỉ là một cách ứng phó, chỉ là đùa giỡn với mấy đứa học sinh trung học. Sự thật khiến Mã Lộ lại một lần nữa tràn đầy nhiệt huyết với giáo sư Tô, giờ đây, anh bắt đầu cảm nhận rất cụ thể sự uyên bác sâu rộng của giáo sư Tô. Bài giảng của giáo sư Tô, nhìn từ bề ngoài, mang một tính chất tán gẫu rất tùy ý, ông thao thao bất tuyệt, trích dẫn kinh điển, đồng thời lại là sự đi sâu vào đơn giản một cách tuyệt đối, thường cân nhắc đến trình độ thực tế của chúng tôi xem có thực sự hiểu được không. Bản lĩnh của giáo sư Tô nằm ở chỗ, bất kỳ một chữ nào, bất kỳ một đoản câu nào, cũng đều có thể từ đó mà suy rộng ra, kéo theo một loạt chủ đề thú vị. Trong những buổi giảng sau đó, ông luôn bắt chúng tôi phải đọc tinh (đọc kỹ) nguyên văn trước, đi tra tất cả những chú giải có thể tra được, nghiêm túc so sánh sự khác biệt trong cách giải thích của người đi trước. Công việc chuẩn bị làm trước khi chính thức giảng, luôn là càng nhiều càng tốt. Thực tế là ông đã dạy chúng tôi một phương pháp học tập hoàn toàn mới, phương pháp này chính là: ngàn vạn lần đừng dễ dàng khẳng định hay phủ định quan điểm của người xưa, phải "cử nhất phản tam" (một suy ra ba), "xúc loại bàng thông" (hiểu một biết mười). Ví dụ như thông qua việc học Tiền và Hậu "Xuất sư biểu" của Gia Cát Lượng, xét từ sử học có thể hiểu được lịch sử Tam Quốc, xét từ văn thể có thể tiến hành một loạt sự so sánh trước sau về phương pháp viết "Biểu", phân biệt ra sự khác biệt, xét từ văn phong lại có thể nhận thức được sự khác biệt trong cách dùng từ đặt câu so với văn chương thời Tây Hán và thời Tiên Tần.

Trong quãng thời gian đó, tôi thực tế cùng lúc bái hai người thầy, một là giáo sư Tô, một là Mã Lộ. Mỗi khi tôi có nghi vấn gì, luôn trực tiếp thỉnh giáo Mã Lộ trước, Mã Lộ không chỉ là người anh cả trong học tập của tôi, mà còn trở thành "từ điển sống" giúp tôi lười biếng láu cá. Sự khác biệt về trình độ giữa người với người, chỉ có thông qua so sánh mới biết được. Chỉ thông qua học tập rồi mới biết được chỗ thiếu sót, chỉ thông qua học tập rồi mới biết được học vấn của người khác rốt cuộc cao lớn đến mức nào. Tinh thần cần cù trong học tập của Mã Lộ luôn khiến tôi cảm thấy nỗi sợ hãi sâu sắc, tôi cảm thấy mình dù có nỗ lực thế nào cũng không thể học tập bán mạng như anh ấy, vì thế vĩnh viễn không thể kiệt xuất như anh ấy. Tôi vốn đã không bằng anh, mà khoảng cách giữa chúng tôi dường như đang ngày càng lớn. Giống như anh cảm thấy giáo sư Tô sâu không lường được, tôi đối với Mã Lộ cũng cảm thấy một sự kính trọng bất lực. Mã Lộ không nghi ngờ gì là nhân vật kiệt xuất nhất trong số chúng tôi. Khi chúng tôi bị đè bẹp đến mức không thở nổi bởi những môn học lộn xộn, Mã Lộ vẫn có thể phân chia tinh lực để đi dự thính triết học cổ điển Đức ở khoa Triết học, ngoài ra, chịu ảnh hưởng từ việc giáo sư Tô có thể thông thạo nhiều ngoại ngữ, anh còn bắt đầu học ngoại ngữ thứ hai.

Mã Lộ đủ sức trở thành tấm gương cho thế hệ chúng tôi. Đó là thời đại được ca ngợi là "mùa xuân của khoa học", tri thức đột nhiên trở thành thứ quan trọng nhất, thần tượng hoạt động tích cực trong lòng học sinh sinh viên lúc bấy giờ là nhà toán học Trần Cảnh Nhuận - người thực hiện bài toán Goldbach. Trong phút chốc, "mọt sách" không còn là từ dùng để mắng người nữa, tri thức đột nhiên trở thành thước đo giá trị của một người. Do thành tích học tập đáng tự hào của Mã Lộ, anh trở thành người hùng đương đại trong lòng học sinh sinh viên thế hệ chúng tôi.

4

Mã Lộ mất vào năm thứ tư đại học, bây giờ hồi tưởng lại, Mã Lộ chỉ mất vì bệnh thiếu máu, điều này thực sự có chút khó tin. Trong lòng mọi người, Mã Lộ là lá cờ của cả lớp, anh cần cù học tập, bỏ ăn bỏ ngủ, có sức lực dồi dào không bao giờ cạn. Thời đại đang tiến bộ, mọi người dường như không mấy tin trên đời này lại còn có thứ bệnh gọi là thiếu máu, cho dù có, dường như cũng nên là "đặc quyền" của phụ nữ. Cách chết của một người có thể có rất nhiều loại, có thể chết vì ung thư, vì bệnh AIDS, vì tai nạn giao thông ngoài ý muốn, nhưng dù thế nào cũng không nên chết vì thiếu máu như trò đùa vậy. Đây là loại bệnh nên thuộc về những cuốn tiểu thuyết cũ, nên gắn liền với áo dài khăn đóng của xã hội cũ mới phải. Không ai chú ý đến khuôn mặt của Mã Lộ trông rất khó coi, trong cái thời đại liều mạng học chết sống đó, khuôn mặt của rất nhiều sinh viên đều vàng vọt. Phía nhà trường đã nhận thức được sự nguy hiểm nếu cứ tiếp tục như vậy, một lần nữa cảnh cáo mọi người phải tăng cường rèn luyện thể thao, thân thể là vốn liếng của cách mạng, không có thân thể khỏe mạnh đồng nghĩa với việc mất đi tất cả.

Dù thế nào đi nữa, trường học luôn là nơi tràn đầy sức sống thanh xuân, nơi này vĩnh viễn không nên trở thành nghĩa địa của người trẻ. Nơi đây sẽ liên tục cung cấp nhân tài cho xã hội, không ngừng sản sinh ra những ý tưởng mới mẻ và năng động nhất. Tương lai tươi đẹp và tiền đồ huy hoàng đang chờ đợi mọi người ở không xa, để không phụ sự kỳ vọng của xã hội, các bạn học đều tiến hành đủ loại rèn luyện thể thao theo những cách khác nhau, có người tập võ, có người đi tập xà đơn xà kép, còn có người đánh bóng chuyền. Đa số mọi người thì chạy bộ, đây rõ ràng là phương pháp rèn luyện đơn giản, tiết kiệm thời gian nhất, mà lại vô cùng hiệu quả. Tôi nhớ thời đó, mỗi ngày khi trời vừa tờ mờ sáng, Mã Lộ luôn là người đầu tiên bò dậy, mặc cái loại quần áo bằng sợi bông cũ kỹ ống nhỏ, phần bụng dưới hở miệng xả nước tiểu, run lẩy bẩy chạy ngang qua hành lang, rồi men theo tòa nhà ký túc xá, chạy một mạch ba vòng. Không ai nhận ra tình trạng cơ thể anh đang ngày càng tồi tệ, anh luôn chạy càng lúc càng chậm. Ban đầu còn là chạy bộ nhẹ nhàng, sau đó chỉ còn lại những động tác chạy bộ theo phản xạ có điều kiện, cuối cùng hoàn toàn đã là đi dạo rồi. Không ai nhận ra ngọn lửa sinh mệnh trên người anh đang dần dần lụi tắt. Anh chạy thực sự quá chậm, có lẽ chính vì vậy, Mã Lộ chưa bao giờ tập luyện cùng mọi người, bài kiểm tra 1500 mét môn thể dục, anh chạy ít hơn người khác gần một vòng, thành tích vẫn là không đạt, còn suýt ngất xỉu trên sân tập.

Có lẽ vì đã làm cha, cách ăn mặc của Mã Lộ trông có phần quá tùy tiện. Anh không chỉn chu, luôn là cách ăn mặc không đổi, chỉ chừng đó cái áo khoác, chỉ chừng đó đôi giày. Khi học môn thể dục, anh luôn thích cởi áo khoác ra, mặc bộ quần áo sợi bông màu trắng đã bắt đầu sờn chỉ ở khắp nơi, đường hoàng diễu võ dương oai. Hành vi của anh không tránh khỏi có phần tổn hại đến phong hóa, miệng xả nước tiểu ở bụng dưới trông giống như cái miệng trẻ con há ra,Trương khai một cách kiêu ngạo và tùy tiện, lộ ra chiếc quần đùi hoa cũ kỹ bên trong trông vô cùng rõ ràng. Quá đáng nhất là, chiếc quần đùi hoa cũ kỹ thậm chí còn lồi ra một cục, chen chúc trong cái miệng nhỏ đang há ra đó. Trên sân tập có rất nhiều nữ sinh, có người cùng lớp, cũng có người ngoài lớp, bản thân anh thì thờ ơ, người khác nhìn thấy lại không nhịn được mà thấy sốt ruột thay cho anh. Không ai đi tìm nguyên nhân từ khía cạnh kinh tế, thời đó mọi người đều dốc lòng dốc sức học chết sống, không có thời gian để tìm hiểu đời sống riêng tư của người khác. Các bạn học chỉ sau khi sự việc đã rồi, trong hồi ức mới đột nhiên hiểu ra khi đó anh thực sự quá khó khăn. Mọi người đột nhiên vô cùng cảm thán, cảm thấy anh vất vả học hành ba năm, chẳng nhận được gì, cứ thế mà đi, thật là quá oan uổng.

Là cha của hai đứa con, nguồn sống của Mã Lộ lúc đó chủ yếu dựa vào đồng lương cực kỳ ít ỏi của vợ anh. Mã Lộ mặc dù đã làm giáo viên trường trung học công xã 10 năm, nhưng vì anh chưa bao giờ là biên chế giáo viên chính thức, nên không được hưởng đãi ngộ học tập có lương sau khi làm việc năm năm. Nói cách khác, Mã Lộ là nhờ vợ nuôi mới được đi học đại học. Anh và những sinh viên nhỏ tuổi hơn mình trong lớp, những người vẫn phải dựa vào tiền cha mẹ gửi nuôi, giống nhau ở chỗ, tháng nào cũng mong ngóng bưu điện gửi tiền về. Thông qua hồi ức, mọi người đột nhiên nhớ ra cuộc sống của anh khi đó gian nan biết nhường nào. Mã Lộ luôn ăn chay trường như nhà sư, bữa sáng và bữa tối thường chỉ là những chiếc bánh bao trắng đơn giản nhất, đôi khi thêm một chút dưa muối loại bán trong nhà ăn. Dù tằn tiện như vậy, anh vẫn thỉnh thoảng phải vay tiền bạn học. Trong lúc thu dọn di vật của Mã Lộ, có người tìm thấy trong cuốn sổ tay của anh một danh sách ghi chép rất chi tiết, trên đó viết từng khoản tiền anh vay của các bạn, nhiều thì mười đồng, ít thì năm đồng, thậm chí là hai đồng, từ số tiền vay đến ngày tháng đều viết rõ ràng rành mạch.

Trong ký ức của tôi, số tiền Mã Lộ dùng nhiều nhất, chính là cùng tôi mỗi người bỏ ra 20 đồng, mua một chiếc bánh sinh nhật tặng giáo sư Tô. Đây là khoản tiền mà anh cảm thấy tuyệt đối không thể tiết kiệm thêm được nữa. Mặc dù tương đương với phí sinh hoạt một tháng của anh, nhưng có thể thấy khoản tiền này anh tiêu vô cùng vui vẻ. Sau khi Mã Lộ bệnh mất, vợ Mã Lộ dẫn hai đứa con đến chịu tang, cũng giống như sự già nua của Mã Lộ, vợ anh trông cũng lớn hơn tuổi thật rất nhiều. Bây giờ hồi tưởng lại, vợ Mã Lộ khi đó cũng chỉ mới hơn 30 tuổi, nhưng ấn tượng cô để lại cho chúng tôi, giống một phụ nữ trung niên đã nếm trải nhiều thăng trầm hơn. Nếu Mã Lộ là người anh cả của chúng tôi, thì vợ Mã Lộ trông cứ như người chị cả của Mã Lộ vậy. Hai đứa con của Mã Lộ đã rất hiểu chuyện, đứa lớn trông chừng 12, 13 tuổi, thần thái rất giống Mã Lộ, hai con mắt to tròn xoay tít, đi đến nơi nào cũng bảo vệ cô em gái nhỏ của mình.

Tôi cùng vợ Mã Lộ đến thăm giáo sư Tô. Điều khiến tôi ngạc nhiên là, từ khi cô ấy đến trường đến nay, lúc nào cũng lặng lẽ lau nước mắt. Sự bình tĩnh của cô khiến các bạn học cảm thấy khó hiểu và thắc mắc, ngay cả ở trong nhà xác, đối diện với thi thể của Mã Lộ, cô cũng không hề khóc òa lên. Ngược lại những bạn học cùng cô đến bệnh viện thì không nhịn được mà gào khóc, mọi người không dám tin, một con người sống sờ sờ, sao lại kết thúc cuộc đời mình một cách không rõ ràng như vậy. Sự ra đi khi còn trẻ của Mã Lộ, giống như ngòi nổ, khiến bầu không khí học tập tốt đẹp trong lớp lập tức thay đổi. Trong ba năm qua, mọi người "hàn song khổ độc" (học tập trong gian khổ), bỏ ăn bỏ ngủ, mà từ lúc đó trở đi, một loại cảm xúc chán học đang âm thầm tích tụ. Mọi người bắt đầu suy tính việc học tập liều mạng rốt cuộc có đáng hay không. Nhìn sắp sửa tốt nghiệp rồi, bốn năm đại học rốt cuộc có thể mang lại cho mọi người sự thiết thực gì, mọi người không thể không tính toán lại, đánh giá lại trong thâm tâm. Tệ nạn xã hội đang âm thầm thay đổi, cùng với sự đi sâu của cải cách mở rộng, "phát phẫn đồ thư" (học hành chăm chỉ) đã không còn là việc gì thời thượng nữa. Con đường thành công có rất nhiều loại, mọi người đã bắt đầu nhận ra, con đường mà những "mọt sách" như Trần Cảnh Nhuận từng đi, khi đó không phải là con đường duy nhất.

Giáo sư Tô đối với sự ra đi sớm của Mã Lộ cảm thấy vô cùng đau buồn. Trong những năm cuối đời của giáo sư Tô, đệ tử mang đủ loại danh nghĩa của ông, nhiều đến mức ngay cả bản thân ông cũng không rõ. Cùng với địa vị của ông càng lúc càng cao, đệ tử của ông cũng ăn theo mà "ăn ngon mặc đẹp", trong vòng tròn nhỏ của giới học thuật bắt đầu có chút danh tiếng. Thế nhưng người thực sự có thể nhận được chân truyền của giáo sư Tô thì tuyệt nhiên không có mấy ai, đây cũng chính là lý do tại sao mỗi khi nhắc đến Mã Lộ, giáo sư Tô đều có một nỗi bi ai vô danh. Không còn nghi ngờ gì nữa, Mã Lộ mới là đệ tử xứng đáng nhất của giáo sư Tô, vì trong số nhiều đệ tử như vậy, chỉ có Mã Lộ đối với học vấn thuần túy mới có thể bùng nổ ra nhiệt huyết to lớn, chỉ có anh mới có thể thực sự ngồi vững trên "ghế lạnh" (ghế của người làm nghiên cứu bền bỉ, cô độc). Làm học vấn không có chút tính tình kiên trì chết cứng thì thật sự không được, giáo sư Tô thường cảm thán nói: "Vi học vụ tinh tập, vi biên tam tuyệt, nên mới có được chút thành tựu". Sự không hài lòng của ông đối với các đệ tử khác, mấu chốt nằm ở chỗ từng người một đều thông minh thừa thãi, mà tinh thần chịu khổ lại không đủ, không chịu khổ thì vĩnh viễn không bao giờ trở thành đại học giả, không chịu khổ vĩnh viễn chỉ là kẻ "nửa vời". Giáo sư Tô cả đời đều lấy việc mình là đệ tử của Hoàng Khản làm niềm tự hào, hễ nhắc đến tiên sư Hoàng Khản, lòng kính trọng của ông lại trào dâng, ông luôn không ngại phiền hà dùng câu chuyện khổ đọc của Hoàng Khản để giáo huấn chúng tôi, không ngại phiền hà nói Hoàng Khản năm xưa "Nhật độc lễ kinh sổ chỉ, triền chuyển tỷ kham, chí tịch, mỗi giác đầu huyễn, thị dĩ tri kỳ khổ dã" (Mỗi ngày đọc sách Lễ mấy tờ, quay tới quay lui đối chiếu, đến tối, mỗi lần đều cảm thấy chóng mặt, nên mới biết sự khổ cực của nó). Học vấn chỉ có thể đến từ sự khốn khổ, rời xa hai chữ "khốn khổ", cũng sẽ chẳng có học vấn gì cả.

Khi tôi cùng vợ Mã Lộ bước vào nhà giáo sư Tô, giáo sư Tô vậy mà lại đau thương như đứa trẻ, miệng lẩm bẩm không dứt, nói cái gì tôi nghe không rõ. Biểu hiện quá khích này nằm ngoài dự đoán của tôi rất nhiều, đến mức một thời gian, tôi cảm thấy rất ngại ngùng, không biết phải làm sao mới tốt. Giáo sư Tô bình thường không hề dễ gần, ông đối với đệ tử, đặc biệt là đối với Mã Lộ vô cùng nghiêm khắc, do tôi và Mã Lộ là những sinh viên đầu tiên bái ông làm thầy trong giai đoạn cuối đời, Mã Lộ xứng đáng trở thành đại đệ tử. Trong ấn tượng của tôi, giáo sư Tô gần như chưa bao giờ khen ngợi Mã Lộ trước mặt. Đôi khi để khích lệ, giáo sư Tô đối với câu trả lời của tôi còn có thể cười một cái, nể mặt một chút, thế nhưng đối với Mã Lộ, bất kể đúng sai thế nào, giáo sư Tô luôn xị mặt ra. Trong thái độ đối xử với đệ tử, giáo sư Tô ít nhiều vẫn còn giữ gìn truyền thống cũ, ông rõ ràng là chú trọng tôn sư trọng đạo, học trò càng được coi trọng, yêu cầu lại càng nghiêm khắc. Sau khi Mã Lộ chết, tôi từng có hy vọng được phá cách nâng lên thành đại đệ tử của Tô môn, có khoảng một, hai năm, giáo sư Tô đối với tôi cũng vô cùng nghiêm khắc, ông không hề cười nói với tôi, giao cho tôi những nhiệm vụ học tập rất nặng nề, nhưng dần dần thì biểu hiện ra sự thất vọng, ông nhìn ra tôi không phải là cái hạt giống để trở thành đại học giả, không chỉ có tôi, các đệ tử khác cũng đều bất tài như vậy.

Hồi tưởng lại ngày nay, sự bi ai cực độ mà giáo sư Tô thể hiện sau khi Mã Lộ qua đời, có thể nói là ông có một linh cảm. Ông linh cảm thấy những năm gần đây, làm học vấn lại một lần nữa được mọi người đột nhiên coi trọng, rất có thể chỉ là lóe sáng nhất thời. Đại sư tự có chỗ hơn người của đại sư, sự phát triển của sự thật quả nhiên không nằm ngoài dự đoán của giáo sư Tô. Trong những ngày sau đó, tuy những người kiệt xuất làm học vấn ngày càng được tôn trọng, địa vị ngày càng cao, ở nhà tốt, đi ra ngoài có xe, được trao tặng đủ loại danh hiệu rực rỡ huy hoàng, thế nhưng điều này tuyệt nhiên không thể biểu thị học vấn bản thân có sự nâng cao. Phong khí học tập nói thay đổi là thay đổi ngay, mà học vấn là chuyện lâu dài, không thể chỉ vì sự thay đổi nhất thời của phong khí mà có thể thay đổi và lật ngược hoàn toàn. Từ xưa thánh hiền đều tịch mịch, hai chữ "tịch mịch" này có thể có mấy tầng ý nghĩa. Mã Lộ khi còn sống từng đưa ra quan điểm độc đáo rằng hai chữ "tịch mịch" có nghĩa là "hiếm có", quan điểm này rất được giáo sư Tô tán đồng. Đời người một kiếp, thực sự có thể gặp được cơ hội làm học vấn, không nhiều, cơ hội có thể kiên trì bền bỉ lại càng là trăm năm khó gặp, cho nên tịch mịch cũng thuộc loại hiếm có. Mọi người đổ xô vào học tập cần cù, kết quả của nó chỉ là một sự náo nhiệt bề ngoài, đã là náo nhiệt thì không thể lâu dài, đã là náo nhiệt thì định mệnh lóe sáng nhất thời. Làm học vấn vĩnh viễn là chuyện của số ít người, đã là chuyện của số ít người thì không nên trông mong có thể nhận được sự noi theo của số đông người. Người ta không thể cứ mãi mãi sau khi tắt đèn, kiên trì đọc sách ở lối đi chật hẹp, người ta sớm muộn gì cũng sẽ có một ngày, không thể chịu đựng nổi cái mùi nước tiểu trong nhà vệ sinh đó.

Vợ Mã Lộ cuối cùng cũng bị sự đau thương của giáo sư Tô ảnh hưởng, ôm mặt gào khóc nức nở. Hai đứa nhỏ cũng khóc theo. Phu nhân của giáo sư Tô, bà Lý, lặng lẽ nhìn bên cạnh. Mọi người gào khóc một hồi, vợ Mã Lộ bắt đầu an ủi giáo sư Tô, tôi cũng đi theo an ủi bên cạnh. Giáo sư Tô như đứa trẻ, càng khóc càng đau lòng, vừa lấy khăn tay lau nước mắt vừa hỉ mũi, nức nở nói: "Người đầu bạc khóc người đầu xanh, đây là nỗi đau lớn nhất thế gian."

Vợ Mã Lộ nói: "Giáo sư Tô, ông đừng khóc nữa, ông như thế này, Mã Lộ nó biết được, trong lòng sẽ buồn lắm."

Giáo sư Tô bị cô ấy nói như vậy, nước mắt lại chảy rào rào, thở dài nói: "Người cũng đã chết rồi, Mã Lộ còn biết buồn thế nào được nữa!"

5

Giáo sư Tô từng viết một câu đối phúng cho Mã Lộ:

Vãng nhật liệt sư môn tối liên niên thiếu đa tài thường chỉ thanh vân kỳ viễn đáo

Sóc phong truyền ác hống đốn xúc lão nhân cựu cảm trọng hồi bạch thủ ức tiền du

(Tạm dịch: Ngày xưa vào cửa thầy, xót trò trẻ nhiều tài, thường chỉ mây xanh hẹn ngày xa tới

Gió bắc truyền tin dữ, chợt chạm nỗi cảm xưa, lại quay đầu bạc nhớ chuyện cũ chơi)

Cùng với phong khí học tập trong đại học ngày càng không ra làm sao, kỳ vọng của giáo sư Tô đối với Mã Lộ đã khuất cũng theo đó mà càng lúc càng cao. Khi giảng bài cho nghiên cứu sinh, ông luôn không kìm được mà nhắc đến Mã Lộ, ông luôn lấy sự "tiệp ngộ" (sáng dạ) và giỏi suy nghĩ khổ sở của Mã Lộ ra để vạch trần sự thiếu sót của các đệ tử khác. Trong hồi ức, Mã Lộ trở nên ngày càng hoàn mỹ, ngày càng cao lớn. Trong những năm tháng sau đó, cứ đến ngày giỗ của Mã Lộ, giáo sư Tô nhất định bảo tôi gửi một khoản tiền cho góa phụ của anh. Năm xưa khi vợ Mã Lộ mang hài cốt của Mã Lộ rời đi, giáo sư Tô đã từng đưa cho cô 1000 đồng, khoản tiền này vẫn là tôi giúp đi ngân hàng lấy. Mặc dù giáo sư Tô sau đó chưa từng gián đoạn việc gửi tiền, nhưng vợ Mã Lộ đi rồi thì bặt vô âm tín, chưa bao giờ hồi âm cho giáo sư Tô.

Đối với tôi mà nói, giữa vợ chồng Mã Lộ luôn có những câu đố không thể giải được. Trước hết, Mã Lộ dường như không mấy yêu vợ mình, bốn năm đại học, anh chưa từng về quê thăm thân, cũng chưa từng bộc lộ với tôi mình nhớ vợ con thế nào. Không thể chỉ giải thích bằng lý do kinh tế, thực tế, Mã Lộ hiếm khi nhắc với tôi về gia đình mình, thỉnh thoảng nhắc đến, lần nào cũng mang theo sự bất mãn không thể che giấu. Có một lần, Mã Lộ thậm chí còn kể với tôi về cái gọi là sự không chung thủy từng có của vợ anh. Vợ Mã Lộ trước khi kết hôn với Mã Lộ, từng yêu đương với anh họ của mình, tất nhiên không phải yêu đương bình thường, mối quan hệ của hai người luôn là nỗi nhục trong lòng Mã Lộ. Trong thời gian học tập bận rộn, Mã Lộ có thể cùng tôi ngồi xuống tâm sự chuyện gia đình, bản thân việc này đã là một chuyện không hề dễ dàng. Trong cuộc trò chuyện trút bầu tâm sự này, Mã Lộ kể cho tôi nghe rất nhiều bí mật cá nhân không ai biết. Do thành phần gia đình của anh không tốt, việc anh có thể đến trường trung học công xã dạy học hoàn toàn là nhờ vào bố vợ tương lai. Bố vợ của Mã Lộ là phó bí thư công xã, ông có hai con gái, có ý định chiêu dụ Mã Lộ - người thích đọc sách - làm con rể hiền của mình, ông muốn anh trở thành con rể nhỏ của mình, nhưng kết quả không ngờ tới, Mã Lộ lại trở thành con rể lớn của ông.

Vào năm thứ ba đại học, có một người họ hàng đến trường thăm Mã Lộ, người đó chính là anh họ của vợ Mã Lộ. Trong ba ngày, anh họ này ăn ở tại trường, ban ngày ăn nhà ăn, ban đêm ngủ cùng giường với Mã Lộ. Giữa họ trông rất khách sáo, đối thoại bằng một loại giọng địa phương rất lạ, mọi người đều nghe không hiểu họ nói gì. Người anh họ đó đã là một người trung niên chính hiệu, con cái của ông đã trưởng thành. Cuộc trò chuyện duy nhất giữa tôi và Mã Lộ liên quan đến gia đình anh, đã xảy ra vào chiều hôm tiễn anh họ về. Chúng tôi từ nhà giáo sư Tô đi ra, đã là giờ ăn cơm, vội vàng đến nhà ăn lấp đầy bụng, Mã Lộ đột nhiên đề nghị tôi cùng anh đi dạo một lát. Chúng tôi đi bộ một vòng lớn dọc theo khuôn viên trường, anh tỏ ra vô cùng mệt mỏi, thần sắc buồn bã, đi đi nghỉ nghỉ, dọc đường đều nói về người anh họ đó. Càng nói càng không thể bình tĩnh, càng nói càng không thể phanh lại, càng nói càng chán nản. Cuộc trò chuyện của chúng tôi bắt đầu từ việc buôn lậu ở vùng ven biển, Mã Lộ thở dài kể với tôi, nói hoạt động buôn lậu ở quê anh hiện nay rất ghê gớm, người anh họ đó dựa vào việc bán máy ghi âm buôn lậu, vơ vét được không ít tiền. Đầu thập niên 80, hàng hóa buôn lậu thịnh hành nhất là máy ghi âm cầm tay SANYO của Nhật Bản, mục đích chuyến đi này của người anh họ đó là, cân nhắc thấy trong đại học có nhiều người đang học ngoại ngữ, muốn Mã Lộ giúp ông ta tiếp thị máy ghi âm buôn lậu của ông ta trong sinh viên đại học.

Khi tiễn vợ Mã Lộ ra ga tàu hỏa về quê, chúng tôi lại một lần nữa gặp anh họ của cô ấy ở nhà ga. Vì từng đến trường nên có nhiều người đã gặp qua người anh họ này, ai nấy đều cảm thấy vui mừng vì sự tình cờ gặp gỡ, thấy rằng cảnh mẹ góa con côi, trên đường có người quen chăm sóc dù sao cũng là chuyện tốt. Vì tôi là người duy nhất biết bí mật trong đó, nên chỉ có mình tôi hiểu rõ, đây tuyệt đối không phải là một cuộc gặp gỡ tình cờ. So với một năm trước, người anh họ này hiện tại đã thực sự phất lên, trên tay đeo một chiếc nhẫn vàng to tướng sáng rực, ánh vàng lấp lánh vô cùng bắt mắt, tuy anh ta cố tỏ ra nghiêm chỉnh, nhưng tôi vẫn có thể nhìn ra anh ta có chút hoảng loạn. Sau khi Mã Lộ qua đời, các bạn cùng lớp từng hào phóng mở hầu bao, quyên góp tiền bạc cho gia quyến anh ấy. Mỗi khi nhớ lại đợt quyên góp lúc đó, hoặc là lúc ra bưu điện giúp Giáo sư Tô gửi tiền cho góa phụ của Mã Lộ, tôi lại không kìm được mà nhớ đến người anh họ trốn ở phía sau lưng kia. Tôi mãi mãi không bao giờ quên được cảnh tượng ở nhà ga lúc ấy, người anh họ đó chìa bàn tay đeo nhẫn vàng ra, đón lấy hũ cốt của Mã Lộ, khoảnh khắc đó, tôi như nghe thấy tiếng rên rỉ đau đớn của Mã Lộ từ trong hũ cốt.

Bao nhiêu năm nay, các bạn đại học khi hồi tưởng lại những năm tháng dùi mài kinh sử năm xưa, chắc chắn sẽ nhắc đến Mã Lộ. Mọi người chắc chắn sẽ khơi lại chuyện cũ, một lần nữa bàn luận về việc như Mã Lộ, đem cả tính mạng ném vào đó, rốt cuộc có đáng hay không. Mã Lộ là một sự kết thúc của thời kỳ đi học, anh ấy là một lá cờ của cả lớp, là một nhãn dán của thời đại, cái chết của anh ấy, thực tế cũng là tuyên bố cho sự kết thúc của một thời đại đặc thù. Đối với những người như chúng tôi mà nói, muốn đứng vững trong xã hội, có một tấm bằng đại học là đủ rồi, những thứ trên sách vở trong cuộc sống thực tế thường không tìm được đất dụng võ. Thực tế đã chứng minh, đại đa số những thứ học đến khổ sở ở đại học, sau khi bước vào xã hội đều chẳng có chút tác dụng gì. Sáu tháng sau khi Mã Lộ chết, lãnh đạo khoa triệu tập các bạn cùng lớp mở cuộc họp, làm báo cáo tình hình động viên phân công tốt nghiệp. Mọi người đột nhiên phát hiện ra, bốn năm đại học đã đi đến hồi kết. Chúng tôi được thông báo một cách đứng đắn rằng, do nhu cầu nhân tài của xã hội, tiền đồ của chúng tôi - những sinh viên tốt nghiệp - rất sáng lạn. Xã hội tương lai sẽ rất coi trọng một tờ bằng cấp, có bằng cấp, chúng ta có thể ngẩng đầu ưỡn ngực, thông hành không trở ngại mà bước vào xã hội.

Điều khiến các bạn sinh viên canh cánh trong lòng là, ở phần cuối của tình hình tốt đẹp này, một vị bí thư béo của chi bộ Đảng khoa đã đứng ra, tươi cười rạng rỡ vận động mọi người hiến máu. Hiến máu vốn chẳng phải chuyện xấu, nhưng thời điểm lựa chọn dường như có chút không ổn. Mọi người không thể không đem việc hiến máu và sự phân công tốt nghiệp cụ thể, gượng ép liên kết với nhau. Qua bốn năm học tập, kiến thức trong bụng ít nhiều cũng tăng thêm một chút, nhưng điều này không có nghĩa là giác ngộ tư tưởng của sinh viên sẽ nhất định tăng lên theo. Do cách dùng từ nghe không mấy lọt tai, lời của vị bí thư béo bự này rất dễ khiến người khác nảy sinh liên tưởng khác. Lời ông ta rất dễ gây hiểu lầm, đó là việc có tích cực tham gia hiến máu hay không, sẽ ảnh hưởng đến cái nhìn của nhà trường đối với một người, mà cái nhìn này cuối cùng sẽ quyết định một người nên đi đến nơi nào. Sau khi bí thư béo bự nói xong, một bác sĩ gầy gò bước ra nói chuyện, phong cách của ông ta hoàn toàn trái ngược với người trước, ông ta như dỗ trẻ con mà dỗ dành mọi người, cứ thao thao bất tuyệt nói hiến máu vô hại thế nào. Tuyên truyền quá nhiều về việc hiến máu vô hại, vật cực tất phản, mọi người ngược lại sẽ nảy sinh nghi vấn trong lòng. Chẳng ai tin hiến máu lại có lợi cho sức khỏe hơn là không hiến máu, máu người không phải nước, sinh viên đại học dù sao cũng không phải trẻ con, chỉ nói những lời sáo rỗng vô trách nhiệm để lừa họ rõ ràng là không đúng.

Phần lớn các bạn trong lớp đều tham gia hiến máu tình nguyện, không thể nói đều là tự nguyện, cũng không thể nói là vì lo lắng không hiến máu sẽ ảnh hưởng đến việc phân công tốt nghiệp của mình. Có một điểm không thể né tránh, đó là trong lòng mọi người đều phổ biến cảm thấy không mấy dễ chịu. Mọi người cảm thấy nên đổi hai người khác đến vận động mọi người, đổi hai người nói chuyện nghe lọt tai hơn đến, đổi hai người biết tôn trọng người khác đến. Đây là một ví dụ điển hình của việc khéo quá hóa vụng, mọi người nghĩ đến dáng vẻ nói chuyện của bí thư béo và bác sĩ gầy, liền thấy phản cảm, liền thấy mình bị đùa cợt. Tại trạm máu trung tâm, các sinh viên vén cao tay áo, nhìn máu tươi của mình chảy vào ống tiêm, không thể không một lần nữa nghĩ đến Mã Lộ đã chết vì thiếu máu. Nếu máu chúng tôi hiến có thể cứu sống Mã Lộ thì tốt biết mấy. Thực tế, đối với một người khỏe mạnh mà nói, đóng góp chút máu thực sự chẳng phải chuyện gì to tát, sau khi hiến máu, mỗi sinh viên đều nhận được 30 đồng tiền bồi dưỡng, vào thời đó, 30 đồng cũng không phải con số nhỏ, đằng nào cũng sắp tốt nghiệp rồi, giữ tiền cũng vô dụng, nên mọi người rủ nhau đi tiệm ăn, ăn một bữa thật đã đời.

Chương 3

1

Giáo sư Tô quay trở lại Khoa Trung văn vào năm thứ ba đại học của chúng tôi, năm đó ông đã 76 tuổi. Thực tế, ông đã nhàn rỗi ở nhà mười mấy năm rồi, quan hệ lương bổng các thứ đều luôn đặt ở Khoa Lịch sử. Giảng viên và sinh viên Khoa Trung văn tổ chức một buổi tiệc chào mừng ông, mời ông nói vài câu, lời mở đầu của ông là tự gọi mình là "cổ vật vừa được khai quật". Sau đó ông lại ngẫu hứng giải thích đôi chút về hai chữ "văn vật". Ông cười nói, người đời sau cứ nhắc đến văn vật là không khỏi nghĩ xem nó có đáng giá hay không, thực ra văn vật mà người nay nói và văn vật mà người xưa nói, sớm đã chẳng phải là một chuyện rồi. Văn vật ngày nay là chỉ những di vật văn hóa lịch sử còn sót lại trong xã hội hoặc vẫn còn vùi lấp dưới lòng đất, là một phần của quá khứ đã biến mất. Văn vật của người xưa lại là tên gọi chung của lễ nhạc và chế độ điển chương, ông buột miệng lấy ngay một ví dụ, trong "Tả truyện - Hoàn công năm thứ hai" có câu: "Đức hạnh, cần kiệm mà có chừng mực, trật tự tôn ti có quy tắc, dùng lễ nhạc văn vật để ghi chép, dùng thanh danh hiển hách để phát huy, để răn dạy trăm quan, trăm quan từ đó mà biết sợ hãi mà không dám thay đổi kỷ luật." Giáo sư Tô luôn miệng nói ra thành chương, tuy nhiên dù sao cũng là đối mặt với mấy trăm con người, cảnh tượng náo nhiệt, nhiều người nghe lời ông mà hiểu hiểu không không, chỉ là trong lòng biết ông rất uyên bác.

Hôm đó tâm trạng Giáo sư Tô đặc biệt tốt, mọi người hùa nhau yêu cầu ông biểu diễn tiết mục. Trong số các giáo viên có học trò cũ của ông, bèn đề nghị ông hát một đoạn Côn khúc. Giáo sư Tô cũng không từ chối, nói giọng mình không tốt, chỉ có thể khẽ ngâm vài câu, thế rồi ông mở giọng hát, nhịp điệu rất chuẩn, mà giọng cũng không hề thấp. Lúc đó các sinh viên lần đầu tiên được nghe Côn khúc, đều cảm thấy là lạ, ai nấy cười rất khoái chí. Hát xong, một nữ giáo viên trung niên dạy "Lịch sử văn học châu Âu" đứng lên, yêu cầu Giáo sư Tô lần lượt ngâm thơ Shelley bằng tiếng Anh, tiếng Pháp, tiếng Đức, nói đây là tuyệt kỹ của Giáo sư Tô khi còn ở Khoa Ngoại văn giao lưu cùng các sinh viên, lời vừa dứt, mọi người vỗ tay nhiệt liệt. Giáo sư Tô cười nói: "Biểu diễn tiết mục nên là việc của các bạn trẻ, huống hồ lại đang ở Khoa Trung văn, lão hủ tuyệt đối không có lý nào lại ở đây múa rìu qua mắt thợ bằng tiếng nước ngoài." Nữ giáo viên không chịu bỏ qua, nói không ngâm thơ Shelley thì hát một đoạn của Shakespeare. Giáo sư Tô không cãi lại được cô ấy, thế là đành hát thật một đoạn tự bạch của hoàng tử Đan Mạch.

Sau buổi liên hoan, tôi và Mã Lộ đưa Giáo sư Tô về. Nhà trường đã thỏa thuận phái xe con đón đưa, nhưng xe mãi vẫn không tới, gọi điện thoại đi, họ nói xe đã xuất phát từ lâu rồi, nhưng chờ mãi chờ mãi vẫn không thấy bóng dáng chiếc xe đâu. Gọi lại lần nữa, bên kia đã mất kiên nhẫn, nói xe đã chạy ra rồi, khi nào đến thì không liên quan đến họ. Giáo sư Tô ngồi chờ dài cổ ở văn phòng khoa nửa ngày, rất biết điều nói: "Tôi đi bộ về, đoạn đường này không vấn đề gì." Nói xong, sợ lãnh đạo khoa không yên tâm, lại an ủi họ: "Có Mã Lộ đưa tôi là được rồi." Hôm đó tinh thần Giáo sư Tô đặc biệt tốt, dọc đường nói cười vui vẻ. Từ khoa về nhà ông quả thực không xa, Giáo sư Tô vừa đi vừa nghỉ, rất nhanh đã tới nơi.

Giáo sư Tô quay lại Khoa Trung văn, phát huy cái gọi là nhiệt huyết dư thừa, mục đích là để ông đứng tên hướng dẫn nghiên cứu sinh. Trong khoa có hai vị phó giáo sư trung niên, thấy mấy năm nay văn học so sánh khá thời thượng, nên muốn mở chuyên ngành văn học so sánh, chiếm lấy vị thế dẫn đầu của môn học này trên cả nước. Vào thời đại chúng tôi học, giáo sư còn rất hiếm, phó giáo sư đã là người có học vấn rồi, không như bây giờ, giáo sư phó giáo sư thậm chí là hướng dẫn tiến sĩ, nhiều như lông bò. Theo quy định liên quan của Bộ Giáo dục thời đó, phó giáo sư không được cấp bằng thạc sĩ, không được cấp bằng thì không thể thu hút sinh viên, vì đa số sinh viên thi nghiên cứu sinh, bảo là muốn học thêm được thứ gì đó, chẳng bằng nói thẳng là vì tấm bằng. Hai vị phó giáo sư này là người hiểu chuyện, biết rằng muốn bán được thịt chó, trước tiên phải treo đầu dê quan trọng thế nào, bèn nghĩ đến việc mời Giáo sư Tô đã nghỉ hưu từ lâu quay lại Khoa Trung văn, treo biển Giáo sư Tô để chiêu sinh. Với địa vị hiển hách của Giáo sư Tô trong giới học thuật, tấm biển hiệu của ông tuyệt đối có sức hiệu triệu. Thực tế, các chuyên ngành khác của Khoa Trung văn cũng đang nhen nhóm ý định mời Giáo sư Tô quay lại.

Giáo sư Tô thích làm thầy người khác, trước khi quay lại Khoa Trung văn, sinh viên đến thỉnh giáo ông chỉ có Mã Lộ và tôi. Ngay cả khi ông đã về Khoa Trung văn, người thực sự đến tận nhà cầu học cũng không nhiều. Hai vị phó giáo sư này nhanh chân đến trước, cùng nhau đến tận nhà, hùng hồn thuyết giảng, một hồi thuyết phục, Giáo sư Tô không chịu nổi cám dỗ, rất mạo muội liền đồng ý. Tuy nhiên kết cục lại là tất cả mọi người đều không vui, vì nguyên tắc đối nhân xử thế của đôi bên hoàn toàn khác nhau. Giáo sư Tô là người làm việc luôn nghiêm túc, không hiểu chỉ để ông đứng tên, và để ông thực sự hướng dẫn nghiên cứu sinh là hai chuyện khác nhau. Đầu tiên là có sự phân hóa nghiêm trọng trong khâu tuyển sinh, theo quan điểm của Giáo sư Tô, thi nghiên cứu sinh thì phải có trình độ thực tế của nghiên cứu sinh, nên khâu tuyển sinh này không thể cẩu thả. Thứ hai, học nghiên cứu sinh vẫn nên lấy việc xây dựng nền tảng vững chắc làm chính, không thể vội vàng viết bài, vội vàng công bố kiểu luận văn nửa vời để lừa người. Năm đó chuyên ngành văn học so sánh tuyển được bốn nghiên cứu sinh, hai người là sinh viên tốt nghiệp thời công nông binh, một người trước "Cách mạng Văn hóa" học khoa tự nhiên, còn một người là cái gọi là tự học thành tài, là một nhà văn, tuy chưa học đại học nhưng đã công bố một số tác phẩm có tiếng vang, từng đạt giải thưởng văn học cấp tỉnh, nên được phá lệ trúng tuyển.

Giáo sư Tô dạy học tại nhà cho mấy vị nghiên cứu sinh này, để tôi và Mã Lộ đi theo nghe ké. Ngay từ đầu, mấy vị nghiên cứu sinh này đã có chút không ăn nhập gì với Giáo sư Tô, vì họ thấy chúng tôi chỉ là sinh viên đại học, không nên đến ké lớp của họ, để sinh viên đại học học cùng với họ là xem thường họ. Mặc dù tuổi trung bình của họ không lớn hơn tôi bao nhiêu, thậm chí còn nhỏ hơn Mã Lộ, nhưng họ tỏ ra rất coi thường chúng tôi. Họ chê Giáo sư Tô giảng bài có chút lạc hậu, cứ mãi coi người khác là học sinh tiểu học, động một tí là giảng huấn hỗ, động một tí là trích dẫn kinh điển, đông tây nam bắc chẳng có trọng điểm gì. Họ thấy Giáo sư Tô quá già rồi, căn bản không hiểu trào lưu mới nhất của nước ngoài, thờ ơ với phái hiện đại đang thịnh hành, không tôn trọng người đoạt giải Nobel văn học. Điều khiến họ không thể nhẫn nhịn nổi nhất, là Giáo sư Tô kiên quyết phản đối đối thoại giữa thầy và trò, ông luôn tự mình nói, mỗi khi nghiên cứu sinh của ông đặt ra vấn đề gì đó, ông liền bộc lộ vẻ mặt không coi ra gì. Thực tế, Giáo sư Tô căn bản không tán thành việc văn học so sánh trở thành một chuyên ngành, ông thấy so sánh là nền tảng của việc làm học vấn, tách văn học so sánh ra riêng biệt là điều gì đó khó hiểu. Trên người ông có quá nhiều cách làm kiểu cũ, bất kể sinh viên nghĩ thế nào, ông yêu cầu đệ tử phải "tuân thủ sư thừa và bác học đa văn", trước tiên phải học được bản lĩnh của thầy, sau đó thông hiểu quán triệt, rồi mới đi nghiên cứu học vấn khác.

Khi Giáo sư Tô dạy chúng tôi, nhắc đến nền tảng làm học vấn, thường ví nền tảng vững chắc như văn bát cổ thời cũ. Giáo sư Tô luôn cho rằng, văn bát cổ không phải là hoàn toàn không có chỗ dùng như người đời sau nói, không có lấy một bài văn hay. Đúng như Lỗ biên tu từng nói trong "Nho lâm ngoại sử": "Văn bát cổ nếu làm tốt, tùy anh làm văn gì, cần thơ có thơ, cần phú có phú, đều là một roi một vết, một nắm một vệt máu." Ngược lại, "nếu văn bát cổ không chú trọng, tùy anh làm ra thứ gì, đều là dã hồ thiền (tà đạo)." Quan điểm này có chút cổ hủ, tuy nhiên cũng không phải không có lý. Giáo sư Tô nhắc đến học vấn của mình, nói gì cũng phải xưng sư thừa, không kìm được sẽ nói đến việc năm xưa Chương Thái Viêm nói thế nào, Hoàng Khản nói ra sao, ông nhắc đến những bậc đại sư ngày trước, gương mặt luôn lấp lánh một tia sáng ngây thơ. Ông hy vọng chúng tôi đều có thể giống như ông, phát huy tinh thần của các bậc đại sư, trong học vấn có thể tiến thêm một bậc thang.

Mấy nghiên cứu sinh nghe Giáo sư Tô giảng bài, tinh thần luôn không tập trung nổi, đặc biệt là vị nhà văn kia, trên mặt thường xuyên lộ ra vẻ không coi ra gì. Nghe nói ông ta thích thức đêm viết tiểu thuyết, viết loại văn học vết thương từng thịnh hành một thời năm đó, có một lần, trong khi nghe Giáo sư Tô nói về Khuất Nguyên, ông ta lại nhắm mắt ngủ gật. Giáo sư Tô vô cùng nổi giận, bảo ông ta sang phòng ngủ bên cạnh mà ngủ, hoặc là về ký túc xá của mình. Giọng Giáo sư Tô hơi run, kìm nén hồi lâu, hậm hực nói: "Anh đã không phải là chất liệu làm học vấn, chạy đến chỗ tôi trà trộn làm gì?" Vị nhà văn kia rất ngượng ngùng, mặt đỏ bừng, miệng lẩm bẩm gì đó, chẳng ai nghe rõ ông ta nói gì. Giáo sư Tô không tha, nói: "Có lời gì thì nói to một chút, tôi là người gần 80 tuổi rồi, lãng tai, nghe không thấy." Nhà văn không dám lên tiếng, những người khác cũng không dám chen miệng. Lớp học thế là không dạy tiếp được nữa, Giáo sư Tô không muốn tiếp tục nói, chúng tôi ngồi đó rất vô vị, chờ hồi lâu, Giáo sư Tô nói: "Tôi vừa nói đến đâu rồi?" Chẳng ai tiếp lời ông, Giáo sư Tô lại nói: "Các người đều không nghe tôi nói gì cả, hôm nay giảng đến đây thôi, buổi sau cũng không cần học nữa."

2

Tôi thi đỗ nghiên cứu sinh của Giáo sư Tô vào năm thứ hai sau khi tốt nghiệp đại học. Lúc này, đệ tử của Giáo sư Tô không chỉ nhiều, mà còn tạp. Thời gian đã đến năm 1983, cải cách mở cửa tiếp tục đi vào chiều sâu, phong khí xã hội dường như cũng thay đổi không ít. Tôi ở lại trường trở thành một giáo viên đại học, mới vào nghề, chưa đủ tư cách dạy sinh viên, liền làm cán bộ phụ trách sinh viên (phụ đạo viên) của tân sinh viên. Hoàn toàn khác với thời chúng tôi học đại học, sinh viên đại học bây giờ đều là sinh viên thi mới, họ là những nhân tố xuất sắc của từng trường trung học, trong lý lịch cá nhân, thời trung học hầu như toàn là học sinh giỏi ba tốt. Họ trông vẫn giống như đám trẻ con, ai nấy thông minh tuyệt đỉnh, đầy linh khí. So với họ, thời chúng tôi năm đó nên được tính là những ông già gàn dở rồi.

Trách nhiệm chính của phụ đạo viên là phụ trách cuộc sống thường ngày của sinh viên, phạm vi chức quyền của tôi, cũng chỉ là quản lý điểm danh, phát phiếu thịt. Vì từ nhỏ tôi chưa làm quan gì, ở tiểu học trung học, ở nhà máy, học đại học, đều là quần chúng cơ bản, làm phụ đạo viên cũng là chức quan lớn nhất trong đời tôi. Tôi áp dụng thái độ mặc kệ đối với sinh viên, họ muốn thế nào thì thế. Trong bốn năm tôi học đại học, chưa từng giao tiếp gì với phụ đạo viên, vừa không làm phiền ông ấy, ông ấy cũng không yêu cầu chúng tôi gì cả, nên tôi cảm thấy sinh viên đại học bây giờ cũng nên giống chúng tôi ngày đó, tự quản lý mình. Một năm làm phụ đạo viên này, thực sự không có gì để ghi lại, trong nửa năm đầu, tâm trí tôi đặt vào việc chuẩn bị thi nghiên cứu sinh, nửa năm sau, tôi biết mình đã có thể trúng tuyển, công việc phụ đạo viên muốn làm cũng chẳng làm được lâu, khoa không thể không cân nhắc việc tìm người thay thế tôi.

Hướng đi tôi chọn là nghiên cứu văn học sáu triều. Đối với tôi mà nói, nghiên cứu văn học triều đại nào cũng được, đều như nhau cả, nói toạc ra, cũng chỉ là một bài luận văn tốt nghiệp vạn chữ. Trường tôi học này không đặc biệt coi trọng luận văn của nghiên cứu sinh. "Thuật nhi bất trước" (chỉ thuật lại chứ không viết tác phẩm mới) là một truyền thống tốt đẹp được lưu giữ lại của trường này, hoặc có thể nói là thói cũ của khoa tôi đang theo. Rất nhiều nghiên cứu sinh các trường khác, từ năm nhất đã nóng lòng cân nhắc xem luận văn viết thế nào, còn trong mắt các giáo sư khoa tôi, đây tuyệt đối là tà đạo. Theo kiến giải của Giáo sư Tô, nghiên cứu sinh nhất định phải viết luận văn tốt nghiệp, bản thân nó đã là một loại chủ nghĩa hình thức có hại không có lợi. Nghiên cứu sinh vẫn nên lấy việc xây dựng nền tảng làm chính, nền tảng vững chắc rồi mới có thể cân nhắc xây nhà, mới có thể cân nhắc xây nhà cao tầng, vội vàng hấp tấp mà viết luận văn giọng điệu già đời, kết quả chắc chắn sẽ để lại tiếng cười cho thiên hạ.

Một thời gian, tôi dường như rất được Giáo sư Tô trọng dụng, kể từ khi Mã Lộ qua đời, Giáo sư Tô thường tiếc nuối không thể có được đệ tử chịu khó như anh ấy nữa. Chỉ trong mấy năm ngắn ngủi, Giáo sư Tô đã có một đám đệ tử đông đảo, các chuyên ngành đều tranh nhau treo biển ông, tuy nhiên ông dường như cũng bắt đầu hiểu ra, ý nghĩa thực tế của việc mình làm tấm biển hiệu, cũng chính là để khoa tuyển thêm nhiều nghiên cứu sinh. Ông không có mấy đệ tử chân truyền, dưới cái mác tuyển sinh liên hợp, ông chẳng qua chỉ là nhãn hiệu để các vị phó giáo sư kia chiêu dụ sinh viên. Nghiên cứu sinh của nhiều chuyên ngành và môn học, nhìn từ bề ngoài đều có liên quan đến ông, nào là chuyên ngành văn hiến cổ đại, chuyên ngành huấn hỗ, lịch sử văn học thời Tiền Tần, thơ từ Đường Tống, tiểu thuyết Minh Thanh v.v., nhưng giáo viên hướng dẫn thực tế không phải là ông. Giáo sư Tô lại trở thành nhân vật kiểu "vạn kim du" (đa năng), tạo cho người ta ấn tượng là cái gì cũng biết, ông thậm chí còn phải mở các buổi tọa đàm cho nghiên cứu sinh ngoài Khoa Trung văn, kể về triết học cổ đại Trung Quốc, kể về tài liệu Hán học lưu lạc ở phương Tây, kể về khảo chứng quan chức Hán Đường. Đối với một cụ già gần 80 tuổi mà nói, ông tỏ ra hơi thừa năng lượng.

Lý do tôi rõ ràng khá quan trọng trong số các đệ tử của Tô môn, không phải vì tôi bái sư sớm nhất, cũng không phải vì tuổi lớn nhất, thực tế, nhiều nghiên cứu sinh khóa dưới tôi, tuổi đều lớn hơn tôi. Tôi trở nên quan trọng là vì tôi theo sát bên cạnh Giáo sư Tô, làm rất nhiều công việc chạy vặt mang tính hỗ trợ, điều này vào thời đó khó tránh khỏi gây chú ý. Cùng với danh tiếng Giáo sư Tô ngày càng lớn, người muốn tận mắt chiêm ngưỡng phong thái của ông trong trường cũng ngày càng nhiều, thế là phải hết lần này đến lần khác sắp xếp tọa đàm, để sinh viên trong khoa và các khoa khác nghe giảng. Những buổi tọa đàm như vậy, thường từ mấy ngày trước đã dán những tấm poster khổng lồ ở cổng trường. Giáo sư Tô luôn ngồi đó giảng, nhắc đến chữ gì, hoặc trích dẫn một đoạn văn cổ nào, câu thơ từ nào, để tất cả mọi người đều hiểu, phải có một đệ tử giúp ông viết lên bảng, mà đệ tử này lại chọn trúng tôi. Ngoài ra, mặc dù đi lại đều có xe con đưa đón, nhưng bắt buộc phải có một người liên lạc với tài xế, phải tính toán thời gian chính xác, phải biết trước phòng học, việc này cũng rơi vào đầu tôi. Chính Giáo sư Tô đã tạo cho người ta một ấn tượng, đó là ông không thể rời xa tôi ở nơi công cộng, tôi trở thành một chiếc gậy chống trong cuộc sống tuổi già của Giáo sư Tô, chỉ cần ông xuất hiện ở nơi đông người, thường là có thể thấy bóng dáng tôi.

Trong cuộc đời tuổi già của Giáo sư Tô, có một điểm mà người ta thích bàn tán sau lưng, là Giáo sư Tô luôn giữ một nhiệt tình cực lớn đối với việc nhận đệ tử nữ. Nghe nói mỗi lần tuyển sinh, Giáo sư Tô đều đặc biệt quan tâm, yêu cầu phải ưu đãi đối với sinh viên nữ, phải chăm sóc đặc biệt. Nói Giáo sư Tô "người già nhưng tâm chưa già", đây đã trở thành một câu chuyện cười bán công khai. Nói thật, các buổi tọa đàm do Giáo sư Tô tổ chức ở nơi công cộng, đôi khi cũng không mấy đặc sắc, bài diễn thuyết của ông quá chuyên môn, những sinh viên mộ danh mà đến, thường nghe được một nửa là chuồn mất. Điều này khiến Giáo sư Tô rất không vui, cũng khiến những người tổ chức có chút không xuống đài được, tuy nhiên vẫn không ảnh hưởng đến nhiệt tình của ông đối với buổi tọa đàm lần sau, vì chỉ cần là sinh viên nữ, hoặc giáo viên nữ đến tận nhà thỉnh cầu, ông nhất định sẽ không từ chối. Đối với Giáo sư Tô, viên đạn bọc đường tốt nhất chính là phụ nữ. Giáo sư Tô thích không khí dưới bục giảng ngồi một hàng dài sinh viên nữ, trợn mắt nhìn mình.

Giáo sư Tô chưa bao giờ che giấu sự thiện cảm của mình đối với sinh viên nữ, khi giảng bài, có đệ tử nữ hay không, trạng thái của ông hoàn toàn khác biệt. Cũng là đệ tử, thái độ của ông cũng luôn có sự khác biệt nam nữ. Đáng tiếc là những nghiên cứu sinh nữ được tuyển vào đó, mười người thì chín người không hứng thú với bài giảng của Giáo sư Tô, và điều đáng thất vọng nhất là, trong những năm tôi học nghiên cứu sinh, sinh viên nữ đến Khoa Trung văn học thạc sĩ, người sau càng không biết ăn diện hơn người trước, ngoại hình thường vừa không có nét đẹp cổ điển, cũng chẳng có nét đẹp hiện đại. Nữ sinh viên đại học xinh đẹp, đằng nào đã có tấm bằng đại học rồi, ai nấy vội vàng lấy chồng, số còn lại thi nghiên cứu sinh, có nhiều người đều là gái lỡ thì không lấy được chồng. Chúng tôi - những người làm đệ tử - trong ký túc xá khi nhắc đến thái độ của Giáo sư Tô đối với sinh viên nữ, đều nhất trí cho rằng khi còn trẻ, ông chắc chắn phong lưu ghê gớm. Tục ngữ có câu, nhìn từ thuở nhỏ thấy được một nửa khi về già, thông qua cửa sổ thời thơ ấu, có thể nhìn thấu tương lai của một người, đạo lý ngược lại cũng nên như vậy, ở cửa sổ của người già, cũng có thể nhìn thấy những khoảng thời gian đã mất đó. Tôi nhớ Mã Lộ từng lén nói với tôi, rằng Giáo sư Tô năm 40 tuổi theo đuổi một hoa khôi nào đó, từng trở thành tin tức vỉa hè vô cùng nóng hổi trên các tờ báo nhỏ. Bàn tán sau lưng về thầy của mình, rất có chút bất kính, nhưng Giáo sư Tô là người làm thầy, trong thái độ đối với sinh viên nữ, rõ ràng cũng không đủ chỉn chu.

Hầu như tất cả các đệ tử đều chú ý đến một sự thật thú vị này, bất kể lúc nào, chỉ cần có phụ nữ đến nhà, bà Lý (Lý lão thái thái) luôn giữ một sự cảnh giác đặc biệt. Chỉ cần có phụ nữ ở đó, bất kể là đệ tử nữ, hay là giáo viên nữ đã luống tuổi đến làm việc, sư mẫu của chúng tôi là bà Lý, luôn nhìn chằm chằm giám sát ở bên cạnh. Tôi nhớ Lực Thúy Hoa đến nhà Giáo sư Tô học bài, câu đầu tiên khi ra khỏi cửa chính là: "Bà lão của Giáo sư Tô, một đôi mắt thật ghê gớm, bà ấy làm sao vậy?"

Xuyên qua thấu kính lồi của cặp kính cận, Lực Thúy Hoa hết sức nhạy cảm nhận thức được sự ghen tuông không thể kiềm chế đó của bà Lý. Tuổi của Lực Thúy Hoa lớn hơn tôi gần một tuổi, với tư cách là nghiên cứu sinh của Giáo sư Tô lại kém tôi một khóa, nữ sinh viên tốt nghiệp khoa ngoại ngữ của trường sư phạm này, vào thời đó mà nói, có thể tính là một đóa hoa khiến mọi người sáng mắt trong số các đệ tử Tô môn, dưới ánh nhìn của bà Lý, cô ấy rõ ràng rất khó làm được tự nhiên. Bà Lý thích bê một chiếc ghế nhỏ, ngồi ở căn phòng nhỏ đối diện thư phòng, nhìn chúng tôi học bài, điều này tất nhiên là trong trường hợp có phụ nữ. Mới đầu, hành vi kỳ quặc này của bà thường làm phân tâm sự chú ý của chúng tôi. Đây là một bà lão không bao giờ mở miệng, mỗi lần chúng tôi chủ động chào hỏi bà, bà đều thờ ơ. Bà luôn ở trong trạng thái không vui, luôn khiến chúng tôi cảm nhận được rằng, giữa bà và Giáo sư Tô, có sự đối lập sâu sắc không thể điều hòa. Trong số các đệ tử của Giáo sư Tô, tuy nghĩa vụ phục vụ tôi làm nhiều nhất, thường làm tạp vụ cho Giáo sư Tô, nhưng bà Lý đối với tôi, tuyệt nhiên không hề khách khí hơn những người khác.

Sự bác học của Giáo sư Tô thường khiến đệ tử cảm thấy ông là người cái gì cũng biết. Ông thường dùng một câu hỏi rất đơn giản để hỏi, bắt đầu từ cái đơn giản, hiển lộ ra công phu học vấn thâm hậu của ông. Có một lần, ông giảng mệt rồi, để nghỉ ngơi một chút, bắt chúng tôi chú giải "lòng bàn tay" (thủ tâm), dùng văn tự giải thích thế nào là lòng bàn tay. Mọi người cảm thấy đây không nên là vấn đề, câu trả lời ở ngay đầu lưỡi, nhưng lại cứ không tìm được lời lẽ thỏa đáng. Điều này khá giống với câu hỏi trong "đố mẹo", mọi người vắt óc suy nghĩ, vẫn không tìm ra lời giải. Có lẽ không ai là không biết thế nào là lòng bàn tay, nhưng thực sự muốn dùng văn tự biểu đạt một cách ngắn gọn súc tích, lại vô cùng khó khăn. Giáo sư Tô cho chúng tôi hiểu ra một quy luật, đó là một người muốn đem những chuyện mình biết nói ra hết, không phải là chuyện dễ dàng. Bản chất của nghệ thuật, chính là để tìm ra một cách biểu đạt vô cùng đơn giản. Nghệ thuật đôi khi có thể hiểu đơn giản là tìm kiếm cách biểu đạt. Giáo sư Tô thấy chúng tôi đã bí kế, liền nắm các ngón tay lại, rất nghiêm túc nói:

"Ngón tay nắm chặt, nơi tiếp xúc vào, chính là lòng bàn tay."

Đây là một câu trả lời rất khó khiến người ta tâm phục, nhưng nghĩ đi nghĩ lại, lại không thể không tâm phục là đáp án chính xác duy nhất. Ví dụ nhỏ này, minh chứng đầy đủ cho độ khó của việc biểu đạt bằng văn tự, nếu không, thì chỉ có thể vẽ một bức tranh, dùng mũi tên giải thích vị trí của lòng bàn tay. Học vấn thường sẽ khiến người ta tự cho là đúng, cũng thường sẽ khiến người ta coi thường, vì thực sự muốn làm học vấn, đôi khi không tránh khỏi phải đâm đầu vào ngõ cụt. Lợi ích lớn nhất khi Giáo sư Tô giảng bài, là có thể nói sâu hiểu cạn, bất kể học vấn cao siêu thế nào, ông đều có thể cố gắng làm cho nó đơn giản hóa, cũng bất kể chủ đề nông cạn thế nào, qua sự chỉ điểm của ông, lập tức biến cái mục nát thành cái kỳ diệu, có thêm một ý nghĩa mới. Chẳng hạn như trong cách giải nghĩa bốn chữ "thực sắc tính dã", Giáo sư Tô quy kết "thực" và "sắc" thành "dục", bản nghĩa của "dục" là "muốn", khi suy diễn thành tình dục, liền nảy sinh một dị thể tự hội ý, đó là chữ "dục" có chữ "tâm" ở dưới, từ đó có thể thấy, thực và sắc đều bắt nguồn từ tâm, dùng lời hiện đại mà nói, thực và sắc đều có cơ sở sinh học của nó. Đây là mặt đơn giản, mọi người liếc mắt là hiểu ngay, mà mặt không đơn giản ở chỗ, thực và sắc lại có các tầng thứ khác nhau, có tầng thứ khác nhau thì có sự khác biệt, tức là "thực" không thể đơn giản quy kết là ăn no, "sắc" không thể đơn giản quy kết là nam nữ. "Lễ ký - Khúc lễ thượng" từng nói: "Dục bất khả tòng." Cái gọi là "tòng" (tòng), chính là "túng" (phóng túng), vì "tòng" và "túng" thông nhau, dục nếu được buông thả, sẽ không thể kiểm soát được, nên người xưa mới nhấn mạnh "phát hồ tình, chỉ hồ lễ" (phát xuất từ tình, dừng lại ở lễ).

Giáo sư Tô từ "dục", chuyển sang "lễ", rồi bàn luận rôm rả về sự diễn biến của vẻ đẹp phụ nữ. Giáo sư Tô nói, người xưa khi nhắc đến những từ mô tả vẻ đẹp, có cách nói "hoàng quyên ấu phụ" (lụa vàng gái trẻ), đây chẳng qua chỉ là một cách nói vòng vo, hoàng quyên là một loại lụa có màu, lụa và sắc cộng lại là "tuyệt", ấu phụ là cô gái trẻ, hai chữ "thiếu nữ" hợp lại là "diệu", nên "hoàng quyên ấu phụ" chính là có nghĩa là "tuyệt diệu". Thế nào là tuyệt diệu, từ xưa đến nay vẫn luôn là một chủ đề nói không rõ ràng. Giáo sư Tô lấy chữ "hoàng" để phát huy rộng ra, ông nói người Trung Quốc nhắc đến "hoàng kiểm bà" (người vợ già mặt vàng úa), thường là nói vẻ đẹp của một người không còn, nên hoàng kiểm bà hàm ẩn ý nghĩa ngày xưa tư sắc còn tạm được. Hoàng kiểm bà có nghĩa là sự so sánh giữa nay và xưa. Phương Tây gọi sự hạ lưu là "màu vàng", gọi sự trỗi dậy của người phương Đông là "họa da vàng", mà người nước ta ngày nay cũng quen thấy màu vàng không phải màu tốt. Thực ra thời cổ đại, ví dụ như từ sáu triều đến thời Tống, sắc mặt lại đúng là lấy màu vàng làm đẹp, gọi là "Phật trang", trong thơ Lương Giản Văn Đế có câu "dị tác ngạch gian hoàng" (khác lạ làm màu vàng trên trán), trong thơ Ôn Đình Quân thời Đường có câu "ngạch hoàng vô hạn tịch dương sơn" (trán vàng vô tận núi chiều tà), thơ Lý Hạ có "cung nhân chính yểm hoàng" (người cung nữ đang đắp màu vàng), tất cả những câu thơ này, Giáo sư Tô đều buột miệng nói ra. Ông còn nhắc đến thời Liêu, tục nước Yên con gái sinh ra đẹp thì gọi là "tế nương" (cô nương nhỏ nhắn), mặt đều bôi màu vàng. Bành Nhữ Lệ thời Tống có thơ làm chứng: "Hữu nữ yêu yêu xưng tế nương, chân châu lạc kế diện đồ hoàng, nam nhân kiến quái nghi vi chướng, mặc lại căng khoa thị Phật trang." (Có cô gái xinh xắn gọi là tế nương, trân châu kết búi tóc mặt bôi vàng, người nam thấy lạ nghi là chướng khí, quan lại viết lách khoe khoang đó là trang điểm Phật). Từ đó có thể thấy, cái đẹp cũng không phải bất biến, với màu da là như vậy, với tiêu chuẩn thẩm mỹ ngũ quan con người cũng vậy, cũng có lúc này lúc khác. Mũi cao mắt to tóc uốn, đây là thẩm mỹ của Hollywood, người nay chịu ảnh hưởng sâu sắc, lấy phong tục phương Tây làm đẹp, đôi khi không khỏi nực cười.

3

Mối quan hệ giữa tôi và Lực Thúy Hoa, có thể nói là do Giáo sư Tô một tay dàn dựng nên. Tôi đã nói rồi, Giáo sư Tô đối với đệ tử nữ luôn quan tâm một cách bất thường. Khi ông nghe nói Lực Thúy Hoa vẫn chưa có bạn trai, hầu như lập tức quyết định phải tác thành cho chúng tôi. Ông tự mình sắp xếp, để tôi chủ động biểu đạt với Lực Thúy Hoa một chút, vì trong loại chuyện này, nam giới dường như không nên quá lùi bước. Tôi mãi mãi không bao giờ quên cuộc nói chuyện vô cùng buồn cười đó, Giáo sư Tô hỏi thẳng tôi có ý định làm "trai tân" cả đời không, nếu không có, thì phải nhanh chóng hành động, mà mục tiêu chính là Lực Thúy Hoa. Giáo sư Tô cười nói:

"Ăn uống nam nữ, dục vọng lớn nằm ở đó. Theo cách nói của người xưa, cô ấy đã là oán nữ, anh thì là khoáng phu, mọi người chịu khó đọc sách là tốt, làm lỡ dở việc hôn nhân đại sự, cũng không đúng."

Tôi không rõ Giáo sư Tô đã nói gì với Lực Thúy Hoa, ngay từ đầu, ông đã tỏ ra rất tự tin, như thể nắm chắc phần thắng, như thể chuyện này đã định đoạt xong. Ông đã nhắm chắc chúng tôi nhất định sẽ nể mặt già của ông. Sự thật cũng đúng là như vậy, chúng tôi tuy đều không gật đầu ngay, nhưng cũng không từ chối ý tốt của Giáo sư Tô. Chúng tôi biểu hiện đều rất nghe lời, chỉ là tỏ ra có chút ngượng ngùng. Vì thầy giáo đức cao vọng trọng thấy chúng tôi là một đôi trời sinh, tại sao chúng tôi không thử xem có thực sự có duyên phận hay không. Tuổi tác mọi người đều không còn nhỏ, vì về mặt sinh lý đều không có vấn đề gì, thử một chút chuyện yêu đương nam nữ, cũng chẳng có gì là quá đáng. Thế là, tôi áp dụng cách cưa đổ bạn gái kiểu cổ lỗ sĩ nhất, đó là mời Lực Thúy Hoa đi xem phim. Xem cũng là phim cũ, là bộ "Mã lộ thiên sứ" (Thiên thần đường phố) do Triệu Đan và Chu Tuyền đóng năm 30 tuổi, xem xong, từ rạp chiếu phim ra, Lực Thúy Hoa nói: "Anh mời tôi xem phim, tôi mời anh ăn một bát hoành thánh nhé!"

Thế là chúng tôi ngồi trước một gánh hoành thánh ở cổng trường, ăn hoành thánh một cách vô tư lự. Ăn được nửa chừng, Lực Thúy Hoa vô tình nói với tôi, bộ phim này chúng tôi xem, cô ấy hai ngày trước vừa mới xem xong, nói xong, biểu cảm trên mặt có chút hối hận vì đã nói với tôi. Tôi sững người một chút, mặt tức thì đỏ lên, vô cùng lúng túng nói: "Em đã xem rồi, tại sao không nói một tiếng?" Lực Thúy Hoa nói: "Anh vé cũng mua rồi." Nói xong, thấy mắt tôi mở to nhìn cô ấy, hồi lâu không rời mắt, mặt mình cũng đỏ lên. Tôi nhận ra mình không nên nhìn cô ấy như thế, liền cúi đầu ăn hoành thánh, vừa ăn, vừa không kìm được cười thầm. Lực Thúy Hoa nảy sinh nghi ngờ, nói: "Anh cười cái gì?"

Tôi cười nói: "Chẳng cười gì cả, tôi đang cười chính mình."

Bao nhiêu năm nay, đối với chuyện này, tôi luôn rất ghi tâm. Nếu Lực Thúy Hoa lúc đó từ chối tôi, câu chuyện tình yêu phía sau sẽ không tồn tại nữa, vì nếu cô ấy nói mình đã xem bộ phim này, tôi chắc chắn sẽ cho rằng cô ấy không muốn kết bạn với tôi. Tôi sẽ cho rằng đây là một lần cầu yêu thất bại, là một trang hồ sơ thất tình khác. Cho dù tôi có ý đồ xấu, tôi cũng không thể có gan làm liều, mạo muội phát động cuộc tấn công thứ hai. Mặc dù tôi đã gần 30 tuổi, trong vấn đề nam nữ, tôi dù sao vẫn là một chàng trai trẻ chưa trải đời, vẫn không có chút kinh nghiệm nào giao tiếp với con gái. Có lẽ tôi trời sinh đã không giỏi giao tiếp với khác giới. Trong những năm tháng đã qua, tôi luôn dựa vào việc đọc sách điên cuồng, để xua tan sự khao khát của mình đối với khác giới. Tôi biết cái gọi là dục vọng trên người mình, không hề yếu hơn người khác chút nào. Thực tế, một người càng đạo mạo trang nghiêm, càng liều mạng muốn ức chế bản năng sự sống của mình, ngọn lửa dục vọng trong cơ thể họ, lại càng có thể mãnh liệt hơn. Tôi phải thú thật rằng, một người đọc sách nhìn trông rất chịu khó, những ý nghĩ bậy bạ trong đầu, cho dù không nhiều hơn người khác, thì tuyệt đối cũng không hề ít hơn.

Giống như lúc làm công nhân, tràn đầy thiện cảm đối với cô công nhân máy mài đeo khẩu trang lớn đó, trong thời gian học đại học, tôi cũng luân phiên ký gửi ảo tưởng lên mấy cô bạn cùng lớp hiếm hoi. Vì tỷ lệ nam nữ trong lớp mất cân đối nghiêm trọng, kẻ nhanh chân đến trước đã sớm chiếm hữu các cô bạn cùng lớp rồi. Tôi mãi không có bạn gái, không phải là không muốn, mà là vô năng. Tôi rõ ràng đã bị thái độ chọn bạn đời "trèo cao không tới, chọn thấp không xong" làm lỡ dở. Dáng vẻ không vội không chậm của tôi, rất dễ gây hiểu lầm cho người khác, đó là tôi đã có đối tượng rồi. Bao nhiêu năm nay, tôi luôn ngây thơ mong đợi, mong đợi một cô gái yêu tôi, từ trên trời rơi xuống. Tôi nghĩ tình hình của Lực Thúy Hoa cũng giống hệt tôi, vì cô ấy ở trường sư phạm, nữ sinh ở đó nhiều hơn nam sinh rất nhiều, nên sự mong đợi của cô ấy đối với khác giới, cũng chỉ có thể buồn bã vô vọng giống như tôi. Người cô ấy thích không thích cô ấy, người thích cô ấy thì cô ấy lại không thích. Trong việc chọn bạn đời, không có gì khó xử, không có gì bất đắc dĩ hơn các nữ sinh viên đại học lớn tuổi đầu thập niên 80. Nữ sinh viên đại học thời đó, đều hy vọng tìm được một người đàn ông xuất sắc hơn mình, nhưng đàn ông xuất sắc hầu như đều đã có đối tượng, nên nữ sinh viên đại học, sơ sẩy một cái liền thành gái lỡ thì.

Khi mối quan hệ giữa tôi và Lực Thúy Hoa chính thức xác định, chúng tôi giống như bàn về chuyện tình ái của người khác, bàn về những cuộc tình đã được tô điểm, gia công của chính mình. Chúng tôi rõ ràng đều đang nâng cao giá trị bản thân, đem mình từ kẻ thất bại trên tình trường, cứng rắn hóa trang thành dáng vẻ kẻ chiến thắng đắc ý. Lực Thúy Hoa quen kể những phiên bản khác nhau về những người theo đuổi cô ấy. Cô ấy cố tình khiến tôi cảm thấy, tôi là một người may mắn trúng giải độc đắc. Giáo sư Tô cung cấp cho chúng tôi một cơ hội không thể không ở bên nhau, đó là muốn chúng tôi hỗ trợ lẫn nhau, để tôi phụ đạo cổ văn cho Lực Thúy Hoa, để Lực Thúy Hoa nâng cao ngoại ngữ cho tôi. Lực Thúy Hoa ngay từ khi nhập học, đã thề sẽ nghiên cứu Lý Thanh Chiếu, cô ấy thấy mình là phụ nữ, nghiên cứu Lý Thanh Chiếu có ưu thế trời cho. Trên người cô ấy tràn đầy cái khí chất tài nữ khiến người ta sợ hãi, tuy nhiên có lẽ do sở thích thời bốn năm đại học quá tạp nham, hoặc dù sao cũng xuất thân từ khoa ngoại ngữ, trình độ cổ văn của cô ấy thực sự không ra sao. Tôi mãi mãi không hiểu tại sao cô ấy lại thi vào nghiên cứu sinh Khoa Trung văn.

Đã xem phim lần đầu cùng nhau, tiếp theo liền có lần hai lần ba. Giáo sư Tô đối với việc một tay dàn dựng của mình sắp trở thành sự thật, cảm thấy vui mừng khôn xiết. Cuộc sống của tôi cũng đột nhiên trở nên phong phú, trước kia tôi chỉ có thể làm một "mọt sách", Lực Thúy Hoa cũng gần như là "mọt sách" cái, bây giờ hai mọt sách cộng lại, âm nhân âm dương, phát hiện ra có rất nhiều chuyện ngoài đọc sách có thể làm. Khoảng thời gian đó có thể tính là những ngày ít chịu khó nhất của tôi kể từ khi vào đại học. Chúng tôi không hề đạt được bước nhảy vọt trong học tập như Giáo sư Tô mong đợi vì vấn đề tình yêu đã được giải quyết. Giữa chúng tôi căn bản không bàn đến chuyện cùng nhau học tập, trái lại, chúng tôi ngược lại từ trên người đối phương thấy được, một người nếu chỉ biết làm học vấn, thực sự quá nực cười. Chúng tôi vẫn đi thư viện đọc sách, vẫn học đủ loại môn học, nhưng chúng tôi bắt đầu mất tập trung.

Một đại danh sĩ thời cổ đại bàn về mấy cái thú vui lớn của cuộc đời, trong đó có một điều chính là "đóng cửa đọc dâm thư". Đây là nhã hứng của người xưa, sinh viên trong đại học lại không có sự tiện lợi như thế. Mọi cuộc sống trong đại học đều mở toang, đều dưới ánh mắt giám sát không ngờ tới, con người không có cửa để đóng, không có bí mật để nói. Vì có tấm biển hiệu "làm học vấn", nghiên cứu sinh có thể đường hoàng đến bộ phận sách đặc biệt để mượn sách, có thể mặt dày mày dạn mượn "Kim Bình Mai" và "Nhục Bồ Đoàn". Đầu và giữa thập niên 80, bầu không khí trong đại học vẫn rất bảo thủ. Thời đó, trên các sạp hàng vỉa hè vẫn chưa có sách tạp nham bán, xung quanh trường vẫn chưa có tiệm Karaoke, tiệm băng đĩa gì, hội trường lớn của trường cũng sẽ không chiếu những bộ phim nội bộ có cảnh khỏa thân. Tôi dám khẳng định đại đa số nghiên cứu sinh, đều dưới chiêu bài làm học vấn, nhân cơ hội đã đọc qua dâm thư được lưu trữ. Sách của bộ phận đặc biệt không được cho mượn ngoài, chỉ có thể ngồi trên chiếc ghế lạnh lẽo ở thư viện, dưới ánh mắt giám sát của cô quản lý, như kẻ trộm chột dạ mà lật xem. "Kim Bình Mai" và "Nhục Bồ Đoàn" rốt cuộc có phải là dâm thư hay không, đây là một chủ đề khác, thực chất của vấn đề là, rất nhiều sinh viên đều nhắm vào dâm thư mà đến.

Tôi không biết nghiên cứu sinh nữ làm học vấn, có buồn tẻ giống như nghiên cứu sinh nam hay không. Bí mật này chỉ có cô quản lý ở thư viện mới biết. Khi mối quan hệ giữa tôi và Lực Thúy Hoa không tầm thường, có một lần tản bộ trong công viên, tôi từng tiết lộ sự hiếu kỳ của mình cho cô ấy. Thời đó, chúng tôi đã bắt đầu có những cái ôm ấp, bắt đầu ở nơi xa du khách, giống như trên phim trong nước mà hôn hít loạn xạ vài cái. Tôi không bao giờ quên cảnh tượng buồn cười lần hôn nhau đầu tiên của chúng tôi, đó hoàn toàn là "xúc cảnh sinh tình", chịu ảnh hưởng và lây nhiễm của người khác. Đột nhiên, lá gan tôi lớn lên, mạo muội thẳng vào chủ đề. Chúng tôi ngồi trên một chiếc ghế dọc bờ hồ, cách chúng tôi không xa, trên một chiếc ghế khác, một đôi tình nhân đang hôn nhau say đắm, nhiệt liệt đến mức dường như có thể khiến người ta nghe thấy tiếng chép miệng. Tôi và Lực Thúy Hoa không kìm được mà quay đầu về phía họ, nhìn nhìn, tôi rất làm bộ làm tịch mà mổ một cái lên mặt Lực Thúy Hoa. Lực Thúy Hoa không có phản ứng gì, tôi lại tới vài cái kiểu gà con mổ thóc, cô ấy quay đầu lại đáp lại tôi, mặt chúng tôi đập vào nhau, kính của cô ấy đột nhiên rơi xuống.

"Chúng ta rất ngốc, đến hôn cũng không biết." Cô ấy đeo kính lại, không chút động lòng nói. Lực Thúy Hoa chưa bao giờ là người có khiếu hài hước, trong ký ức của tôi, đây là lần cô ấy biểu hiện hài hước nhất. Tuy nhiên tôi lại biểu hiện hoàn toàn không có khiếu hài hước, trong khoảnh khắc mấu chốt này, tôi hoàn toàn là kiểu tiểu nhân đắc chí, mặt mũi đầy vẻ được tiện nghi còn khoe mẽ, tôi nói mình lo lắng cô ấy sẽ từ chối tôi. Lực Thúy Hoa nói: "Tôi đáng lẽ nên từ chối, nếu không, anh sẽ thấy quá dễ dàng mà có được tôi."

"Tôi không có ý đó."

"Anh chính là có ý đó!"

Tôi nhanh chóng trả giá đắt cho việc không biết nói chuyện của mình. Ba bốn tháng sau đó, Lực Thúy Hoa luôn giữ vẻ e ấp, không cho tôi bước quá giới hạn dù chỉ một bước. Có thể nói, ngay từ đầu, tiến triển giữa chúng tôi còn khá nhanh, nhưng kể từ lần hôn nhau đầu tiên, mối quan hệ của chúng tôi ngược lại dậm chân tại chỗ. Lực Thúy Hoa rõ ràng là vì chứng minh mình không dễ dàng để người khác có được, đã biểu hiện sự kiềm chế to lớn, cô ấy luôn phá hỏng tâm trạng của tôi một cách tàn nhẫn khi tôi có ý đồ tiến thêm một bước. Cô ấy biểu hiện giống như một nàng công chúa kiêu ngạo, cho phép tôi hôn cô ấy, rồi từ hôn một cái hai cái, phát triển đến có thể vuốt ve, có thể vuốt ve không kiêng nể gì, nhưng cô ấy cứ nhất quyết không cho tôi làm chuyện đó.

4

Bao nhiêu năm nay, tôi luôn không cho rằng, Lực Thúy Hoa quen tôi, có mục đích công lợi rõ ràng nào. Nguyên nhân căn bản khiến hai chúng tôi đến với nhau, là chúng tôi đều cảm thấy cô đơn, là chúng tôi đều cần người khác giới để an ủi bản thân. Chúng tôi là những người cùng ngồi trên một chuyến tàu trễ giờ, mọi thứ đều chậm hơn người khác một nhịp, trong những ngày nên đọc sách, chúng tôi vì bước vào xã hội quá sớm, trong những ngày người khác nên yêu đương, chúng tôi lại vùi đầu đọc sách. Sau đó thì cứ luôn đuổi thời gian, luôn là đuổi, đuổi gấp chạy vội, mãi mãi không đuổi kịp. Những năm tháng dễ nảy sinh câu chuyện tình yêu tuyệt vời đã một đi không trở lại, những người cùng tuổi hầu như đều đã kết hôn, cho dù chưa kết hôn, cũng rất ít người như chúng tôi hoàn toàn không biết gì về khác giới. Chúng tôi ở bên nhau, không phải là "trai tài gái sắc" yêu nhau từ cái nhìn đầu tiên, cũng không phải dần dần phát hiện ra tình yêu trên người đối phương. Đối mặt với tình và yêu cụ thể, tôi và Lực Thúy Hoa đều có chút hoang mang. Tôi không thể không thừa nhận, đối với tôi mà nói, những cái gọi là dục vọng hiện tượng sinh lý đó, những xao động bắt đầu từ thời thiếu niên đó, những bí mật muốn tìm tòi từ "Sổ tay bác sĩ chân đất", những bất an nảy sinh do đọc các chương liên quan trong các tác phẩm văn học có mô tả tình dục, ví dụ như lén xem "Kim Bình Mai" và "Nhục Bồ Đoàn", tất cả những điều này, đều là chất xúc tác khiến mối quan hệ của chúng tôi được xác định.

Lực Thúy Hoa là một cô gái đến từ thị trấn nhỏ vùng Giang Nam, có trải nghiệm cấm dục tương đối giống tôi. Cô ấy lớn lên trong một gia đình đơn thân, từ khi sáu tuổi, mẹ cô ấy đã bỏ nhà ra đi, từ đó về sau không còn liên lạc nữa. Nói Lực Thúy Hoa bảo thủ về vấn đề nam nữ, chẳng bằng nói cô ấy chỉ có chút làm bộ làm tịch, nói vậy có lẽ không được tôn trọng lắm, nhưng tôi vẫn phải nói, cô ấy thực ra đối với khác giới cũng có nhiệt tình giống như tôi. Sau ba hoặc bốn tháng kể từ lần hôn nhau đầu tiên, cô ấy cuối cùng cũng cho tôi cơ hội bước qua giới hạn. Đáng tiếc là thời gian thích nghi giữa chúng tôi thực sự quá lâu dài, và cuối cùng vẫn không giải quyết được vấn đề. Người ngày nay thực sự khó mà tưởng tượng nổi, làm một việc cơ bản nhất của con người, đối với chúng tôi mà nói, lại có thể khó khăn đến thế. Có lẽ đôi bên đều là người mới, có lẽ thiếu môi trường tốt cần thiết, có lẽ Lực Thúy Hoa có cấu tạo sinh lý khác với người thường, trên bãi cỏ lớn trước hội trường trường học, trong góc công viên gần đó, chúng tôi luôn "công dã tràng", chỉ nếm thử sơ qua.

Vài năm sau, mùa xuân năm 1989, lúc này Lực Thúy Hoa đã là mẹ của một đứa trẻ, cùng chồng là ông Cố Hoành từ Mỹ trở về, tham dự "Hội thảo học thuật 60 năm sự nghiệp giáo dục của Giáo sư Tô Ức Chi". Trong khách sạn, đệ tử Tô môn tụ họp đông đủ, bàn luận sôi nổi về sự thay đổi phong cách trường học trong mấy năm qua. Chuyện lạ lùng nói không ít, trong đó một ví dụ có sức thuyết phục nhất về sự thay đổi phong cách trường học, chính là nhân viên tạp vụ khi quét dọn bãi cỏ lớn trước hội trường, đã tìm thấy một cách đầy kịch tính chín cái bao cao su ướt nhẹp. Người nói vừa nói, vừa làm điệu bộ, vừa không kìm được muốn cười, người nghe cũng cười theo. Lực Thúy Hoa làm vẻ không tin, bảo người kể điển cố này làm chứng. Lực Thúy Hoa nói: "Dựa vào cái gì anh ấy làm chứng, tôi liền phải tin?" Tôi không lời nào để nói, đành tiếp tục cười ngây ngô, cười rất không tự nhiên. Lực Thúy Hoa ở nước ngoài mấy năm rồi, đã là người từng trải, liếc mắt nhìn tôi một cái, cười nói: "Anh cười ngây ngô cái gì, con gái dùng bao cao su, chứng tỏ họ biết cách bảo vệ bản thân, điều này có gì không tốt?"

Đệ tử môn hạ Tô Giáo sư đều biết mối quan hệ rắc rối giữa tôi và Lực Thúy Hoa. Hồi ấy chúng tôi yêu nhau, người khác không ghen tị, sau này chúng tôi chia tay, cũng chẳng có ai thấy tiếc nuối. Không ai hiểu tại sao đang yên đang lành, chúng tôi đột nhiên chia tay như người lạ. Thậm chí chính tôi cũng thấy mơ hồ, bởi thực tế, với một biến cố bất ngờ như vậy, đừng nói là người ngoài, ngay cả tôi là người trong cuộc cũng chẳng có chút chuẩn bị tâm lý nào. Lực Thúy Hoa cứ như vịt đã nấu chín mà vẫn bay mất, cuối cùng đột nhiên trở thành vợ của Cố Hoành. Không nghi ngờ gì nữa, đây là chuyện khiến Giáo sư Tô không vui lòng vào những năm tháng cuối đời, vì mối quan hệ yêu đương mà tôi và Lực Thúy Hoa xác lập từng mang lại cho Giáo sư Tô sự an ủi rất lớn. Ông luôn cảm thấy đây là chuyện tốt do chính tay mình sắp đặt. Con cái của chính Giáo sư Tô hầu như không qua lại với hai ông bà, vì vậy Giáo sư Tô tuổi xế chiều rất muốn tận hưởng niềm vui gia đình từ chúng tôi. Vào những năm cuối đời của Giáo sư Tô, xung quanh ông chỉ có đám đệ tử không làm nên trò trống gì này. Tuy về học vấn, chúng tôi còn xa mới khiến ông hài lòng, nhưng có đám đệ tử vây quanh, ít nhất cũng giúp ông bớt đi nhiều nỗi cô đơn.

Mọi chuyện thay đổi vào đêm trước khi tôi chuẩn bị ở lại trường. Năm đó Cố Hoành với tư cách là học giả khách mời từ Mỹ đến trường chúng tôi giảng dạy, ở trong khách sạn mới xây của trường. Đến giữa thập niên 80, số lượng học giả khách mời trong trường dần dần nhiều lên. Cố Hoành là người Đài Loan đã di cư sang Mỹ, lúc đó gần 50 tuổi, là giáo sư của một trường đại học Mỹ, rất khâm phục học vấn của Giáo sư Tô. Mục đích lần này ông ta đến đại lục là kiên quyết muốn bái Giáo sư Tô làm thầy. Việc bái sư lần này có thể nói là đã mưu tính từ lâu, từ một năm trước, ông ta đã lợi dụng ảnh hưởng của mình tại Mỹ, đồng thời lợi dụng ảnh hưởng của Giáo sư Tô trong giới Hán học Mỹ, đưa Giáo sư Tô lúc đó đã 80 tuổi sang bên kia đại dương giảng bài một chuyến. Nửa thế kỷ trước Giáo sư Tô từng du học ở Mỹ và giành được học vị, chuyến giảng dạy kéo dài nửa tháng lần này tuy chỉ là thăm lại chốn cũ, nhưng lại trở thành một sự kiện bất ngờ trong giới học thuật, vì trong giới Hán học tại Mỹ, có mấy vị giáo sư thâm niên, hồi trước giải phóng khi còn học đại học ở trong nước, đều từng nghe bài giảng của Giáo sư Tô, là người hâm mộ trung thành của ông. Khi giảng dạy ở nước ngoài, họ rao bán chính là học vấn của Giáo sư Tô. Trong số họ không chỉ một người tự xưng là đệ tử môn hạ Tô Giáo sư, khi lên lớp cứ mở miệng là nhắc đến Giáo sư Tô. Giáo sư Tô nằm mơ cũng không ngờ tới, ở nơi đất khách quê người xa xôi cách trở với bản địa Trung Quốc, lại có nhiều người biết tên mình đến thế.

Giáo sư Tô đối với Cố Hoành khiêm cung này, nói thích thì không, nói không thích cũng không hẳn. Trong đại học, phong khí học đường thay đổi từng ngày, theo danh tiếng của Giáo sư Tô ngày càng lớn, các loại danh hiệu được thêm vào ngày càng nhiều, ngày càng hiển hách, cách đối nhân xử thế của ông cũng thay đổi đôi chút. Trước hết là bắt đầu làm cao, ông không còn là ông lão hòa ái mỗi khi có người đến cửa cầu giáo là lập tức thấy vui mừng nữa. Đối với đệ tử cũng không còn nghiêm khắc yêu cầu và gửi gắm kỳ vọng như trước, ông bắt đầu trở nên ngày càng thực tế. Cố Hoành đã mua tặng Giáo sư Tô trọn bộ đồ gia dụng nhập khẩu từ Nhật Bản, những món đồ này đều được ghi trong một tờ phiếu lấy hàng, sau đó đám đệ tử chúng tôi trong trường phải đạp xe ba gác đi lấy hàng ở trạm cung ứng ven sông. Cố Hoành tiêu xài hào phóng vừa cho thấy sự bần hàn của đám đệ tử nghèo chúng tôi, lại vừa ám chỉ tiền đồ tốt đẹp mà chúng tôi có thể có. Khi lần đầu gặp mặt chúng tôi, Cố Hoành đã trịnh trọng hứa hẹn, sẽ để một người may mắn trong chúng tôi sang Mỹ du học, đi nghiên cứu học vị tiến sĩ của ông ta. Một giáo sư Hán học từ Mỹ về như Cố Hoành, học thông kim cổ rõ ràng là không nghi ngờ gì, nhưng học vấn của ông ta rốt cuộc cao siêu đến mức nào, thú thật là chúng tôi vẫn luôn không hiểu rõ. Sách của ông ta đều viết bằng tiếng Anh, vì đối tượng đọc là người Mỹ, chuyên khảo của ông ta trong mắt người Mỹ thì quá cao siêu, còn người Trung Quốc đọc lại thấy quá đơn giản. Một cuốn chuyên khảo của ông ta đã được dịch sang tiếng Trung, là về sự truyền bá của "Lão Tử" và "Kinh Dịch" ở phương Tây, trước phần chính văn có một bài tựa viết bằng văn ngôn.

Giáo sư Tô không đưa ra bất kỳ đánh giá nào về chuyên khảo này, chỉ là có đôi chút ý kiến về bài tựa kia. Ông răn dạy đám đệ tử chúng tôi rằng, sau này viết lách tuyệt đối không được dùng văn ngôn, vì văn ngôn là một loại ngôn ngữ đã chết, đã chết rồi thì đừng chơi trò mượn xác hoàn hồn. Một học giả có thể và nên tinh thông cổ văn, nhưng tuyệt đối không cần thiết phải tạo ra đồ cổ mới để lừa người. Ân sư của Giáo sư Tô là Hoàng Khản vốn luôn coi thường bạch thoại văn, có thể nói ông luôn đứng ở mặt đối lập với nền văn hóa mới từ thời "Ngũ Tứ" trở đi. Trong cuộc đời Giáo sư Tô, có lẽ chỉ điểm này là trái với lời thầy dạy, ông kiên quyết phản đối dùng cổ văn để viết, kiên quyết phản đối sản xuất ra loại ngụy cổ văn nửa mùa. Cố Hoành chỉ ở đại lục đúng một tháng, trong khoảng thời gian này, ông ta còn đi Thượng Hải, Bắc Kinh và Tây An. Ông ta ở khách sạn của trường chúng tôi, tính tới tính lui cũng chỉ ở khoảng nửa tháng, nếu nói nửa tháng này có thể học được gì từ Giáo sư Tô, thì chắc chắn là lời nói dối. Ông ta là một nhà hoạt động đúng nghĩa đen, điều duy nhất ông ta có hứng thú là việc bái Giáo sư Tô làm thầy, cái ông ta nhắm đến là một tấm biển hiệu, ngoài ra, là nhân tiện tìm một người phụ nữ. Tôi không biết tại sao ông ta lại chọn Lực Thúy Hoa, có lẽ ông ta cảm thấy bản thân chỉ trở thành đệ tử của Giáo sư Tô thôi thì chưa đã, nhất định phải cưới được nữ đệ tử của môn hạ Tô Giáo sư, mới coi là công đức viên mãn. Ngay từ đầu, ông ta đã thể hiện sự ân cần quá mức với Lực Thúy Hoa, tặng mỹ phẩm, mời cô ấy đến những nhà hàng cao cấp, để cô ấy làm hướng dẫn viên du lịch sơn thủy. Rốt cuộc là ông ta theo đuổi Lực Thúy Hoa, hay Lực Thúy Hoa theo đuổi ông ta, đối với tôi, sẽ mãi là một bí ẩn. Chỉ trong khoảng thời gian ngắn ngủi ấy, chỉ với vài lần tiếp xúc hạn hẹp ấy, Lực Thúy Hoa giống như đang diễn kịch, đột nhiên tuyên bố quyết định của mình với tôi. Cô ấy nói với tôi, mối quan hệ giữa chúng tôi đã kết thúc rồi, vì giữa chúng tôi thiếu đi sức hấp dẫn thực sự. Cô ấy nói, mặc dù chúng tôi đã cảm thấy mình yêu nhau, nhưng đó không phải là thật.

"Những chuyện nên có giữa chúng ta, gần như đều đã có cả rồi, nhưng anh đã bao giờ nghĩ tới chưa, có một chữ, một chữ quan trọng nhất, mà chúng ta lại chưa từng nói ra." Lực Thúy Hoa nói rất bình thản, sự bình thản quá mức của cô ấy đã ảnh hưởng đến tôi, đến nỗi tôi cũng bình thản như cô ấy vậy. Tôi lấy làm lạ tại sao lúc đó mình lại không thể kích động nổi, tôi biết rõ mà còn cố hỏi, biết rõ chữ cô ấy nói là "yêu", nhưng cố tình hỏi cô ấy là chữ gì. "Chữ này anh chưa từng nói với tôi, tôi cũng chưa từng nói với anh, anh thử nói xem, nếu thiếu đi chữ mấu chốt này, mối quan hệ giữa chúng ta là gì? Chẳng lẽ chỉ là quan hệ đồng chí, là đồng mưu cùng nhau học tập, là cứ lên thư viện, cùng nhau tra tài liệu, rồi làm cái việc mà anh vẫn luôn muốn làm. Chẳng lẽ anh không thấy nên tiếc nuối sao?" Lực Thúy Hoa lại một lần nữa tái phát cái tính mọt sách, cô ấy đặt ra một loạt dấu hỏi, những dấu hỏi này quy kết lại thành một câu, đó là vì chúng ta đã không thể thực sự hấp dẫn lẫn nhau, chi bằng cứ chia tay cho xong.

"Giữa chúng ta rốt cuộc đã xảy ra chuyện gì?" Tôi làm ra vẻ hơi tủi thân.

"Vấn đề là, giữa chúng ta, chẳng xảy ra chuyện gì cả!"

Lực Thúy Hoa lúc đó không nói cho tôi biết, cô ấy đã quyết định gả cho Cố Hoành. Cô ấy chưa từng chính diện nói với tôi về chuyện này. Tôi chắc chắn vẫn còn bị giấu trong bóng tối, đợi đến khi tôi biết thì gạo đã nấu thành cơm, muốn vãn hồi cũng không thể. Lực Thúy Hoa vậy mà lại bỏ học giữa chừng, vội vã kết hôn với Cố Hoành, kiên quyết sang Mỹ. Mọi thứ cứ như đang chơi trò chơi, nói biến là biến. Chúng tôi đã bàn bạc xong xuôi, đợi tôi tốt nghiệp ở lại trường, được phân phòng ký túc xá đơn, hai người sẽ đi lĩnh giấy đăng ký kết hôn. Chúng tôi thậm chí còn sắp xếp cả ngày sinh con, đó là để cô ấy đường hoàng vác cái bụng bầu to, đi tham gia buổi bảo vệ luận văn học vị. Tất cả kế hoạch của chúng tôi đều mang chút vẻ mọt sách. Để viết luận văn, trong đầu tôi toàn là nhân vật Lục Triều, trong đầu Lực Thúy Hoa toàn là Lý Thanh Chiếu, thanh tao đến mức như thể không biết cơm áo gạo tiền là gì. Chúng tôi quả thực chưa từng dùng đến từ "yêu", không biết tại sao, cứ hễ nhắc đến chữ "yêu", chúng tôi lại cảm thấy nó có chút dung tục không chịu nổi.

Chớp mắt chỉ mới ba bốn năm trôi qua, Lực Thúy Hoa đã trở thành một người mẹ. Cô ấy không hề lộ vẻ già đi, trái lại, sắc mặt so với trước kia còn khỏe mạnh và nhuận sắc hơn nhiều. Con trai cô ấy là một cậu bé kháu khỉnh, thích ngồi trên thảm, chăm chú lắp ráp đồ chơi của mình, đó là một loại đồ chơi rất cao cấp, chỉ có con cái từ Mỹ về mới chơi nổi. Do mọi người đều biết chuyện cũ của chúng tôi, tôi cố gắng tránh ở riêng với Lực Thúy Hoa, nhưng cuối cùng chúng tôi vẫn có cơ hội đối mặt riêng. Trong cuộc sống sẽ có rất nhiều khúc nhạc đệm, đôi khi, chỉ cần không để ý, khúc nhạc đệm lại đảo ngược thành giai điệu chủ đạo. Có thể thấy, Lực Thúy Hoa và Cố Hoành ở bên nhau rất hạnh phúc, tình yêu, sự nghiệp, cuộc sống giàu sang, những thứ mà một nữ trí thức như cô ấy hướng tới, gần như đều nhận được cùng lúc. Điều khiến tôi cảm động là tình mẫu tử mà Lực Thúy Hoa bộc lộ với con trai, khi nói chuyện với tôi, cô ấy thường không kìm được mà chăm chú nhìn con mình, có thể thấy, cô ấy yêu con trai mình đến nhường nào. Tình yêu bỗng chốc trở nên cụ thể và chân thực đến thế, tôi nhận ra trước mặt mình là một Lực Thúy Hoa hoàn toàn xa lạ, tôi vô cùng cảm động trước tình yêu của cô ấy. Tôi đột nhiên nhận ra năm đó chúng tôi quả thực đã lãng quên tình yêu, trong mùa yêu đương ấy, những việc chúng tôi làm đều chẳng liên quan gì đến tình yêu, thật quá ngu ngốc.

Chương 4

1

Đề tài luận văn học vị của tôi là "Trạng thái nhân vật Lục Triều". Tôi đã đọc rất nhiều sách về lĩnh vực này, do ý tưởng quá nhiều, kế hoạch quá đồ sộ, thực tế đến lúc bảo vệ, luận văn của tôi còn chưa hoàn thành được một nửa, kết quả đành phải trích ra một phần để đối phó. Ai cũng biết tôi là cao đồ của Giáo sư Tô, là người xuất sắc trong đám đệ tử môn hạ Tô Giáo sư, không ai muốn đứng ra bới lông tìm vết, dù là giáo sư, phó giáo sư trong trường, hay học giả được mời từ ngoài trường, mọi người đều chỉ toàn nói lời hay ý đẹp. Do phần chú thích trong luận văn của tôi nhiều hơn hẳn phần chính văn, hơn nữa lại có rất nhiều điển cố lạnh lẽo hiếm thấy, các vị hướng dẫn tham gia bảo vệ hết lời khen ngợi công phu khảo cứu của tôi, nói có phong thái của bậc thầy. Họ nhất trí cho rằng, chỉ cần từng dòng chú thích của tôi được phát huy thêm một chút, thêm chút nước, là có thể viết thành bài văn hay để đăng báo. Thực tế, họ khen tôi thì ít, mà nịnh nọt Giáo sư Tô thì nhiều, vì cách viết luận văn của tôi hoàn toàn là bắt chước Giáo sư Tô, tất nhiên chỉ học được chút lông mao, nhưng chính chút lông mao và võ vẽ này, dù không thể tung hoành giang hồ như Giáo sư Tô, nhưng cũng đủ để lừa người rồi. Giáo sư Tô đến lúc buổi bảo vệ luận văn được một nửa mới tới, mọi người nhiệt liệt chào đón, rồi sắp xếp cho ông ngồi trên một chiếc ghế sofa lớn êm ái. Buổi bảo vệ tiếp tục, có người đặt câu hỏi, tôi thao thao bất tuyệt. Giáo sư Tô tập trung lắng nghe, không lên tiếng, không gật đầu, cũng không lắc đầu.

Giáo sư Tô yêu cầu đệ tử rất nghiêm khắc, nhưng đối với bên ngoài lại khó tránh khỏi bao che. Đệ tử có chỗ nào không phải, ông có thể phê bình, có thể mỉa mai châm chọc, nhưng nếu người khác thực sự đưa ra ý kiến, "đánh chó không nhìn chủ", mặt ông lập tức không giữ nổi. Mọi người đều biết tính nết này của ông, nên không ai dám chọc cho ông không vui, không ai muốn đấu khẩu tìm sự khó chịu với một ông lão cố chấp như vậy. Giáo sư Tô những năm cuối đời, trong khoa dần dần thể hiện một loại bá khí không ai bì nổi. Giáo sư thường càng già càng giá trị, càng già càng có thể diện, một học giả lớn học thông kim cổ như Giáo sư Tô, không cần nói cũng biết là người duy nhất trong trường, ngay cả trong nước cùng lĩnh vực cũng hiếm thấy. Những năm gần đây, phía nhà trường luôn không tiếc công sức xây dựng hình ảnh uy quyền của Giáo sư Tô, ông dần dần được nhào nặn thành nhân vật thời sự cấp quốc bảo, trở thành bậc thầy quốc học danh chấn trong ngoài nước. "Tô Ức Chi" đã trở thành ba chữ vang dội bên tai, ngay cả đệ tử của ông cũng được thơm lây.

Tôi tận mắt chứng kiến một loạt thay đổi đầy kịch tính trong tính cách của Giáo sư Tô những năm cuối đời. Lúc đầu, ông đã nghỉ hưu ở nhà, cô độc tịch mịch, tách biệt với thế giới, thích dạy bảo người khác nhưng chẳng có mấy ai đến xin ông chỉ giáo, mỗi ngày dựa vào việc uống một nắm lớn thuốc để duy trì sự sống. Khi đó, sinh mạng của ông dường như đã đi đến tận cùng, chỉ cần có người chịu khiêm tốn đến xin ông chỉ giáo, chỉ cần có người muốn học chút gì đó, ông đều không quản ngại nói một tràng dài, đưa ra một đống ví dụ thậm chí chẳng liên quan. Ấn tượng mà ông để lại cho người khác là ham làm thầy, không biết mệt mỏi trong việc dạy bảo, không hề có chút dáng vẻ của giáo sư lớn. Dần dần, ông trở thành một món cổ vật được khai quật, trở thành quốc bảo, dường như cái cây già khô héo bốn phía đều đâm chồi nảy lộc. Giáo sư Tô càng được tung hô càng cao, càng được tung hô càng quên mình, ông bắt đầu thích náo nhiệt, thích các loại bài giảng danh nghĩa khác nhau, thích được phỏng vấn, thích lên truyền hình, thích những nữ sinh xinh đẹp và cả những nữ sinh không xinh đẹp lắm. Ông thích nghe lời hay, thích người khác tâng bốc mình trước mặt, tất cả những tật xấu lúc về già đều là càng già càng ngây thơ, càng già càng giống một đứa trẻ. Ở nơi công cộng, ông không chỉ thích nổi bật, mà còn ngày càng tùy hứng, thường khiến những lãnh đạo nói lời hay với ông trước mặt phải bẽ mặt. Người khác càng nhường ông, càng nịnh nọt ông, ông lại càng lấn tới, càng không biết trời cao đất dày là gì.

Sự thay đổi tính cách của Giáo sư Tô phản chiếu một sự thay đổi của phong khí xã hội. Trí thức cao cấp bắt đầu nhận được sự tôn trọng phổ biến của xã hội, cơn sốt bằng cấp lan tràn khắp nơi như bệnh cảm cúm. Các cô gái bàn chuyện đối tượng, ưu tiên hàng đầu chính là sinh viên đại học, kỳ thi đại học trở thành cây gậy chỉ huy cho bản hợp xướng giáo dục, tất cả các bậc phụ huynh đều kỳ vọng con cái mình sau này có thể trở thành một sinh viên đại học. Vào đại học trở thành cây cầu độc mộc dẫn đến thành công, mọi người chen chúc trên cây cầu độc mộc ấy, không phải đẩy người khác xuống nước thì chính mình cũng bị hất xuống. Đến giữa thập niên 80, làn sóng kinh doanh hạ hải bùng nổ mạnh mẽ, nhưng không thể làm thay đổi chút nào sự nhiệt tình của mọi người đối với việc bước chân vào cổng trường đại học. So với lúc mới khôi phục kỳ thi đại học, ý muốn vào đại học của mọi người không hề giảm mà còn tăng thêm, mức độ cạnh tranh càng trở nên khốc liệt hơn, sự khác biệt duy nhất nằm ở chỗ, phong khí học tập sau khi vào đại học đã hoàn toàn thay đổi. Một người mọt sách như Trần Cảnh Nhuận không thể trở thành người hùng để mọi người noi theo nữa. Đối với những tân sinh viên đại học thời kỳ đầu mới khôi phục thi đại học, vào đại học chỉ là sự nghiệp học hành gian khổ mới bắt đầu, họ mất học nhiều năm, khó khăn lắm mới chộp được cơ hội học tập một lần nữa, giống như người nghèo chưa từng thấy tiền, đột nhiên phát tài chút đỉnh, rất tự nhiên sẽ vô cùng trân trọng, không nỗ lực cũng phải nỗ lực. Đối với những người xuất sắc thi thẳng từ trung học lên đại học sau này, họ đã kinh qua trăm trận, vượt năm cửa ải, chém sáu tướng, từ biển đề và các kỳ thi bất tận mà xông ra một con đường máu. Những người này một khi vào đại học, giống như công thần khai quốc, thành công mỹ mãn, cạnh tranh khốc liệt dường như đã đến hồi kết, việc khổ học cũng theo đó mà kết thúc.

Bao năm qua, tôi vẫn luôn ngây ngô nghĩ rằng, từ cuối thập niên 70 khi khôi phục kỳ thi đại học, cho đến cuối thập niên 80, nếu phong khí trong trường đại học không thay đổi, nếu mọi người vẫn luôn có thể nỗ lực như khi mới vào đại học, hoặc trước khi vào đại học, vẫn duy trì trạng thái khổ học như vậy, thì kết quả sẽ ra sao. Phong khí nhà trường thực sự đã thay đổi, giờ tự học buổi tối, lớp học trống trơn, sau khi tắt đèn, không còn ai chạy vào nhà vệ sinh để học bài nữa. Ngoài việc muốn tiếp tục thi cao học, muốn ra nước ngoài du học, còn hơi tốn công phu đọc chút sách chết, sinh viên đại học bây giờ phóng khoáng hơn chúng tôi thời đó rất nhiều, hiểu cách hưởng thụ cuộc sống hơn chúng tôi rất nhiều. Họ không chỉ chiếm ưu thế về tuổi tác, mà nhận thức về xã hội cũng chín chắn hơn, thậm chí sâu sắc hơn chúng tôi. Họ biết cuộc đời rất phong phú, biết mình có rất nhiều việc có thể làm, biết việc tốt gì cũng có hạn mức, trên thế giới này có nhiều nhân vật kiểu Trần Cảnh Nhuận, nhưng người có thể trở thành đại biểu thì luôn chỉ là số ít cá biệt. Sinh viên không giống sinh viên, giáo viên với giáo viên cũng có sự khác biệt nghiêm trọng. Đối lập gay gắt với Giáo sư Tô là những giáo viên trung niên đã ngoài năm mươi, sắp sáu mươi tuổi. Những người này đa phần là phó giáo sư, trong trường có một nhóm lớn, người này bần hàn hơn người kia, người này lôi thôi hơn người kia. Lương của họ không cao, điều kiện nhà ở cực kém, gánh nặng gia đình lại đặc biệt nặng; chính sách thực thi đối với trí thức đối với họ luôn có một khoảng cách; so với người già thì họ quá trẻ, so với người trẻ thì họ lại quá già.

Giáo sư Tô từng lấy một ví dụ rất hình tượng, nói mình là "ba ngàn sủng ái trên một thân". Tại các trường đại học, những giáo sư danh tiếng thuộc hàng lão làng như ông, hầu như đều là những trái ngọt cuối cùng còn sót lại. Vật quý nhờ hiếm, càng ít càng giá trị, dù cho họ danh dự gì, cũng không có người nào không phục mà đứng ra tranh đấu. Địa vị của họ ngày càng cao, nói xã hội bắt đầu coi trọng tri thức và học vấn của họ thì không bằng nói xã hội bắt đầu có ý thức tôn sùng thân phận của họ. Họ trở thành điển hình của trí thức cao cấp được hưởng đãi ngộ tốt, trở thành bình hoa tượng trưng cho thực lực của nhà trường, trở thành một món đồ trang trí trong thời thái bình. Người ta luôn quen với việc "gấm vóc thêm hoa", vì trong tuyết không có quá nhiều than để mà tặng, nhà trường đã xây tòa nhà giáo sư với tiêu chuẩn cao nhất. Vào những năm cuối đời của Giáo sư Tô, ông luôn không ngừng làm loạn, vài năm lại chuyển nhà một lần. Mặc dù Giáo sư Tô không có yêu cầu gì về nhà ở tiêu chuẩn cao hơn, nhưng không ai dám vượt quyền mà ở nhà tốt hơn ông. Chỉ khi để Giáo sư Tô chuyển vào nhà tốt, người khác mới có thể theo đà mà cao lên, giúp điều kiện sống của mình được cải thiện. Thuyết phục Giáo sư Tô chuyển nhà lần cuối, gần như trở thành một dự án công kiên quan trọng của khoa, tổ phân nhà nói lời hay ý đẹp hết mức, cuối cùng chỉ thiếu nước quỳ xuống cầu xin.

2

Giáo sư Tô mãi đến lúc tôi sắp tốt nghiệp nghiên cứu sinh, mới chính thức trở thành hướng dẫn nghiên cứu sinh tiến sĩ. Lẽ ra hai năm trước ông đã phải là rồi, nhưng do ông kiên quyết không chịu đi khám sức khỏe, kết quả vì chút hờn dỗi nhỏ này mà sống sượng bị trì hoãn. Nói ra thật buồn cười, Giáo sư Tô những năm cuối đời thường thể hiện sự bướng bỉnh giống như một đứa trẻ, ông thường nảy sinh tâm lý phản kháng rất nực cười, cố tình làm ngược lại với người khác. Theo quy định của Ủy ban Giáo dục quốc gia, người hướng dẫn nghiên cứu sinh tiến sĩ trước khi chính thức bổ nhiệm, bắt buộc phải trải qua hình thức kiểm tra sức khỏe. Nói cách khác, về mặt lý thuyết, nhất định phải có đủ chứng nhận sức khỏe, dường như mới có thể đảm nhận trọng trách đào tạo tiến sĩ. Giáo sư Tô những năm cuối đời không thể rời khỏi việc uống một nắm lớn thuốc, nhưng lại kiên quyết phản đối đi bệnh viện, dù người khác giải thích thế nào, hết lần này đến lần khác giải thích lợi hại, Giáo sư Tô vẫn kiên quyết không đi bệnh viện.

"Cơ thể tôi chẳng có vấn đề gì, nếu các anh không tin lời tôi, mà cứ khăng khăng tin vào tờ giấy chứng nhận của bác sĩ, thì tôi cũng chẳng còn cách nào."

Giáo sư Tô đuổi vị chủ nhiệm khoa đến khuyên nhủ đi như đuổi một đứa trẻ nghịch ngợm, rồi tiếp tục giảng bài cho chúng tôi như không có chuyện gì xảy ra. Giáo sư Tô luôn rất say sưa với sự tùy hứng này của chính mình. Ông luôn muốn đám đệ tử chúng tôi cảm thấy rằng, một người thực sự có học vấn, thì sẽ có uy phong và tôn nghiêm. Không ai ngờ tới việc sẽ làm thật ở chuyện kiểm tra sức khỏe nhỏ nhặt này, Giáo sư Tô không nhượng bộ, chỉ tiêu hướng dẫn tiến sĩ quả nhiên không phê duyệt xuống được. Mọi chuyện cứ bế tắc như vậy, "đạo cao một thước, ma cao một trượng". Điểm tiến sĩ là việc lớn của trường, liên quan đến địa vị và danh tiếng của trường, lãnh đạo khoa đặc biệt coi trọng. Đợi đến khi cơ hội tiếp theo đến, khoa không muốn mặc kệ Giáo sư Tô làm loạn theo ý mình nữa, liền chơi một trò tiểu xảo, cũng không nói là khám sức khỏe cho hướng dẫn tiến sĩ, chỉ nói lần này toàn thể giáo chức công nhân viên trong trường, không phân biệt nam nữ già trẻ, đều phải khám sức khỏe. Lý do là trong tháng qua, trong trường đột nhiên chết mất bốn giáo viên xương sống trung niên, vì chịu trách nhiệm với sức khỏe của trí thức, bệnh viện trường cần tiến hành kiểm tra toàn diện để phòng ngừa.

Trong bốn giáo viên đó, người trẻ nhất vừa tròn 40 tuổi, người già nhất cũng mới chỉ 57 tuổi, do thời gian tử vong quá gần nhau, trong đó còn có hai người trút hơi thở cuối cùng tại bệnh viện trường, khi tôi tháp tùng Giáo sư Tô đến bệnh viện khám sức khỏe, cả bệnh viện đều đang bàn tán chuyện này. Rất nhiều người đang thảo luận vấn đề đãi ngộ giáo viên, thảo luận qua thảo luận lại, cuối cùng đều trách người chết quá liều mạng, không biết bảo vệ cơ thể của mình. Một nữ bác sĩ dùng ống nghe khám tim cho Giáo sư Tô, vừa nghe vừa nói chuyện với người khác, nói xong thì ký vào phiếu khám. Giáo sư Tô rất trẻ con nhìn nữ bác sĩ, muốn nghe rõ cô ấy nói gì, nữ bác sĩ bị ông nhìn đến mức ngại ngùng, cười nói: "Lão tiên sinh, ông sống thêm 20 năm nữa cũng không vấn đề gì!"

Giáo sư Tô hớn hở, chỉ cần ở cùng phụ nữ, tâm trạng của ông lập tức sẽ tốt lên. "Còn sống được 20 năm? Được, tôi sẽ sống thêm 20 năm nữa."

Tiếp đến là khoa ngoại, một bác sĩ khám rất kỹ, trên dưới trước sau đều phải xem. Giáo sư Tô có chút ngượng ngùng, ông đứng đó không biết làm sao, cuối cùng cũng hiểu ý của bác sĩ, rất miễn cưỡng cởi thắt lưng. Cái thắt lưng da nhập khẩu dùng để thắt eo bình thường cũng chưa từng dùng, đến lúc cấp bách lại không nới lỏng ra được, cuối cùng vẫn là tôi tiến lên giúp đỡ mới cởi được quần ông xuống. Bác sĩ đeo găng tay cao su, kiểm tra rất nghiêm túc cái thứ xxxx bị co lại rất ngắn của Giáo sư Tô, rồi lại bóp bóp tinh hoàn của ông. Giáo sư Tô rất tức giận, suýt nữa thì phát tác. Tôi đứng bên cạnh muốn cười mà không dám cười, vội vàng quay đầu sang chỗ khác. Bác sĩ khám phần trước xong, lại muốn xem hậu môn, Giáo sư Tô cuối cùng đã mất kiên nhẫn, nói: "Tôi không khám nữa, được không?"

Bác sĩ nhìn Giáo sư Tô đầy khó hiểu. Rõ ràng ông ta không biết lai lịch của Giáo sư Tô, quay mặt sang tôi, ý là bệnh nhân này rốt cuộc là bị làm sao. Tôi vội thì thầm vào tai bác sĩ, giải thích thân phận của Giáo sư Tô, cũng như mục đích của lần kiểm tra này, vị bác sĩ đó nghe tôi nói xong, cũng lười kiểm tra tiếp, tháo găng tay, gạch một dấu tick thật nhanh vào bảng biểu. Ngay từ đầu tôi đã thấy vị bác sĩ này hơi quen quen, đột nhiên, tôi nhớ lại năm đó khi Mã Lộ ngất xỉu trên đường, chúng tôi đưa cậu ấy đến bệnh viện trường, chính là vị bác sĩ này phụ trách tiếp nhận, ông ta khám không ra manh mối gì, rồi bảo chúng tôi đưa Mã Lộ đến bệnh viện lớn bên ngoài. Mã Lộ lúc đó đã tỉnh lại, người rất yếu, chúng tôi mượn một cái cáng, đang định đi thì vị bác sĩ này lại lải nhải nói một đống chuyện, một bệnh án rất đơn giản mà nửa ngày vẫn chưa điền xong, trong lớp có một cậu bạn tính nóng nảy, lúc đó liền cãi nhau với ông ta.

Giáo sư Tô vẫn còn chút không vui, xị mặt cùng tôi rời khỏi khoa ngoại, đến hành lang, ông rất tức giận nói: "Vì vậy nên tôi mới không chịu đến bệnh viện, có gì hay mà khám chứ, thừa thãi!" May mà sau đó mọi việc thuận lợi, tôi đã có kinh nghiệm, đến mỗi nơi đều chào hỏi trước, thế là thuận buồm xuôi gió. Phiếu khám sức khỏe được nộp lên, hình thức cuối cùng này hoàn thành, tư cách hướng dẫn tiến sĩ của Giáo sư Tô nhanh chóng được phê duyệt. Thú thật, lúc đó tôi cũng có chút động tâm, vừa hay là giai đoạn tốt nghiệp, khoa đã quyết định sắp xếp cho tôi ở lại trường. Giáo sư Tô thể hiện rõ với tôi, không hy vọng tôi thi nghiên cứu sinh tiến sĩ, ông cảm thấy đã ở lại trường rồi, điều kiện tiếp tục học theo ông vẫn còn, thì không cần thiết phải đọc tiến sĩ gì cả. Giáo sư Tô đối với danh hiệu tiến sĩ dường như chẳng có ấn tượng gì tốt đẹp, trong những năm sau đó, ông nhiều lần bày tỏ với tôi, nếu thực sự theo nguyện vọng của ông, ông mới không thèm nhận tiến sĩ nào hết.

Điểm tiến sĩ của Giáo sư Tô tuy đã thiết lập, nhưng liên tiếp hai năm, đều không tuyển được nghiên cứu sinh tiến sĩ. Không phải không có người đăng ký, mà là tất cả người ứng tuyển, Giáo sư Tô đều không vừa ý. Không giống với trường hợp treo danh nhận nghiên cứu sinh thạc sĩ, Giáo sư Tô tỏ ra quá kén chọn đối với việc tuyển tiến sĩ, ông luôn dùng đủ mọi lý do để loại bỏ thí sinh. Có lời đồn rằng Giáo sư Tô muốn tuyển một nữ tiến sĩ, vì đối với hồ sơ của mỗi thí sinh nữ, ông đều thể hiện sự quan tâm khác thường. Đáng tiếc là số lượng nữ giới đăng ký tiến sĩ quá ít, có người thì trình độ lại quá kém, kém đến mức tuyệt đối không thể trúng tuyển. Mọi người bàn tán sau lưng, nói tiếc là Lực Thúy Hoa đã lấy chồng sang Mỹ, nếu cô ấy còn ở đây, cơ hội này không nghi ngờ gì sẽ thuộc về cô ấy. Đến năm thứ ba, khoa quyết định không mặc kệ ông lão cố chấp này làm loạn theo ý mình nữa. Theo quy định của Ủy ban Giáo dục quốc gia, điểm tiến sĩ đã phê duyệt mà trong thời hạn nhất định không tuyển sinh, thì phải tự động hủy bỏ điểm tiến sĩ đó. Cơ hội giành được rất khó khăn, không thể cứ thế mà mất đi một cách tùy tiện, Giáo sư Tô không vừa mắt, khoa liền tổ chức riêng một ban bệ thay ông đứng ra kiểm soát. Do hai năm trước không tuyển sinh, năm thứ ba dứt khoát làm như bán buôn, tuyển một lúc bốn nghiên cứu sinh tiến sĩ.

Tôi lại một lần nữa treo danh làm chủ nhiệm lớp cho sinh viên, đây dường như là lựa chọn tất yếu của những người ở lại trường. Khoa Trung văn đối với giảng viên trẻ ở lại trường, xưa nay chỉ có hai con đường, một là dạy môn Viết cho sinh viên năm nhất, hai là làm chủ nhiệm lớp. Không thể tìm thấy ngôi trường nào coi nhẹ môn Viết hơn cái đại học mà tôi đang làm việc; theo truyền thống để lại bao năm qua, ai ở khoa Trung văn mà không làm nên trò trống gì về học vấn, thì hình phạt dành cho họ chính là điều sang tổ giáo nghiên môn Viết để dạy viết. So với việc này, làm chủ nhiệm lớp dễ hơn đi dạy nhiều, lần này phân cho tôi là một lớp đại học chuyên tu của nhà văn đóng học phí, tôi vẫn dùng cách cũ năm xưa, đối với sinh viên thì để mặc họ muốn làm gì thì làm. Sinh viên lớp nhà văn, muối trong máu cao hơn một chút, so với sinh viên đại học chính quy tuyển vào, gan dạ hơn nhiều, chất danh sĩ cũng nặng hơn, hầu như không nói đến chuyện khổ học, thường xuyên xảy ra mấy chuyện nam nữ. Khoa cảm thấy năng lực tôi không đủ, sợ xảy ra chuyện lớn, lại phái một nhân viên hành chính đến giám sát họ.

Ngoài việc treo danh chủ nhiệm lớp, công việc khác của tôi là giúp Giáo sư Tô chỉnh lý tác phẩm của ông. Cái chết yểu của Mã Lộ khiến Giáo sư Tô cứ nghĩ đến là tim lại nhói đau, trong tất cả đệ tử môn hạ Tô Giáo sư, chỉ có Mã Lộ là đệ tử xứng đáng nhất, cũng chỉ có Mã Lộ là tình nguyện nhất. Không nghi ngờ gì, nếu Mã Lộ còn ở đó, cậu ấy rõ ràng là người được chọn phù hợp hơn tôi. Tuy Giáo sư Tô trông vẫn còn rất khỏe mạnh, nhưng khoa đang âm thầm sắp xếp chuyện hậu sự cho ông. Giáo sư Tô cũng hoàn toàn hiểu ý tứ này, ông bắt đầu đọc tự thuật để tôi ghi chép lại, sau khi sao chép rõ ràng thì ông sửa, rồi lại sao chép rõ ràng, rồi lại sửa. Song song với tự thuật miệng là niên phổ tự biên, Giáo sư Tô là người rất nghiêm túc, trí nhớ của ông kinh người, nhưng vẫn còn nhiều chi tiết cần phải đối chiếu kỹ lưỡng. Để đối chiếu những chi tiết này, tôi chạy đi chạy lại phòng tư liệu thư viện, chạy đến kho lưu trữ lịch sử để tra cứu văn hiến. Tự thuật miệng và niên phổ tự biên của Giáo sư Tô đều là phải đợi sau khi ông chết mới được ra mắt, nên Giáo sư Tô đặc biệt coi trọng hai cuốn sách này. Để viết tốt hai cuốn sách này, Giáo sư Tô đặc biệt bảo tôi tìm cho ông những cuốn tự thuật mới xuất bản của những người cùng thời, ví dụ như "Tam Tùng Đường Tự Thuật" của Phùng Hữu Lan tiên sinh, "Tám mươi tự thuật" của Tiền Mục, cùng với bản cũ "Vương Tĩnh An tiên sinh niên phổ" do môn sinh của Vương Quốc Duy là Triệu Vạn Lý biên soạn, "Thiên Hành Thảo Đường chủ nhân tự định niên phổ" của Chương Quyết Sinh, "Ba mươi tự thuật" của Lương Khải Siêu, "Tôn Am lão nhân tự định ngũ thập dĩ tiền niên phổ" của Tiền Cơ Hậu là chú hoặc bác của Tiền Chung Thư, "Tiềm Lư tự thuật" của Tiền Cơ Bác là em song sinh tức cha của Tiền Chung Thư, còn có "Bạch Ốc tự định niên biểu" của Ngô Phương Cát vân vân. Có những cuốn tuy biết tên sách, nhưng tôi tốn chín trâu hai hổ vẫn không tìm thấy, ví dụ như "Diệp Đức Huy tự định niên phổ", ví dụ như "Chương tiên sinh niên phổ" liên quan đến Chương Thái Viêm do Khương Lượng Phu tiên sinh biên soạn. Giáo sư Tô có một tham vọng, muốn hai cuốn sách để lại của mình "trước không người xưa, sau không người sau". Giáo sư Tô muốn để lại cho hậu thế, tuyệt đối không phải là hồi ký việc riêng tư hay sự kiện lớn, ông muốn thông qua hai cuốn sách này, viết ra sự diễn biến của lịch sử tư tưởng học thuật thế kỷ này.

Ngay từ đầu, tôi đã nghi ngờ liệu mình có đủ năng lực đảm nhận công việc này không. Do Giáo sư Tô không bao giờ thỏa mãn với những gì mình làm, việc sửa đổi của ông cũng không bao giờ kết thúc. Chúng tôi luôn ở trong trạng thái không ngừng thay đổi, Giáo sư Tô đắm chìm trong hồi ức về lịch sử, ông nói đến quan hệ thầy trò của mình, nguồn gốc tư tưởng học thuật, lặp đi lặp lại nói về ân sư của mình, rồi thông qua ân sư, lại đẩy về phía trước hoặc mở rộng ra xung quanh, đem quan điểm học thuật của ân sư mình so sánh với các học giả nổi tiếng cùng thời. Bàn luận thông thường và ghi chép lại bằng bút mực có sự khác biệt bản chất. Bình thường khi giảng bài, Giáo sư Tô không kiêng nể gì, hứng lên là chê bai người xưa người đương thời, muốn chửi thì chửi, nhưng khi thực sự đặt bút thành văn, lại không thể không tiết chế, mà tiết chế thì những lời muốn nói lại bị giảm bớt, như vậy lại cảm thấy không đã. Ông nhiều lần bày tỏ tâm nguyện với tôi, đó là vừa phải "vì người hiền mà húy", vừa phải duy trì tính nghiêm túc của chân lý. Thực tế, sự "vì người hiền mà húy" của Giáo sư Tô chỉ thể hiện ở việc đối xử với ân sư Hoàng Khản của mình, đối với những người khác thì không hề khách khí, văn phong của ông đầy rẫy khí phách "nấu rượu luận anh hùng", chỉ điểm giang sơn, châm biếm cười mắng, nói năng thoải mái, có lẽ đây chính là lý do quan trọng khiến ông kiên trì muốn đợi sau khi mình chết mới cho ra mắt hai cuốn sách. Ông tin chắc rằng hai cuốn sách này sẽ khiến người đời sau bàn tán không ngớt.

3

Giáo sư Tô xưa nay tin theo "trị học trước tiên bắt đầu từ kế thừa", cái gọi là "đốc học nhi bất xu tân, trưng thực nhi bất đạo hư". Phong khí thế kỷ 20, xét theo xu hướng lớn, luôn luôn theo đuổi một chữ "mới". Giáo sư Tô chịu ảnh hưởng của ân sư Hoàng Khản, có nhiều ý kiến về văn hóa mới từ thời "Ngũ Tứ", về những nhân vật tiền bối trong văn hóa mới như Trần Độc Tú, như Hồ Thích, cũng như Lỗ Tấn và Chu Tác Nhân, v.v. Trong mắt những người phái mới, Giáo sư Tô hoàn toàn là nhân vật kiểu cũ không hơn không kém như di lão di thiếu. Bản thân ông đối với việc người khác xếp mình vào phe phái cũ cũng chưa từng phản cảm, vì nhiều nhân vật bảo thủ bị phái mới chửi rủa thậm tệ, trong tâm trí Giáo sư Tô, luôn là những bậc đại sư có học vấn. Ông cả đời kính ngưỡng những vị đại sư này, vì vậy tình nguyện đi theo sau họ mà chịu chửi. Thú vị là, Giáo sư Tô dường như tình nguyện để mình lạc hậu, tình nguyện không hợp trào lưu, trong mấy chục năm làm học vấn, ông bị chửi không đáp lại, lười đấu khẩu cãi cọ với người khác, ngay từ đầu, nguyên tắc ông kiên trì chính là "đắc tội không nổi, thì trốn".

Giáo sư Tô sinh năm 1905, tổ phụ ông là quan lại đời tiền Thanh, từng làm quan lớn kiểu như Lưỡng Giang Tổng đốc. Trong quá trình tiếp xúc với Giáo sư Tô, có thể cảm nhận được một chút, đó là ông khá chú trọng đến môn đăng hộ đối. Ông rất coi trọng xuất thân gia đình của đệ tử, vì xuất thân gia đình thường quyết định tính cách và giáo dưỡng của một người. Cha của Giáo sư Tô là quan ngoại giao thời chính phủ Đại Thanh và đầu thời Dân quốc, từ sau chiến tranh Giáp Ngọ, nhiều năm làm sứ giả ở Âu Mỹ. Giáo sư Tô từ nhỏ, về mặt văn hóa Trung Tây, đã tạo dựng được nền tảng rất vững chắc. Hồi đó, những nhà như Giáo sư Tô, giáo viên đều mời đến tận nhà để dạy. Người khai sáng đầu tiên cho Giáo sư Tô là một tiên sinh họ Tống, lúc đó Giáo sư Tô mới ba tuổi, học "Luận Ngữ", mỗi lần giảng bốn năm câu, vừa mở miệng là có thể đọc thuộc lòng. Ngay từ thời thơ ấu, Giáo sư Tô đã bộc lộ trí nhớ phi phàm, đến năm năm tuổi, đọc thơ cổ, vậy mà có thể xem qua không quên, tổ phụ ông không tin, tại chỗ tiến hành kiểm tra, kết quả ông lão cảm thán không thôi, nhìn cháu mình bằng con mắt khác, còn vui vẻ tự mình dạy Giáo sư Tô làm thơ cũ.

Một huyền thoại khác thời thơ ấu của Giáo sư Tô, chính là năng lực học ngoại ngữ vượt trội của ông. Người đầu tiên dạy tiếng Anh cho Giáo sư Tô là một Hoa kiều đến từ Nam Dương, người này hầu như không biết nói tiếng Trung, lúc đó Giáo sư Tô khoảng 7 tuổi. Cha của Giáo sư Tô nhiều năm du dương, cưới một người dì thiếp ở nước ngoài lâu ngày, cũng có thể nói tiếng Anh lưu loát, người dì thiếp này không có con, nên coi Giáo sư Tô như con ruột, vì vậy ngay từ đầu, Giáo sư Tô đã coi như có hai giáo viên tiếng Anh. Đầu thời Dân quốc, cha của Giáo sư Tô có thời gian nhàn rỗi ở nhà, thường xuyên có những người Tây quen biết đến chơi, bản thân ông dù đã ở nước ngoài nhiều năm, tiếng Tây lại không đạt, ngoài mấy câu nói thường ngày, những thứ khác phải nhờ người dì thiếp đứng bên cạnh phiên dịch. Giáo sư Tô thường xuyên bị đặt trong bối cảnh như vậy để rèn luyện, đứa trẻ không kiêng dè gì, cũng không biết ngượng ngùng, năng lực đối thoại tiến triển thần tốc. Đến năm 13 tuổi, Giáo sư Tô được đưa đến trường dòng ở Thượng Hải học trung học, ông học cùng với những con em người Tây tại Trung Quốc, về mặt ngôn ngữ đã không còn bất kỳ trở ngại nào. Ông không chỉ có thể nói tiếng Anh lưu loát, mà còn bắt đầu học tiếng Pháp.

Thông qua việc hỗ trợ Giáo sư Tô viết tự thuật, tôi có cơ hội tìm hiểu tương đối chi tiết về cuộc đời ông. Tôi biết được rất nhiều chuyện bên ngoài hai cuốn sách tự thuật và niên phổ. Điều kiện học tập thời trẻ của Giáo sư Tô, người hiện đại căn bản không thể so sánh được. Chúng ta ngày nay thường nói gánh nặng học tập của học sinh tiểu trung học bây giờ quá nặng, thực ra lúc nhỏ Giáo sư Tô, gánh nặng học tập có nhẹ nhàng bao giờ đâu. Hồi đó chẳng có trường trọng điểm nào, vào đại học chỉ cần có tiền là được, Giáo sư Tô cả đời không có duyên với sự bần cùng, ông thường nói học vấn của mình đều là được chất chồng từ những đồng bạc đại dương trắng sáng. Giáo sư Tô từ nhỏ đã quen với việc mình được coi là thần đồng, môi trường ông sống khiến ông ngoài việc học tập không ngừng nghỉ ra, không còn việc gì khác để làm. Khi học trường dòng ở Thượng Hải, tổ phụ của Giáo sư Tô sợ ông học tiếng Tây rồi quên mất di huấn của tổ tông, lại đặc biệt mời cho ông một vị di lão ở Thượng Hải dạy cổ văn làm thơ, mỗi tuần quy định phải nghe giảng hai lần. Bốn năm sau, Giáo sư Tô chưa tốt nghiệp trung học, theo chỉ thị của cha, đi Mỹ nghe giảng tại Đại học bang Virginia, nhanh chóng chuyển thành sinh viên chính thức, rồi lại đến Harvard, thụ giáo dưới quyền giáo sư Bạch Bích Đức nổi tiếng của trường lúc bấy giờ.

Giáo sư Tô ở Mỹ gần sáu năm, sau đó lại đi du lịch châu Âu hai năm, lần lượt theo học tại Đại học Berlin, Đại học Paris và Đại học London. Tám năm sau ông trở về Trung Quốc, từ một công tử bột du học, một bước lột xác, vào Đại học Trung ương Nam Kinh đảm nhận chức giáo sư trẻ nhất khoa ngoại văn, giảng dạy ngữ pháp tiếng Anh. Cũng chính vào năm này, một cơ hội tình cờ, ông lại trở thành đệ tử tư thục của Hoàng Khản tiên sinh lúc đó cũng đang dạy tại Đại học Trung ương. Ngay từ trước khi ra nước ngoài, Giáo sư Tô đã nghe danh lừng lẫy của Hoàng Khản, lúc đó tuổi ông còn nhỏ, khổ nỗi không có cơ hội kết giao, giờ cuối cùng đã toại nguyện, và rất hối hận vì đã lãng phí tám năm ở nước ngoài. Một giáo sư khoa ngoại văn bái giáo sư khoa Trung văn làm thầy, điều này lúc đó là một chủ đề rất quan trọng, nó có nghĩa là văn hóa Trung Quốc một lần chiến thắng văn hóa phương Tây. Tuy Giáo sư Tô theo sát bên cạnh Hoàng Khản tiên sinh cũng chỉ bốn năm hơn, nhưng hơn bốn năm học tập này đã đặt nền móng cho hướng đi nỗ lực suốt đời sau này. Ông nảy sinh hứng thú cực lớn với huấn cổ học, và vài chục năm kiên trì không đổi, về môn học này, nhận được chân truyền của ân sư Hoàng Khản. Hoàng Khản tiên sinh qua đời vì bệnh vào mùa thu năm 1935, nghe nói trong số các đệ tử những năm cuối đời, Giáo sư Tô là người phụng sự thầy ân cần nhất, ông lúc đó không chỉ mỗi ngày đến cửa cầu giáo, mà còn đích thân quan tâm cuộc sống thường nhật của Hoàng Khản. Hoàng Khản tiên sinh nghiện rượu, chất danh sĩ rất nặng, sự ra đi của ông có liên quan đến việc lạm dụng rượu, Giáo sư Tô ra sức khuyên thầy cai rượu không thành, mỗi lần uống rượu đều đứng bên cạnh kiểm soát, không để ông uống nhiều, vì việc này thường xuyên bị mắng mỏ, đôi khi còn bị Hoàng Khản đuổi thẳng cổ trước mặt mọi người, nhưng đến yến tiệc lần sau, Giáo sư Tô vẫn chứng nào tật nấy.

Bao năm qua, Giáo sư Tô luôn nổi tiếng với sự uyên bác, có kiến thức sâu rộng. Trước năm 1952, ông luôn là giáo sư khoa ngoại ngữ, ngoài ngữ pháp tiếng Anh, các môn học ông mở còn có dẫn đọc Shakespeare, thơ ca Anh quốc, sự diễn biến của triết học phương Tây, v.v. Khó mà nói đâu là sở trường thực sự của Giáo sư Tô, khoa ngoại văn không ai dám nghi ngờ tiếng Anh của ông có vấn đề gì, giáo sư khoa Trung văn cũng chưa bao giờ dám xem thường quốc học của ông, vì thực tế, nền tảng quốc học dày dạn của ông đủ để chứng minh ông tuyệt đối không hề thua kém bất kỳ ai trong số họ. Người ta dám nói ân sư Hoàng Khản của ông bảo thủ, cố chấp, nhưng hiếm khi dùng từ ngữ tương tự để công kích ông. Người ta thường nói, Giáo sư Tô dám không chạy theo cái "mới", không dựa vào việc rao bán cái thời thượng "mới" để thể hiện học vấn của mình, có liên quan đến việc ông đã quá quen với quá nhiều cái "mới" trong thời gian ở nước ngoài. Ôn cố nhi tri tân, chỉ có thực sự hiểu cái cũ, mới có thể hiểu được cái mới một cách chân thực. Giáo sư Tô cả đời này dường như chỉ có hứng thú với việc làm học vấn cũ, khó tìm được học giả nào kiên trì cày cuốc sách vở như ông, những câu chuyện về việc ông nỗ lực khổ đọc thế nào, có rất nhiều phiên bản sống động. Ví dụ như trong thời kỳ kháng chiến, ông ở ngay trên lầu thư viện, dựng một cái giường trong đống sách, mỗi tuần cùng lắm xuống lầu một lần để giảng bài, liên tục hai năm, ăn cơm đi vệ sinh thậm chí máy bay địch oanh tạc, đều kiên quyết không rời khỏi nửa bước. Thiên tài thường được thể hiện qua sự cần cù, ngoài học vấn ra, ít có việc gì có thể làm ông lay động. Giáo sư Tô không ít lần từ chối đảm nhận chức chủ nhiệm khoa, dù là ở khoa ngoại ngữ, hay sau này ở khoa Trung văn, ông không hứng thú với việc dấn thân vào quan trường.

Lần xuất sĩ duy nhất của Giáo sư Tô là vào đêm trước kháng chiến, ông đảm nhận chức trợ lý hiệu trưởng cho La Gia Luân, hiệu trưởng Đại học Trung ương lúc bấy giờ. Nói ra thật buồn cười, Giáo sư Tô đối với quan liêu xưa nay chẳng có ấn tượng tốt đẹp gì, nhưng đối với La Gia Luân chỉ lớn hơn mình tám tuổi lại rất tôn sùng. Có rất nhiều lý do đáng lẽ phải khiến Giáo sư Tô không thích La Gia Luân, La Gia Luân là học trò của Hồ Thích, thời "Phong trào Ngũ Tứ" là thủ lĩnh sinh viên nổi tiếng, từng lần lượt du học tại Đại học Princeton, Đại học Columbia của Mỹ, hơn nữa giống như Giáo sư Tô, cũng từng theo học tại một số trường đại học nổi tiếng ở châu Âu. Trong sách giáo khoa lịch sử, La Gia Luân bị gọi là chính khách Quốc dân đảng, cuối cùng hình như khách tử ở Đài Loan, nhưng Giáo sư Tô đối với ông chưa từng có lời chê bai. Giáo sư Tô luôn cho rằng ông là vị hiệu trưởng muốn xây dựng một trường đại học tốt nhất mà mình từng gặp. Đại học Trung ương do La Gia Luân làm hiệu trưởng là trường đại học tốt nhất trong nước lúc bấy giờ, các ngành học mở ra, số lượng sinh viên và giảng viên, cùng với kinh phí hàng năm đều tương đương với tổng cộng bốn trường đại học danh tiếng lúc đó là Đại học Thanh Hoa, Đại học Giao thông, Đại học Vũ Hán, Đại học Chiết Giang. Tham vọng của La Gia Luân là xây dựng Đại học Trung ương thành Harvard của Mỹ, Oxford của Anh, Đại học Tokyo của Nhật, kế hoạch hùng vĩ của ông không chỉ lay động Giáo sư Tô vốn không hứng thú với con đường làm quan, mà còn khiến Giáo sư Tô lúc đó còn rất trẻ lập tức nhậm chức, chạy vạy bán mạng để thực hiện lý tưởng này.

Giáo sư Tô trong vai trò trợ lý hiệu trưởng, kế sách hay đầu tiên đóng góp cho La Gia Luân chính là di dời Đại học Trung ương ra khỏi trung tâm thành phố. Vì diện tích khuôn viên trường lúc đó chỉ có 300 mẫu, rất khó để phát triển thêm, tham chiếu các trường đại học danh tiếng nước ngoài, Đại học Trung ương nếu muốn phát triển, bắt buộc phải đột phá khỏi thành phố, chuyển ra vùng ngoại ô trống trải. La Gia Luân rất coi trọng quan điểm của Giáo sư Tô, để ông dẫn người đi khảo sát bốn phía vùng ngoại ô Nam Kinh ngay lập tức, cuối cùng chọn khu vực Thạch Tử Cương ngoài Trung Hoa Môn làm địa chỉ trường mới. Vùng này phong cảnh hữu tình, giữa hai sông ba núi, phía bắc nhìn xa ra Tử Kim Sơn, phía nam là Ngưu Thủ Sơn nơi Nhạc Phi từng đại thắng quân Kim năm xưa, phía đông nam thì là một núi lửa đã tắt tên là Phương Sơn, lên cao có thể nhìn về phía tây ra sông Trường Giang, lại có một nhánh của sông Tần Hoài chảy qua chính giữa, núi ôm nước vòng, đầy linh khí. La Gia Luân rất hài lòng với lựa chọn này, địa chỉ trường mới lần đầu trưng thu đất đai đã có 8000 mẫu, và do Bộ Giáo dục đứng ra, thuê những nhân tài hàng đầu trong nước về thiết kế kiến trúc, đáng tiếc kế hoạch to lớn hùng vĩ này, vừa khởi công hai tháng thì xảy ra sự kiện Lưỡi Câu Cầu, chiến tranh kháng Nhật toàn diện bùng nổ, kế hoạch chuyển địa chỉ trường mới vì vậy mà chết yểu.

Giáo sư Tô lại khôi phục việc làm học vấn, ông thường nói tám năm kháng chiến là thời kỳ tốt nhất để mình đọc sách diện bích sau khi trở thành giáo sư, trường đại học ông ở trải qua bao phen gian truân, dời về phía tây đến Trùng Khánh. Rất nhiều người trong tình hình đất nước lâm nguy bắt đầu cảm thấy đọc sách không còn ích lợi gì nữa, có những thanh niên nhiệt huyết đi tòng quân, có người thì quậy phá, còn có người đi làm buôn bán, số còn lại cũng không chịu nỗ lực. Giáo sư Tô lúc đó có một danh ngôn, đó là đánh trận là việc của quân đội quốc gia, sự kháng Nhật tốt nhất của thầy trò đại học chính là vùi đầu làm học vấn, làm tốt học vấn, cố gắng để trình độ trường mình vượt qua Đại học Tokyo và Đại học Kyoto của Nhật Bản, có thể vượt qua chính là thắng lợi của chiến tranh kháng Nhật. Quan điểm của ông nhất thời trở thành trò cười trong trường đại học, sinh viên tiến bộ mỗi khi nhắc đến ông đều bĩu môi khinh bỉ.

Giáo sư Tô trong đợt điều chỉnh lớn các trường đại học cao đẳng năm 1952, được điều đến khoa Trung văn. Nghe nói lúc đó khoa ngoại ngữ hy vọng ông đi, khoa Trung văn lại không muốn nhận, khiến ông rất khó xử. Trong mấy chục năm qua, Giáo sư Tô nổi tiếng là người nhu nhược, sở dĩ ông không phải chịu khổ gì trong các cuộc vận động, điểm mấu chốt chính là ông từ sau khi giải phóng luôn thành thật, giỏi ngụy trang, giỏi biết thân biết phận làm người. Nhiều người từng làm việc với Giáo sư Tô đều cảm thấy kỳ lạ, Tô Ức Chi vốn thâm sâu khó lường, sao đến khi về già, đột nhiên cậy tài kiêu ngạo quên mình, đột nhiên không coi ai ra gì. Sau năm 1949, Giáo sư Tô không còn bày đặt dáng vẻ giáo sư gì nữa, ông tỏ ra không tranh giành với đời, kiên định nghe lời Đảng, như dầu vạn năng được nhà trường sắp xếp chỗ này chỗ kia. Trong ấn tượng của mọi người, không còn vị giáo sư nào dễ sai bảo hơn Giáo sư Tô, trong bao năm qua, luôn là tổ chức muốn ông làm gì thì ông ngoan ngoãn làm nấy không chút oán hận, chưa bao giờ nói một chữ "không". Mọi người đều biết ông học vấn rất uyên thâm, nhưng ông luôn để lại ấn tượng khiêm tốn cho người khác. Đại trí nhược ngu, ông dường như đã tu hành đến nơi đến chốn, một mặt, nền tảng học vấn thâm hậu, dường như bản thân cái gì cũng biết, cái gì cũng làm được, mặt khác, những việc ngoài học vấn thì hoàn toàn hồ đồ, cái gì cũng không quan tâm. Cách tốt nhất để ông tự bảo vệ mình, chính là luôn hát nốt trầm, bất kể bản thân có học vấn cao đến đâu, đối với bất kỳ ai cũng cố gắng giữ một thái độ vô cùng khiêm tốn.

Có lẽ vì Giáo sư Tô đọc nhiều sách lịch sử, nên trong các cuộc vận động chính trị diễn ra sau năm 1949, Giáo sư Tô hầu như đều thuận lợi vượt qua. Ông tổng kết kinh nghiệm của mình, có thể tóm tắt trong một câu, đó là "dĩ bất biến ứng vạn biến". Trái ngược hoàn toàn với Giáo sư Tô là Giáo sư Mạc Quốc Khang, một lão giáo sư nổi tiếng khác của khoa Trung văn. Giáo sư Mạc là chuyên gia về Sở Từ, là một vận động viên lão làng theo đúng nghĩa đen. Trong thời kỳ Quốc dân đảng thống trị, ông suýt chút nữa trở thành Đại biểu Quốc hội, thế nhưng khi sinh viên tổ chức tuần hành chống đói, chống nội chiến, ông lại đi đầu trong hàng ngũ. Sau ngày giải phóng, Giáo sư Mạc trở thành trí thức cao cấp đầu tiên của khoa Trung văn gia nhập Đảng Cộng sản, đến khi phản Hồ Phong lại là người đầu tiên viết bài chỉ trích đả phá, trước thềm cuộc vận động chống "hữu" năm 1957, vì công khai phản đối "người anh cả" Liên Xô nên là người đầu tiên bị quy là phái "hữu". Giáo sư Mạc cả đời không chịu tĩnh lặng, ông tin vào thuyết "kẻ mạnh thích nghi thì tồn tại", quen với việc thuận theo thời thế, kết quả là cuộc đời ông quả thực cũng vô cùng không tĩnh lặng. Ông giữ kỷ lục về rất nhiều cái "nhất" của khoa Trung văn: người đầu tiên bị quy là phái "hữu", người đầu tiên được gỡ bỏ mũ, trong "Cách mạng Văn hóa" là người đầu tiên bị lôi ra đấu tố, người đầu tiên bị đội mũ giấy diễu phố, người đầu tiên bị đánh, rồi sau đó lại là người đầu tiên được giải phóng, người đầu tiên được kết nạp vào cơ quan quyền lực cao nhất lúc bấy giờ, tức Ủy ban Cách mạng của nhà trường. Trong cuộc vận động "Phê Lâm Phê Khổng", Giáo sư Mạc là người đầu tiên nhảy ra mắng Khổng Lão Nhị, bài viết của ông vì được đăng trên tờ "Nhân dân Nhật báo" thời bấy giờ mà danh tiếng vang xa. Đến khi tin tức "Bè lũ bốn tên" bị đập tan truyền đến, lại chính là ông chống gậy chạy đến khoa Trung văn đầu tiên, giục sinh viên mau mau xuống phố tuần hành ăn mừng.

Điều khiến tôi khó hiểu là, một người như Giáo sư Mạc lại có thể là bạn tri kỷ cả đời, thậm chí là bạn thân duy nhất của Giáo sư Tô. Giáo sư Mạc qua đời vào năm tôi vào đại học, tôi từng gặp ông một lần nhưng không để lại ấn tượng gì sâu sắc. Ông trông thấp béo, đi lại phải có người dìu, khi gặp mặt sinh viên mới, dường như đã không còn gì để nói. Tiếng tăm của lão tiên sinh rõ ràng không được tốt lắm, mọi người nhắc đến ông, lời lẽ đều có chút khó nghe. Giáo sư Mạc có một biệt danh là "lão sinh kem tươi", ý nói ông quá thích thể hiện, rất nhiều hành động đều mang hơi hướng diễn kịch, là một nhân vật theo phái gió chiều nào che chiều ấy điển hình. Trong những năm tháng đã qua, dù Giáo sư Mạc có thành tích xuất sắc trong nghiên cứu văn học cổ điển, là một chuyên gia không thể bàn cãi, nhưng trong cách làm người lại để lại quá nhiều sơ hở. Thật khó tưởng tượng, một Giáo sư Mạc quá nhiệt tình với chính trị, suốt ngày chỉ nghĩ đến việc thuận theo sự thay đổi của thời đại, làm sao có thể trở thành tri kỷ của Giáo sư Tô, người cực kỳ thờ ơ với chính trị, mặc cho thời cuộc thay đổi thế nào vẫn cứ vững như bàn thạch. Sự khác biệt trong tính cách của hai người này quá lớn, như nước với lửa, làm sao cũng không nên đi cùng một đường.

Trong tự truyện của Giáo sư Tô, đã nhiều lần nhắc đến người tên Mạc Quốc Khang này. Giáo sư Mạc là phong vũ biểu của xã hội, từng cử động, sự nổi chìm lên xuống của ông phản ánh vô cùng chính xác sự thay đổi của thời đại. Ông xuất thân từ nghiên cứu Sở Từ, là một trong số ít những chuyên gia nghiên cứu "Ly Tao" trong nước, chịu ảnh hưởng của Khuất Nguyên đại phu, lúc nào cũng nghĩ đến chuyện tận trung báo quốc. Giáo sư Tô từng dùng giọng điệu rất cay nghiệt để trêu chọc người bạn cũ, nói rằng trong cuộc đời Giáo sư Mạc, vài lần định nhảy sông Mịch La mà đều không nhảy thành. Giáo sư Mạc quá dễ dàng bày tỏ thái độ, lại khó tránh khỏi tự cho là thông minh, nhiều lần làm những việc quá đà, vì vậy thường đánh mất nhân cách. Dưới sự đối chiếu của một Giáo sư Mạc hết lần này đến lần khác yêu cầu tiến bộ, Giáo sư Tô tỏ ra bảo thủ và lạc hậu, tỏ ra ngoan cố và không khai hóa, thầy trò trong trường nói không hẳn là thích ông, nhưng cũng không hẳn là ghét ông. Giác ngộ chính trị quá thấp đôi khi lại trở thành lớp ngụy trang hiệu quả, cứ mỗi khi vận động chính trị ập đến, Giáo sư Tô tự nhiên trở thành vị học sinh tiểu học ở thế tiếp nhận giáo dục, ông dường như chẳng hiểu gì cả, dường như cái gì cũng phải học lại từ đầu. Ông luôn đặt mình ở vị trí rất thấp, khiến bất kỳ ai trước mặt ông đều có thể nảy sinh một loại cảm giác ưu việt. Ông luôn lấy sự vô tri của mình để nhận được sự đồng cảm của người khác, luôn lấy sự ngây thơ buồn cười của mình để làm lơi lỏng sự cảnh giác của người khác.

Trong "Cách mạng Văn hóa", một tờ báo tường phê bình Giáo sư Mạc, tiện thể nhắc đến Giáo sư Tô, nói Giáo sư Tô là con cáo già ẩn nấp phía sau màn. Đây là bài viết của một giáo viên trẻ khoa Trung văn, nói Giáo sư Tô luôn trốn sau lưng Giáo sư Mạc để hiến kế, thổi gió độc, châm lửa ngầm. Trí thức cao cấp trong "Cách mạng Văn hóa" tất thảy đều là ngưu quỷ xà thần của giai cấp tư sản, ai cũng là người xấu, không một ai thoát khỏi. Giáo sư Mạc trong vận động đã nếm trải đủ mọi đắng cay, vì không chịu nổi sự nhục mạ mà suýt chút nữa nhảy lầu tự sát. Giáo sư Tô chẳng qua chỉ là "lây" theo, chút đả kích mà ông phải chịu so với người khác thì chỉ là "ông trùm đắp chăn", căn bản chẳng đáng là gì. Giáo sư Tô bị nhấn chìm trong đám đông những người bị đánh đổ rồi còn bị dẫm thêm một cước, gần như không cảm nhận được áp lực quá lớn, tội trạng của người khác ai nấy đều quá nghiêm trọng, so sánh ra thì dường như ông không có tội danh gì cả. Những tờ báo tường rợp trời dậy đất như một đại dương, một ngày nọ, Giáo sư Tô cuối cùng cũng bước ra khỏi thư phòng, giống như một người hiệu đính lão luyện đang tìm lỗi chính tả, ông rất nghiêm túc tìm kiếm những câu chữ có liên quan đến mình trên các tờ báo tường. Điều khiến ông hài lòng nhất vẫn là đoạn văn liên quan đến "con cáo già" này, nhiều năm sau khi sự việc trôi qua, Giáo sư Tô khi nhắc lại cách ví von này với tôi, vẫn không kìm nén được vẻ đắc ý như được gãi đúng chỗ ngứa.

Giáo sư Tô cho rằng mình hoàn toàn có tư cách để được gọi là lão luyện mưu sâu, gừng càng già càng cay. Trong "Hàn Phi Tử - Dụ Lão" có viết: "Ba năm không cất cánh, là để nuôi dưỡng đôi cánh. Không bay không kêu, là để quan sát quy tắc của dân. Dù chưa bay, nhưng bay tất sẽ vút tận trời cao, kêu tất sẽ khiến người người kinh ngạc." "Sử ký - Hoạt kê liệt truyện" cũng từng nói: "Loài chim này không bay thì thôi, một khi bay là vút tận trời cao, không kêu thì thôi, một khi kêu là kinh động muôn người." Kể từ khi kháng chiến bùng nổ, Giáo sư Tô, con chim già này, đã không bay không kêu suốt hơn bốn mươi năm, mãi đến khi gần 80 tuổi mới thực sự xuất sơn. Khi viết tự truyện lúc tuổi già, Giáo sư Tô tổng kết kinh nghiệm nhân sinh, đối với việc bản thân có thể giữ im lặng suốt hơn bốn mươi năm, đặc biệt là 30 năm sau ngày giải phóng đã biết ẩn mình chờ thời, ông đánh giá rất cao, nếu không phải người có chí lớn thì tuyệt đối không làm được điều này. 30 năm im lặng giúp ông có được tâm thái tuyệt đối bình thản, im lặng vừa là sự bảo đảm để có thể chuyên tâm làm học vấn, vừa là bí phương tránh được mưa gió chính trị để sống lâu hơn. Sự thật đã chứng minh, chỉ những người chịu được sự cô đơn mới là anh hùng thực sự, ai kiên trì đến cùng mới là kẻ chiến thắng cuối cùng.

Tôi nghĩ Giáo sư Tô và Giáo sư Mạc sở dĩ có thể trở thành tri kỷ, là vì Giáo sư Mạc chưa bao giờ để lộ những bí mật trong cuộc trò chuyện riêng tư giữa họ. Vào những năm 50, Giáo sư Tô bao ăn dài hạn tại nhà Giáo sư Mạc, vì lúc đó ông là người độc thân, gần như trở thành một thành viên chính thức trong gia đình Giáo sư Mạc. Khoa Trung văn thời bấy giờ còn có mấy vị lão giáo sư nổi tiếng toàn quốc, họ cùng thế hệ với ân sư Hoàng Khản của Giáo sư Tô, so với những lão giáo sư này, Giáo sư Tô có vẻ hơi trẻ, nhưng nhờ nền tảng học thuật vững chắc, những lão giáo sư kiêu ngạo nhất khoa Trung văn cũng không dám coi thường ông. Giáo sư Mạc dường như là người duy nhất Giáo sư Tô có thể nói chuyện, xét về tuổi tác, Giáo sư Mạc lớn hơn ông bốn, năm tuổi, xét về tư cách, Giáo sư Mạc được thuê làm giáo sư lại muộn hơn ông bốn, năm năm. Sự khác biệt về tính cách thường có thể bổ sung cho nhau, người ta trở thành bạn tốt đôi khi không phải vì tính cách gần gũi, mà là do hoàn toàn trái ngược. Nghe nói giữa Giáo sư Tô và Giáo sư Mạc không gì là không nói, trong phòng ăn nhỏ của Giáo sư Mạc, Giáo sư Mạc ăn nói không kiêng nể, Giáo sư Tô cũng không còn giữ im lặng nữa. Họ uống rượu ở đây, bàn chuyện xưa nay, mượn chuyện xưa châm biếm chuyện nay, một bữa cơm luôn phải ăn mất mấy tiếng đồng hồ. Do Giáo sư Mạc dễ kích động, thích thể hiện, hở một chút là nhảy ra, nhưng lại thiếu khả năng phán đoán cơ bản nhất, nên nói Giáo sư Tô trốn sau lưng Giáo sư Mạc để hiến kế, bày mưu hèn kế bẩn thì quả thực không quá lời chút nào.

Đầu những năm 50, Giáo sư Mạc và Giáo sư Tô từng học tiếng Nga cùng nhau. Về việc học ngoại ngữ, ông hoàn toàn không có linh khí như Giáo sư Tô, Giáo sư Tô tinh thông tiếng Anh, tiếng Pháp, tiếng Đức, ngoài ra còn nắm vững tiếng Tây Ban Nha và Esperanto. Học tiếng Nga gần như trở thành một cuộc vận động chính trị rầm rộ vào thời kỳ đầu thành lập nước, Giáo sư Tô không những tận dụng cơ hội đó để nắm vững tiếng Nga, mà còn tiện thể học luôn cả tiếng Séc. Còn Giáo sư Mạc vì không có tiến triển gì trong việc học tiếng Nga, "ngủ không được lại đổ tại giường vẹo", vì vậy mà cũng đầy rẫy bất mãn với "người anh cả" Liên Xô. Trong lúc ăn cơm, họ bắt đầu công kích đủ mọi điểm chưa tốt trong thể chế hiện hành của Liên Xô, cũng tỏ ra khinh bỉ các chuyên gia Liên Xô được trường coi như thần thánh. Đặc điểm của Giáo sư Mạc là có lời là phải nói, tuyệt đối không bao giờ để thối rữa trong bụng. Miệng ông không có khóa, đầu óc thiếu một sợi dây, có suy nghĩ hồ đồ gì, liền không kìm nổi muốn biểu hiện ra nơi công cộng. Cũng may là ông chưa bao giờ liên lụy đến Giáo sư Tô, xảy ra chuyện gì, gây ra sai sót gì, đều là bậc hảo hán làm một mình gánh chịu. Nực cười ở chỗ, ông cậy mình giác ngộ tư tưởng cao hơn Giáo sư Tô, luôn cảm thấy mình là đảng viên, nhìn vấn đề đương nhiên sẽ sâu sắc hơn Giáo sư Tô. Mỗi khi vận động chính trị ập đến, Giáo sư Mạc đều đánh giá sai tình hình, ông mãi mãi không phân biệt được sự khác biệt giữa phòng ăn nhỏ và nơi công cộng, chắc chắn sẽ không kìm được mà nói lung tung. Kết quả là chỉ có thể sau đó hối hận không thôi, hối hận vì đã không nghe lời khuyên của Giáo sư Tô, hối hận vì chính mình lại một lần nữa lỡ lời.

Từ việc điều chỉnh khoa viện các trường đại học năm 1952 đến "Cách mạng Văn hóa" năm 1966, tổng cộng 14 năm, Giáo sư Tô gọi giai đoạn này là thời kỳ vàng son thứ hai của việc vùi đầu làm học vấn. Trong khoảng thời gian này, rất nhiều người làm công tác giảng dạy văn khoa, do sự can thiệp của việc "nổi bật chính trị", đều không thể tiếp tục nghiên cứu theo con đường cũ. Có người từ bỏ, có người đầu cơ, chỉ có Giáo sư Tô vẫn cần cù chịu khó như một sinh viên đại học khổ học. Nhờ có khả năng đặc biệt là học vấn gì cũng có thể làm được, ngay cả trong những năm "tả" nhất sau này, ông vẫn có thể giảng giải các tác phẩm kinh điển của Marx, Engels cho sinh viên khoa ngoại ngữ, mở các buổi tọa đàm về bản dịch hiện đại các tác phẩm đại diện của Pháp gia cho sinh viên công nông binh khoa Trung văn. Đối với Giáo sư Tô, không có thời gian nào là không thể tận dụng, dù đó là những buổi học chính trị cứng nhắc. Ông tổng kết sự khác biệt lớn nhất giữa mình và Giáo sư Mạc về thái độ nhân sinh, một người là "dùng tiến làm lui", một người là "dùng lui làm tiến", mục đích đều là để tìm ra một phương pháp thích ứng với thời đại. Ngay từ đầu, họ đều cảm thấy sự lạc hậu của bản thân, dù tiến hay lui, đều không phải là mục đích, mà chỉ là phương tiện. Bước chân của họ đã không còn bắt kịp nhịp điệu của thời đại, thế là đều muốn dùng phương pháp của riêng mình để tìm kiếm một cách thức sinh tồn mới. So với sự nổi chìm của Giáo sư Mạc, những cuộc vận động chính trị thường xuyên không gây trở ngại quá nhiều cho công việc nghiên cứu gần như khép kín của Giáo sư Tô, trái lại, nó còn cung cấp một cơ hội để khổ tâm tiềm đọc. Đã có thể tạm bợ làm học vấn thì đó là niềm vui lớn nhất của Giáo sư Tô, ông còn có gì mà không thỏa mãn nữa.

5

Trước đây tôi luôn sai lầm khi cho rằng, trên người những ông già như Giáo sư Tô, chắc chắn sẽ có hàng đống những câu chuyện tình yêu kinh thiên động địa. Thời trẻ ông phong lưu phóng khoáng, điểm này không cần nghi ngờ, bởi bất cứ ai cũng có thể nhìn ra vẻ háo sắc của ông ngay lập tức. Sự thiên vị của Giáo sư Tô đối với phụ nữ rất lộ liễu, cứ nhìn thấy phụ nữ là đôi mắt lại đảo lia lịa, sáng rực lên. Ông không phải là không muốn che giấu sở thích này của mình, sự thật là cái đuôi cáo quá dài, ông căn bản không che giấu nổi. Trong tự truyện, Giáo sư Tô rất thản nhiên thừa nhận mình có chứng nghiện Giả Bảo Ngọc, cái gọi là "quả nhân có bệnh, bệnh ở chỗ háo sắc". Tuy nhiên, điều Giáo sư Tô lấy làm mừng, là mình háo sắc mà không dâm. Tất nhiên, chữ "dâm" ở đây không phải nghĩa gốc là "quá mức", mà là nghĩa phái sinh của nó là "dâm loạn". Háo sắc mà không mất chừng mực, phát khởi từ tình mà dừng lại ở lễ, đó là nguyên tắc làm người của Giáo sư Tô. Giáo sư Tô đối với quan hệ nam nữ của mình, thẳng thắn đến mức không ngờ. Điểm này dường như ông chịu ảnh hưởng của các đại văn hào phương Tây, cảm thấy tự truyện nếu không chân thực, thì chẳng khác nào xúc phạm thần linh.

Sự háo sắc của Giáo sư Tô chỉ là một kiểu bác ái về mặt tinh thần, tình yêu này đã được loại bỏ dục vọng thể xác, chẳng liên quan gì đến tình dục. Nghe nói bao nhiêu năm nay, Giáo sư Tô vẫn luôn dành tình cảm dạt dào cho cô vợ trẻ đẹp của Giáo sư Mạc là Ngô Mỹ Thu, lý do khiến ông kiên trì đến ăn cơm chực tại nhà Giáo sư Mạc, một phần rất quan trọng là để được ngắm bà Mạc vài cái mỗi ngày. Người nhà họ Mạc từ trên xuống dưới không ai không biết ý đồ của ông, đều biết bệnh của ông, vì vậy chưa bao giờ có ai nghiêm túc tính toán với ông. Không chỉ Giáo sư Mạc và bà Mạc không coi là chuyện gì, ngay cả con cái của Giáo sư Mạc cũng đã quen coi là tự nhiên, đôi khi thậm chí còn lấy mối quan hệ vi tế này ra đùa cợt một cách không ác ý. Có một thời gian, Giáo sư Tô mắc bệnh vặt, bà Mạc đích thân làm bột ngó sen mang đến thăm hỏi, bột ngó sen là món ưa thích của Giáo sư Tô, là linh đơn diệu dược tốt nhất. Giáo sư Tô kể với tôi, vì lúc đó ông là người độc thân, vợ chồng Giáo sư Mạc từng một thời rất nhiệt tình làm mai cho Giáo sư Tô. Vào giữa những năm 50, có không ít hơn một quý cô từng động lòng với Giáo sư Tô, có nữ sinh trẻ tuổi, cũng có góa phụ làm việc ở thư viện tư liệu, nhưng chỉ cần là động đến chuyện thật lòng, Giáo sư Tô liền sợ hãi mà bỏ chạy mất dép. Lúc đó, Giáo sư Tô góa vợ đã đến cái tuổi biết mệnh trời, ông tràn đầy sự sợ hãi đối với việc tái hôn.

Khi tự truyện và niên phổ tự biên của Giáo sư Tô đã hình thành hình hài sơ bộ, ông bỗng nhiên quyết định gộp hai cuốn sách làm một, biến thành một cuốn. Ông đặt tên cho cuốn sách này là "Hà Tây Thảo Đường Tùy Niên Lục", và kiên quyết quyết định cắt bỏ phần lớn những bí mật cá nhân đã ghi lại trước đó. Giáo sư Tô chợt nhận ra rằng, chuyện riêng tư cá nhân không đủ để truyền đời, việc miêu tả quá nhiều chi tiết cuộc sống trái lại sẽ vì văn mà hại ý, làm tổn hại đến sự trình bày tư tưởng học thuật. Trên thực tế, trong cuộc đời của Giáo sư Tô, không có quá nhiều câu chuyện phong hoa tuyết nguyệt đáng để ghi chép lại, đối với ông, cuộc hôn nhân không thành công đã ám ảnh ông cả đời. Là một đệ tử theo sát bên cạnh Giáo sư Tô những năm cuối đời, tôi có cơ hội biết được rất nhiều bí mật mà ông chưa bao giờ muốn lộ ra cho người khác. Những bí mật này là một phần cuộc sống mà Giáo sư Tô từng sở hữu, biết được những bí mật này, đối với việc hiểu tư tưởng học thuật của ông, có lẽ không giúp ích được gì, nhưng nếu muốn hiểu toàn diện con người Giáo sư Tô, thì những bí mật này lại là thứ không thể bỏ qua.

Giáo sư Tô kết hôn với bà Lý Tư Tường vào năm ông về nước. Lý Tư Tường bằng tuổi Giáo sư Tô, đã đợi Giáo sư Tô ở trong nước rất nhiều năm, lúc đó đã coi là gái lỡ thì. Mặc dù lúc đó tư tưởng mới đã rất thịnh hành, tuy nhiên gia đình như gia đình Giáo sư Tô, hôn nhân vẫn tuân theo quy tắc cũ, trước hết là bối cảnh gia đình hai bên phải tương xứng, người lớn ưng ý nhau, sau khi mọi chuyện đã định đoạt hết cả, mới thông báo cho hai người trẻ tuổi. Giáo sư Tô ra nước ngoài năm 17 tuổi, mối hôn sự này là định sẵn khi ông còn ở nước ngoài, ông thấy cô gái trong ảnh trông cũng xinh xắn, thế là cứ hồ đồ mà đồng ý, rồi thỉnh thoảng lại viết vài lá thư đầy nhiệt huyết cho vị hôn thê chưa từng gặp mặt. Ban đầu dường như không có gì quá tồi tệ, đều là người đã đến tuổi, chỉ đợi nam hôn nữ giá, thời đại đó có rất nhiều người là kết hôn xong mới yêu đương. Lý Tư Tường cũng tốt nghiệp đại học, cùng học tại Nữ sư đại Bắc Kinh với người em gái song sinh Lý Tư Vi, khi Giáo sư Tô về nước, Lý Tư Tường đã tốt nghiệp đại học, đang dạy học tại một trường trung học nữ, Giáo sư Tô đã về nước, thế là vội vàng kết hôn, sau khi cưới không lâu thì có thai, Lý Tư Tường từ đó từ bỏ công việc, ở nhà làm vợ đảm.

Cuộc hôn nhân của Giáo sư Tô rất không viên mãn, trước sau có tất cả ba đứa con, ba đứa con không chịu nổi không khí bất hòa trong gia đình, đều rất sớm độc lập, vừa bước chân vào vị trí công việc, sau đó không bao giờ muốn qua lại với vợ chồng Giáo sư Tô nữa. Hầu như tất cả môn sinh của Giáo sư Tô đều biết sự bất hòa giữa vợ chồng ông. Giáo sư Tô từng rất thẳng thắn nói với tôi rằng, cả đời ông chỉ từng có quan hệ đó với hai người phụ nữ, hai người này chính là vợ ông, Lý Tư Tường, và cô em vợ, Lý Tư Vi. Lý Tư Tường và Lý Tư Vi tuy là chị em song sinh, tính cách lại hoàn toàn khác biệt, một người tính cách hướng nội bảo thủ, người kia lại nhiệt tình phóng khoáng. Vì Giáo sư Tô đi du học nước ngoài làm lỡ mất ngày cưới, nên khi Giáo sư Tô kết hôn, người em trong cặp song sinh là Lý Tư Vi đã là mẹ của một đứa con ba tuổi, tại hôn lễ, người em đối với chị mình thể hiện sự quan tâm quá mức ở mọi nơi. Là người đã trải qua, cô không chỉ dạy chị mình cách đối phó với nỗi sợ hãi trong đêm tân hôn, mà còn miêu tả một cách tinh tế cảm xúc sâu sắc mà chính mình từng có. Ngay từ đầu, mối quan hệ giữa Lý Tư Vi và Giáo sư Tô đã quá thân mật, cứ anh rể dài anh rể ngắn quấn lấy Giáo sư Tô, Lý Tư Tường càng không vui, cô càng đùa cợt quá đà.

Không lâu sau, Giáo sư Tô phát hiện ra giữa mình và cô em vợ không chỉ dừng lại ở việc đùa giỡn. Đây là một câu chuyện sai một li đi một dặm, Giáo sư Tô vô cùng ngạc nhiên khi phát hiện Lý Tư Vi và Lý Tư Tường có thói quen ăn uống rất giống nhau, đối với người ngoài, họ luôn liên kết lại, nhất trí đối ngoại, thế nhưng giữa chị em song sinh lại là kẻ thù không đội trời chung. Họ vĩnh viễn phải đối nghịch nhau, không bao giờ dứt việc phá đám đối phương. Lý Tư Vi đi một con đường hoàn toàn khác với chị gái, Lý Tư Tường làm nội trợ cả đời, Lý Tư Vi thì yêu cầu tiến bộ, quen biết với một số nhân vật đầu sỏ của Đảng Cộng sản, thời kỳ kháng chiến, cô từng làm việc tại tòa soạn báo Tân Hoa ở Trùng Khánh, và bí mật tham gia tổ chức Đảng. Sau ngày giải phóng, Lý Tư Vi trở thành một cán bộ cấp cục, làm việc ở Bắc Kinh một thời gian, sau đó lại điều đến Nam Kinh, làm lãnh đạo trong một cơ quan của tỉnh ủy. Cô sống cùng thành phố với Giáo sư Tô một thời gian dài, nghe nói vào cuối những năm 50, còn đặc biệt đến trường thăm Giáo sư Tô một lần, nói chuyện mang đầy hơi hướm quan liêu.

Giáo sư Tô và Lý Tư Vi lần đầu vượt rào là trong thời gian Giáo sư Tô làm thư ký hiệu trưởng cho La Gia Luân. Ông lái một chiếc xe hơi Austin sản xuất năm 1936, chở cô lao vun vút trên con đường đất ở vùng ngoại ô Nam Kinh. Đây là một chuyến khảo sát địa hình kết hợp công việc và cá nhân, lúc đó Lý Tư Tường vừa sinh con gái thứ hai, đang ở cữ, không hề hay biết gì về sự thay đổi lòng dạ của chồng. Đó là một mùa xuân vạn vật hồi sinh, phong cảnh tú lệ cộng với sự nhiệt tình phóng khoáng của Lý Tư Vi, đầu óc Giáo sư Tô cũng bắt đầu nóng lên, họ như đôi tình nhân đắm chìm giữa non nước, cuối cùng lại vô cùng kích động mà đi thuê nhà nghỉ. Sau đó, hai người thề non hẹn biển, hẹn nhau lần lượt về nhà ly hôn, xây dựng lại gia đình hạnh phúc. Từ đó "vô tâm yêu đêm đẹp, mặc người trăng dưới lầu tây". Trong khoảng nửa năm, họ đã trải qua những ngày tháng như keo sơn gắn bó. Giáo sư Tô giữ lời hứa, bắt đầu con đường ly hôn đầy khó khăn và dài dằng dặc, mãi đến khi cuộc kháng chiến tám năm kết thúc, Lý Tư Tường mới cuối cùng đồng ý ký đơn ly hôn. Giáo sư Tô và Lý Tư Vi khi chia tay đầu thời kỳ kháng chiến từng trịnh trọng hẹn ước, hai người không ly hôn thì không gặp lại, nhưng đến khi Giáo sư Tô thực sự ly hôn rồi thì tình hình đã sớm thay đổi, Lý Tư Vi và chồng mình đã gương vỡ lại lành, hai người cùng đi đến vùng giải phóng.

Lý Tư Tường chính là bà Lý mà chúng ta thấy sau này. Bà Lý cứng đầu vào cuối năm 1945 đã chính thức ký đơn ly hôn với Giáo sư Tô, rồi lại tái hôn vào mùa xuân năm 1962, khoảng cách ở giữa đúng tròn 17 năm. 17 năm này, Lý Tư Tường và chồng vẫn dây dưa không dứt, vẫn dựa vào Giáo sư Tô để nuôi sống. Giáo sư Tô mỗi tháng nhận lương, việc đầu tiên làm là vội vã chạy đến chỗ người vợ cũ Lý Tư Tường, cung kính không nói nửa lời, nộp đủ tiền cấp dưỡng, rồi quay đầu bỏ đi. Dù là trong những ngày mới kết hôn, hay sau này gần 8 năm ly thân, 17 năm ly hôn, và cả sau này tái hôn, cho đến cuối cùng đi hết chặng đường đời, cuộc đối thoại giữa họ đều ít đến không thể ít hơn. "Oan gia ngõ hẹp", sự thù địch giữa Lý Tư Tường và Giáo sư Tô vượt quá sự tưởng tượng của tất cả mọi người. Cô con gái út của Giáo sư Tô sinh sau khi họ chính thức ly hôn 5 tháng, đây là một sự cố khó xử, nó có nghĩa là mối quan hệ hôn nhân của hai người, vừa mới có chút manh mối cải thiện, liền lập tức xấu đi nhanh chóng. Kể từ khi scandal ngoại tình giữa Giáo sư Tô và cô em vợ lan truyền, mối quan hệ giữa Lý Tư Tường và Giáo sư Tô chưa bao giờ thực sự cải thiện. Họ luôn tồn tại rào cản trong nhận thức, dù là trước khi ly hôn, hay sau khi tái hôn, họ chưa bao giờ thực sự hòa giải.

Nhiều người đã góp sức cho việc tái hôn của vợ chồng Giáo sư Tô. Người ta luôn đến hỏi ý kiến Lý Tư Tường trước, cô và ba đứa con nhỏ đều đồng ý, rồi mới đến làm công tác tư tưởng cho Giáo sư Tô. Giáo sư Tô đối với việc tái hôn luôn giữ thái độ kiên quyết phản đối, gay gắt nhất là, ai mà dám nhắc đến hai chữ "tái hôn" trước mặt ông, ông liền không chút do dự đoạn tuyệt qua lại với người đó. Thực tế, Giáo sư Tô đối với cô em vợ Lý Tư Vi vẫn tồn tại tình cảm quyến luyến, cô mới là người phụ nữ mà ông thực sự yêu thương cả đời. Cho đến những giây phút cuối đời, Giáo sư Tô vẫn lén lút tiết lộ với tôi, muốn gặp lại người phụ nữ già vẫn còn sống này. Ông đã rất nhiều năm không có bất kỳ tin tức gì của cô, chồng của Lý Tư Vi qua đời đầu những năm 60, sau đó cô chưa bao giờ tái giá. Nghe nói người phụ nữ từng nhiệt tình phóng khoáng năm nào, giờ đây đã trở thành một bà già rất "tả", trong thời kỳ đầu "Cách mạng Văn hóa", cô thực sự đã chịu không ít khổ sở, tuy nhiên về sau lại nổi danh với việc giỏi chỉnh người. Bản thân cô vừa là đối tượng bị đàn áp, đồng thời cũng từng đàn áp người khác rất dã man, vì vậy những lời đồn mà Giáo sư Tô nghe được đều là về việc cô sống không ra làm sao.

Ăn uống nam nữ, là dục vọng lớn của con người, trong đó hai chữ "ăn uống" lại quan trọng hơn nhiều so với nam nữ. Giáo sư Tô rất thẳng thắn thừa nhận, việc mình tái hôn là phạm phải một sai lầm vô cùng ngu xuẩn, là một sự nhượng bộ mất lý trí. Ông thừa nhận hoàn toàn là vì giải quyết vấn đề ăn uống, mới bất đắc dĩ chọn con đường tái hôn này. Trong ba năm thiên tai, rất nhiều người đều đang đói bụng, trong những năm tháng đặc biệt như vậy, mọi người cũng chỉ có thể tự lo cho mình, Giáo sư Tô dường như đã không còn thích hợp để tiếp tục ăn chực ở nhà Giáo sư Mạc nữa. Nhà Giáo sư Mạc đông con, để tiết kiệm lương thực, thậm chí đã cho người giúp việc trong nhà nghỉ việc. Trong quá trình thuật lại tự truyện, Giáo sư Tô nhấn mạnh với tôi động cơ tái hôn, lặp đi lặp lại tuyên bố không phải vì nam nữ, vì ông tự thấy tâm như giếng khô, đối với ham muốn cơ bản của đàn ông đã không còn hứng thú gì lớn, vấn đề mấu chốt và mấu chốt của vấn đề là ông không thể tự mình nấu cơm. Cơm nước ở căng tin trường tệ đến mức gần như không thể nuốt trôi, khổ nỗi Giáo sư Tô từ nhỏ đã được chiều chuộng, là kiểu người tuyệt đối không được cẩu thả trong chuyện ăn uống, "cơm không chán tinh, cá không chán thái", theo chính ông thú nhận, lý do quan trọng khiến ông có cảm tình với vợ Giáo sư Mạc là do bà Mạc nấu ăn ngon.

Lý Tư Tường không phải là đầu bếp hạng nhất, nhưng món thịt kho tàu bà làm lại ngon đến bất ngờ. Có một lần, Giáo sư Tô đến nộp tiền cấp dưỡng, hương thơm của món thịt kho tàu trong bếp đã dụ dỗ ông ở lại ăn một bữa cơm, chính bữa ăn ngon lành thỏa thuê này đã làm lung lay ý định kiên quyết không tái hôn của Giáo sư Tô. 17 năm trước, chính là trước thềm cuộc kháng chiến kết thúc, cũng là đến trả tiền cấp dưỡng, cũng là một bữa cơm ngon lành đã chuẩn bị sẵn, Giáo sư Tô tâm trí rối loạn, kết quả là Lý Tư Tường mang thai đứa con thứ ba. Bây giờ, cô con gái út 17 tuổi của Giáo sư Tô đã rời nhà đi biên cương, chỉ còn lại một mình Lý Tư Tường cô đơn trong nhà, bà rõ ràng có ý thức chuẩn bị một "Hồng Môn Yến" một lần nữa cho Giáo sư Tô, chỉ có điều lần này không phải chiêu đãi Lưu Bang, mà ngược lại là chiêu đãi Hạng Vũ. Hương thơm nức mũi của thịt kho tàu lại một lần nữa khiến Giáo sư Tô phải trả một cái giá đắt đỏ, mặc dù ông vẫn không thể quên được Lý Tư Vi, mặc dù ông nghe được phong thanh rằng chồng Lý Tư Vi đã bệnh nguy kịch, sắp sửa rời bỏ thế gian, nhưng sự cám dỗ to lớn của món thịt kho tàu đã khiến Giáo sư Tô, người từ lâu không biết vị thịt là gì, không chút do dự chọn cách tái hôn.

Vợ chồng Giáo sư Tô sau khi tái hôn vẫn ở trong trạng thái thù địch gay gắt. Họ "đồng sàng dị mộng", cùng sống trong một căn hộ, giống như hai người xa lạ không gì để nói, hơn hai mươi năm như một ngày. Con cái của họ chưa bao giờ qua lại với họ, một khi rời khỏi cổng trường, lựa chọn chung của ba người con này là rời khỏi Nam Kinh, sau đó tốt nhất là vĩnh viễn không bao giờ quay lại nữa. Họ không thích người cha đã bỏ rơi họ từ nhỏ, đối với người mẹ một tay nuôi họ lớn khôn cũng không có chút thiện cảm nào. Tính cách của họ đều có phần kỳ quái, không chỉ không qua lại với bố mẹ, mà giữa anh chị em cũng không liên lạc. Lần tụ tập duy nhất sau khi rời gia đình là tất cả mọi người đều không hẹn mà gặp cùng chạy đến dự đám tang của Giáo sư Tô, họ vội vã đến rồi lại vội vã đi, không một ai muốn ở lại bầu bạn với người mẹ già. Kết cục cuối cùng nằm ngoài dự đoán của mọi người, vì người cuối cùng thực sự đạt được sự thấu hiểu lại chính là cặp chị em song sinh Lý Tư Tường và Lý Tư Vi. Hai kẻ thù năm xưa này, hai bà già cô độc đã ngoài tám mươi, mang theo sự tò mò về đối phương mà qua lại với nhau như chơi vài lần, cuối cùng thì cùng thuê một người giúp việc, an hưởng tuổi già trong căn hộ do Giáo sư Tô để lại.

Chương năm

1

Giáo sư Tô luôn phản đối người khác nói ông không quan tâm đến chính trị, ông lặp đi lặp lại rằng bản thân mình luôn có nhiệt tình với chính trị, hơn nữa còn có sự nhiệt tình không hề bình thường. Mỗi người đều có cách hiểu khác nhau về chính trị, cách hiểu khác nhau quyết định thái độ khác nhau, Giáo sư Tô cho rằng, học vấn suy cho cùng cũng là một loại chính trị. Khi nói đến quan hệ thầy trò, Giáo sư Tô nhiều lần nhấn mạnh với tôi về thành tựu cách mạng của tiên sư và tiên thái sư của mình. Quá trình huy hoàng của tiên thái sư Chương Thái Viêm không cần phải nói nhiều, ai cũng biết ông là nhân vật không thể không nhắc đến trong Cách mạng Tân Hợi. Còn ân sư Hoàng Khản của Giáo sư Tô, ngay từ năm 1906, tức là năm năm trước khi cuộc khởi nghĩa Tân Hợi nổ ra, đã dấn thân vào cuộc cách mạng dân tộc chống áp bức chủng tộc, là một trong những đảng viên cách mạng nổi tiếng của Hồ Bắc, nhiều nguyên lão Quốc dân đảng sau này đều là chiến hữu cùng ông làm cách mạng năm xưa. Một điều mà Giáo sư Tô luôn nhắc đến với vẻ thích thú là một học trò của Hoàng Khản, người đã bí mật tham gia Đảng Cộng sản và bị Quốc dân đảng bắt giữ, kết án tử hình. Hoàng Khản thông qua người bạn cũ của mình là Cư Chính, đã cương quyết bảo lãnh cho người đó ra, Cư Chính từng làm Viện trưởng Viện Tư pháp, cũng coi là quan chức phẩm cấp một của triều đình lúc bấy giờ, tình hình lúc đó rất căng thẳng, Giáo sư Tô tháp tùng Hoàng Khản đến tư gia của Cư Chính, lúc đó đã là 10 giờ đêm, nghe nói Cư Chính vẫn còn ở văn phòng, họ vội vã chạy đến Viện Tư pháp, vừa vặn gặp Cư Chính đang chuẩn bị tan làm về nhà. Do sự can thiệp của Hoàng Khản, Cư Chính không thể không đích thân ra mặt nói giúp, người học trò đó cuối cùng được cứu thoát, trong khi những người khác bị bắt cùng lúc đó, ba ngày sau đều bị xử bắn tất cả.

Chương Thái Viêm và Hoàng Khản sau khi cuộc cách mạng mà họ dấn thân vào thành công, đều mang thái độ "công thành thân thoái", không bước chân vào quan trường. Họ không nằm trên bảng công trạng cách mạng, mà đem nhiệt huyết cách mạng dạt dào ném vào việc làm học vấn, đây cũng là một trong những lý do căn bản khiến người đời sau vô cùng kính trọng họ. Giống như xã hội cần không ngừng cách mạng, tư tưởng học thuật cũng mong chờ cách mạng. Giáo sư Tô luôn tự xưng là đệ tử trung thành của Hoàng Khản, là người kế thừa cách mạng tư tưởng học thuật của Chương Hoàng học phái. Trong "Hà Tây Thảo Đường Tùy Niên Lục", Giáo sư Tô không hề đồng tình với việc người khác tán tụng ông là "Đại sư Quốc học". Theo quan điểm của Giáo sư Tô, cái gọi là "Quốc học" mà mọi người nói hôm nay, sau Chương Hoàng, thì không thể còn có đại sư nào nữa, việc người đời sau làm chỉ là tiếp tục đi sâu vào con đường mà Chương Hoàng đã chỉ ra. Cách gọi "Quốc học" vốn dĩ đã có vị tự biên tự diễn, mọi người luôn quen đặt cái danh hiệu "Quốc" lên những thứ truyền thống Trung Quốc để thể hiện uy phong, ví dụ như gọi kinh kịch là Quốc kịch, gọi bóng bàn là Quốc cầu, gọi âm nhạc dân tộc là Quốc nhạc, gọi võ thuật là Quốc thuật, thực ra hai vị thầy Chương Hoàng chưa bao giờ thích hai chữ "Quốc học", vì Quốc học vốn dĩ là từ vay mượn, là một số lưu học sinh trở về từ Nhật Bản cuối thế kỷ trước dịch lung tung, cái gọi là Quốc học chính là "Chi nhánh học" (Sinology) mà người Nhật giảng, nói chính xác phải gọi là "Học thuật Trung Quốc". Học thuật Trung Quốc rộng lớn như đại dương, Chương Thái Viêm và Hoàng Khản với tư cách là đại sư một thế hệ, học thức uyên thâm hơn người, cũng chỉ là có cống hiến đặc biệt trong một lĩnh vực nào đó mà thôi.

Khi Giáo sư Tô nói về lý tưởng học thuật của bản thân, từng bày tỏ rằng ông muốn dùng khả năng lớn nhất để đả thông ranh giới giữa xưa và nay, trong và ngoài nước. Ông hy vọng mình có thể phát huy mạnh mẽ trên nền tảng của bậc tiền bối, mở ra một phong cách học thuật chưa từng có. Trên thực tế, Giáo sư Tô trong việc trị học, lời nói và hành động có sự không nhất quán nghiêm trọng, một mặt, ông luôn nhấn mạnh sự kế thừa khuôn phép, từng chữ từng câu đều phải có xuất xứ, cái gọi là "nghi sự vô chất, trực nhi vật hữu", mặt khác, ông lại càng thích phóng khoáng tự do, nhiều lần thích nói những lời người xưa chưa từng nói, "táo bạo giả thuyết, cẩn thận cầu chứng". Chịu ảnh hưởng của ân sư, Giáo sư Tô khi nói về Hồ Thích thường bộc lộ sự coi thường, thế nhưng phương pháp trị học của ông lại thường ngầm hợp với những gì Hồ Thích đề xướng.

Vào năm Giáo sư Tô tròn 84 tuổi, tức là mùa xuân năm 1989, sau khi Giáo sư Tô quay lại khoa Trung văn được 8 năm, nhà trường đã tổ chức một hoạt động quy mô hoành tráng, vừa mừng thọ Giáo sư Tô, vừa chúc mừng 60 năm sự nghiệp giảng dạy của ông. Giáo sư Tô vô cùng phấn khích, mặc dù trong mấy chục năm qua, ông từng sống như một ẩn sĩ, nhưng Giáo sư Tô lúc tuổi già chưa bao giờ phản đối sự náo nhiệt. Hoạt động được tiến hành dưới danh nghĩa hội thảo, Giáo sư Tô được sắp xếp ở khách sạn của trường, xuất hiện trong hết sự kiện chúc mừng này đến sự kiện khác. Hầu như tất cả các đệ tử có thể liên quan đều từ khắp nơi đổ về, điện chúc mừng bay tới như tuyết rơi. Phía nhà trường để phối hợp với hoạt động kỷ niệm, đã sắp xếp một loạt các bài giảng, do các đệ tử của Giáo sư Tô lần lượt giảng dạy. Đề tài tôi được phân công là "Phương pháp trị học của Giáo sư Tô Ức Chi và địa vị của ông trong nghiên cứu Quốc học", đây là một đề tài "cầm thì mệt, bỏ thì tiếc", rộng mà không thiết thực. Khán giả tôi đối mặt hầu hết là sinh viên đại học của các khoa văn khoa, đối thoại với họ, không thể quá sâu, cũng không thể quá nông. Rất nhiều người trong số họ chỉ cảm thấy vui, chỉ đến để góp vui, đối với những kiến thức "Tiểu học" gì đó, "cổ văn" và "kim văn" gì đó mà tôi nói, không chỉ hoàn toàn không có hứng thú, mà trông cũng thực sự không hiểu biết gì nhiều.

Sự oan ức của tôi còn nằm ở chỗ Giáo sư Tô cho rằng tôi không nên mở bài giảng như vậy, ông thấy tôi giỏi lắm chỉ biết vài ba cái da lông, hơn nữa việc tâng bốc thầy mình ở nơi công cộng nghe có vẻ "da gà da vịt", lấy làm buồn nôn. Tôi không có cách nào giải thích với ông rằng mình là làm theo lệnh, vì tính khí của Giáo sư Tô, càng giải thích càng không vui. Cách đây không lâu, nhà xuất bản của trường lấy danh nghĩa Giáo sư Tô làm cố vấn, biên soạn một bộ "Tiểu tùng thư Đại sư Quốc học", tập trung giới thiệu các học giả chuyên gia có cống hiến kiệt xuất trong nghiên cứu Quốc học thế kỷ này, Giáo sư Tô áp dụng thái độ "hỏi thì không biết, có việc thì không quan tâm" đối với bộ tùng thư này, thế nhưng một ngày nọ bỗng nghe tin trong tùng thư có thu lục tác phẩm của người nọ người kia, kẻ này trong mắt Giáo sư Tô xưa nay là kẻ không học vấn không nghề nghiệp, ông lập tức bảo tôi đến nhà xuất bản tuyên bố, hủy bỏ chức danh cố vấn của ông. Lúc này, bộ sách đã đang trong quá trình in ấn, nhất thời rất lúng túng, hai bên giằng co không ai chịu nhường ai. Cuối cùng, Giáo sư Tô trút hết bất mãn lên đầu chúng tôi những người làm đệ tử, ông cảm thấy chính những đệ tử chúng tôi kiểm duyệt không nghiêm, hại ông bị người khác lợi dụng.

Giáo sư Tô trong những năm cuối đời, nhiều lần bày tỏ mình không muốn bị người khác lợi dụng. Ông thường bày tỏ với chúng tôi những đệ tử này rằng, trong lòng ông thực ra hiểu rất rõ, ông hiểu người khác luôn luôn lợi dụng ông. Trong suốt quá trình hoạt động kỷ niệm, Giáo sư Tô luôn ở trong trạng thái phấn khích cao độ, dù sao ông cũng đã 84 tuổi rồi, không ai nghĩ ông sẽ đột nhiên gặp bất trắc, không ai nghĩ việc hỉ đang yên đang lành, sẽ đột nhiên đảo ngược biến thành việc tang. Mọi người đều bị trạng thái vượt ngưỡng của ông đánh lừa, trong các bữa tiệc liên miên, khẩu vị của Giáo sư Tô cực kỳ tốt, thậm chí còn hơn cả đám thanh niên chúng tôi. Chúng tôi lúc đó nhất trí cho rằng, Giáo sư Tô rõ ràng là bị đói quá rồi, điều này chứng tỏ bà Lý, phu nhân giáo sư, đối với chuyện nấu nướng trong gia đình chắc chắn rất đơn giản và cẩu thả. Chỉ cần nghĩ đến khuôn mặt khó đăm đăm đó của bà Lý, không khó để tưởng tượng bình thường bà đối xử với Giáo sư Tô như thế nào. Trong suốt hoạt động kỷ niệm, sức ăn của Giáo sư Tô tỏ ra đáng kinh ngạc, không những có thể uống rượu, mà còn có thể ăn đồ ăn, ăn cả món mặn. Trước khi hoạt động kỷ niệm kết thúc, Giáo sư Tô cuối cùng bị viêm dạ dày ruột, không ai quá coi trọng, ai ăn nhiều mà chẳng thấy khó chịu, huống hồ là một ông già hơn tám mươi tuổi.

2

Không có bất kỳ dấu hiệu nào trước khi Giáo sư Tô xảy ra chuyện. Mấy đệ tử cùng khóa chúng tôi đang tụ tập tán gẫu trong phòng ông. Có một đệ tử hai năm trước xuống biển kinh doanh, đạt thành công lớn, trở thành đại gia lưng đeo mấy triệu, đợt hoạt động kỷ niệm lần này, một khoản tiền lớn chính là do cậu ta tài trợ. Người có tiền rồi, giọng điệu nói chuyện cũng khác hẳn, cậu ta bàn luận say sưa về những màn lừa lọc trong thương chiến, như thể đang kể câu chuyện trong nghìn lẻ một đêm, nói đến mức chúng tôi ai nấy đều vô cùng kinh ngạc, cũng vô cùng ngưỡng mộ. Giáo sư Tô cũng nghe với đầy vẻ thích thú, đột nhiên đứng dậy, vào nhà vệ sinh, vừa ngồi xuống bồn cầu, từ đó về sau không bao giờ đứng dậy được nữa. Chúng tôi đợi hồi lâu không thấy ông ra, đến cửa nhà vệ sinh gọi vào trong cũng không có tiếng đáp, đẩy cửa ra xem, ông đã nằm ngửa, ngã xuống sàn, đang co giật. Chúng tôi chân tay lóng ngóng khiêng ông ra, dùng tốc độ nhanh nhất đưa ông đến bệnh viện, đến bệnh viện nhanh chóng tiếp oxy, rồi đến thụt rửa, rồi lại cấp cứu thế này thế kia. Hiệu trưởng cũng nhanh chóng chạy đến, ngoài hiệu trưởng ra, còn có hiệu phó, bí thư đảng ủy, cùng lãnh đạo khoa. Mấy người chúng tôi như bị thẩm vấn như tội phạm bị hỏi tới hỏi lui, không ai nghĩ sự việc đột nhiên lại trở nên nghiêm trọng như vậy, Giáo sư Tô nói không được là không được, đột nhiên có người nhận được tin, nói Giáo sư Tô đã tắt thở, rồi tin tức này nhanh chóng lan đi.

Vì tôi luôn đóng vai người chạy việc bên cạnh Giáo sư Tô lúc tuổi già, tôi là thành viên ban tổ chức "Hội thảo học thuật kỷ niệm 60 năm sự nghiệp giảng dạy của Giáo sư Tô Ức Chi", Giáo sư Tô đột nhiên qua đời, tôi lại trở thành một trong những nhân viên chủ chốt của Ủy ban tang lễ Giáo sư Tô Ức Chi. Để chuẩn bị cho hội thảo, tôi đã bận rộn suốt cả một tháng trời, việc này chưa kết thúc, một loạt việc mới lại bắt đầu. Tôi buộc phải làm việc với bà Lý, trong 11 năm qua, dù thường xuyên gặp mặt bà lão này, nhưng giữa tôi và bà, lời nói nói ra chắc không quá một trăm câu. Mỗi lần gặp mặt tôi đều gọi một tiếng "Tiên sinh Lý", đây là cách gọi thống nhất đã thành quy ước của các đệ tử môn sinh Tô, vì chúng tôi gọi Giáo sư Tô là Tiên sinh Tô, đối với bà Lý dường như cũng không có cách gọi nào khác hay hơn. Trên thực tế, bất kể chúng tôi gọi bà là gì, bà chưa bao giờ để ý đến chúng tôi. Tôi không thể nói Giáo sư Tô qua đời là bà Lý không có chút đau buồn nào, nhưng tôi cũng không thể nói bà thực sự có đau buồn gì. Tôi đặt cho bà rất nhiều câu hỏi, câu trả lời của bà mãi mãi chỉ là một câu:

"Các cậu tự nhìn mà làm đi!"

Tôi đã tốn rất nhiều công sức mới liên lạc được với ba đứa con của Giáo sư Tô, họ cuối cùng cũng đều đồng ý đến, tuy nhiên như thể đã thống nhất trước khẩu cung, trên điện thoại đều nhất trí bày tỏ, họ nói đi là đi, tuyệt đối không trì hoãn. Khi thông báo cho tôi đến đón chuyến bay của họ, họ bảo tôi mua trước vé khứ hồi cho họ. Đối với di sản của Giáo sư Tô, cả ba đứa con đều không có hứng thú gì, vì họ cảm thấy tất cả di sản đều nên thuộc về mẹ họ. Còn về bản thảo Giáo sư Tô để lại, nên để nhà trường sắp xếp xử lý, họ là người ngoài ngành đối với những thứ này, không nhìn ra được bao nhiêu giá trị. Điều khiến Ủy ban tang lễ cảm thấy lúng túng là ba đứa con của Giáo sư Tô lại không hề bày tỏ chút biết ơn nào, trong lễ truy điệu cũng từ chối thay mặt gia đình phát biểu.

Tang lễ của Giáo sư Tô có thể gọi là huy hoàng. Tất cả những nhân vật có tên tuổi trong trường đều tham dự lễ viếng thi hài. Chỉ riêng việc viết câu đối nhỏ trên vòng hoa đối chiếu theo danh sách tên tuổi thôi cũng đã khiến đám đệ tử trẻ tuổi chạy việc như chúng tôi bận rộn đến chết đi sống lại. Vòng hoa nhiều đến mức không chỗ để, cuối cùng đành phải gộp những người gần giống nhau vào một nhóm, tất cả nhét chung vào cùng một vòng hoa. Những câu đối lớn cũng đặc biệt nhiều, đều do những người có thân phận viết, đều phải treo ở nơi nổi bật. Giáo sư Tô những năm gần đây danh tiếng ngày càng vang xa, hầu như tất cả sinh viên bước ra từ khoa văn của trường này đều có thể "hưởng ké" coi là đệ tử, vì vậy người gửi vòng hoa và câu đối không chỉ có lãnh đạo cấp tỉnh, mà còn có các quan chức quan trọng từ Bắc Kinh. Phải nói làm giáo sư mà được nở mày nở mặt nhất, cũng chính là ở lễ truy điệu, vì chỉ có lúc này mới thể hiện được khung cảnh huy hoàng "đào lý đầy trời", chỉ có lúc này mới hiện ra được vẻ vang của sự nghiệp giáo dục trồng người.

Lễ truy điệu diễn ra vào lúc 3 giờ chiều, chúng tôi chưa đến 10 giờ sáng đã chạy đến nhà hỏa táng để bố trí hội trường. Sau khi lễ truy điệu kết thúc, chúng tôi lại là những người đi cuối cùng. Chúng tôi đưa Giáo sư Tô đi đến tận lò hỏa táng, nhìn nhân viên bỏ thi thể vào lò, đóng cầu dao điện, rồi dường như nghe thấy tiếng "hù hù" của ngọn lửa. Lúc này đã gần đến giờ tan tầm, nhân viên lần lượt cầm hộp xà phòng và quần áo thay ra đi tắm, rất nhanh đã tắm xong, lại từng người một ngân nga những bài hát thịnh hành, tươi mới trở lại, chải đầu bôi dầu thơm, chuẩn bị cho việc tan làm. Nhìn thấy chúng tôi vẫn chưa rời đi, một nhân viên nữ mặc bộ đồ đen bảo chúng tôi mau mau về đi, bảo chúng tôi sáng mai hãy đến lấy cốt. Cô bảo chúng tôi, có thể đến lượt lò cuối cùng mỗi ngày cũng là một sự ưu đãi, vì thi thể sẽ được để trong lò hỏa táng một đêm, như vậy giúp ích cho việc hỏa táng triệt để.

Tối hôm đó, các môn sinh của Giáo sư Tô tiến hành bữa ăn cuối cùng trong khách sạn của trường, ăn xong lại đến phòng Lực Thúy Hoa trò chuyện. Vợ chồng Lực Thúy Hoa ở một phòng suite, là căn phòng xa hoa nhất trong khách sạn của trường, khi chúng tôi trò chuyện, một phó hiệu trưởng của trường vì việc thăm hỏi lẫn nhau nên đã đến thăm Cố Hoành, vì vậy mọi người chia ra nói chuyện, ai trò chuyện việc nấy. Chủ đề mà những đệ tử môn sinh Tô chúng tôi có thể bàn luận cũng không ngoài những thay đổi về văn phong trường học những năm gần đây, mọi người đều mang theo chút cảm thương, đồng thời lại có chút tự hào, hồi tưởng lại cảnh tượng khổ luyện năm xưa. Hảo hán không nhắc chuyện dũng năm xưa, chuyện cũ đã không còn nữa, lứa chúng tôi khi vào đại học vốn dĩ đã không còn trẻ, chớp mắt đã 11 năm trôi qua, giờ đây ai nấy đều kết hôn lập gia đình, làm cha làm mẹ, nhưng sự nghiệp lẫy lừng thì chưa ai nói đến được. Thực sự không có gì để khoe khoang, cái có thể nói cũng chỉ là năm xưa thế nào, bây giờ thế nào. Nói đi nói lại cũng không ngoài câu cũ "nay không bằng xưa". Giáo sư Tô ở tuổi chúng tôi đã làm giáo sư được nhiều năm, hơn nữa còn nổi danh lừng lẫy, thế nhưng những người như chúng tôi đều chỉ mới được bình giảng sư, hoặc mới được bình chức danh tương đương giảng sư. 11 năm trước, trong số chúng tôi có rất nhiều người muốn trở thành nhân vật như Trần Cảnh Nhuận, bây giờ không ai thực hiện được lý tưởng, mọi người cũng đã quên gần hết về Trần Cảnh Nhuận. Thời thế mỗi thời mỗi khác, mùa xuân khoa học cũng nên kết thúc rồi, lịch sử nhân loại thiên biến vạn hóa, không thể mãi là mùa xuân được.

Tối hôm đó, cơ hội để tôi nói thực sự không nhiều. Tôi không muốn trở thành Cửu Cân lão thái, cậy già lên mặt mà than thở, rồi hùa theo nói đời sau không bằng đời trước. Giang sơn đời nào cũng có nhân tài xuất hiện, thế hệ chúng tôi không bằng Giáo sư Tô, thế hệ sau tự nhiên sẽ mạnh hơn chúng tôi, điểm này không nên có gì nghi ngờ. Mỗi thế hệ đều có quyền chọn cách tiêu xài thanh xuân của mình, không cần chúng tôi phải già đời chỉ tay năm ngón, bảo họ nên làm thế nào. Sinh viên đại học có thể học gạo, cũng có thể trốn học, có thể trốn trong ký túc xá đánh mạt chược, có thể vứt bao cao su lung tung trên bãi cỏ. Sinh viên đại học đã là người trưởng thành rồi, nên tự hiểu chuyện gì đang xảy ra, mình không hiểu thì người khác có nói thế nào vẫn là không hiểu. Đã khi những gì trong đầu chúng tôi nghĩ không còn chỉ là chuyện đọc sách nữa, thì không cần phải đi yêu cầu người khác làm thế nào. Không thấy tương lai mãi mãi là một cái cớ không đứng vững, vì ngay cả tương lai tươi sáng mà có thể nhìn thấy, chưa chắc đã là tương lai thực sự. Gieo dưa được dưa, gieo đậu được đậu, lựa chọn khác nhau sẽ có kết quả khác nhau, kết quả khác nhau mới thể hiện được sự phong phú của cuộc đời. Tương lai mờ mịt, một người chỉ có thể chịu trách nhiệm với bản thân, và cũng chỉ có thể chịu trách nhiệm với bản thân mình. Cuộc đời thiên hình vạn trạng, cuộc đời không có đường quay lại, cuộc đời không cần giả thuyết, càng không cần phải dự chi, đi một bước nhìn một bước, đây là một kiểu không tiền đồ, tuy nhiên thực sự có thể đi một bước nhìn một bước cũng không có gì không tốt.

Tối hôm đó, chúng tôi không bàn về học vấn của Giáo sư Tô, cũng không bàn về những chức danh lẫy lừng mà ông đạt được lúc tuổi già. Đến lượt tôi nói, tôi kéo chủ đề từ hiện tại về quá khứ, đột nhiên hồi tưởng lại kế hoạch di chuyển trường học năm xưa. Tôi miêu tả cho mọi người bản đồ hoành tráng khi Giáo sư Tô còn làm thư ký hiệu trưởng, nói về 8000 mẫu đất đã thu hồi, nói về phôi thai ngôi trường mới đã khởi công được hai tháng. Tôi sở dĩ ấp a ấp úng bàn đến chủ đề này, khơi ra một đoạn sổ sách cũ nát như vậy, là vì địa điểm chọn làm khu trường mới năm xưa, vừa vặn lại chính là nơi Giáo sư Tô được hỏa táng ngày hôm nay. Thật là một mảnh đất phong thủy tốt biết bao, do nguyên nhân lịch sử mà cuối cùng không có cơ hội trở thành Cambridge của Trung Quốc, không trở thành Harvard, cũng không trở thành Bắc Đại và Thanh Hoa nằm ở phía tây ngoại ô Bắc Kinh. Nơi này cuối cùng không trở thành căn cứ sản xuất nhân tài không ngừng nghỉ, thành cái nôi nuôi dưỡng nhân kiệt một thế hệ, kết quả thật có chút phá hỏng phong cảnh, nơi này trở thành lò hỏa táng duy nhất của thành phố cổ Nam Kinh. Người dân toàn Nam Kinh rồi sẽ đến nơi đây chia tay, ở nơi đây thăng thiên. Nếu Giáo sư Tô có linh, lúc ông thăng thiên, nhìn xuống mảnh đất dưới chân mình, không biết sẽ cảm nghĩ thế nào.

Ngày 7 tháng 8 năm 1997

Hậu ký

Đối với những người làm học thuật, tôi luôn có chút kính sợ, học vấn cao không thể với tới, sâu không thể đo lường. Theo suy nghĩ ngốc nghếch của tôi, trên thế giới chỉ có hai loại người, có thể không ăn khói lửa nhân gian. Một là nhà thơ thuần túy, dù sao cũng không biết trời cao đất dày là gì, nói năng điên cuồng, nhìn không thuận mắt cũng chẳng làm gì được họ. Hai là đại học giả thực sự, tài năng lớn, danh tiếng lẫy lừng khắp biển học, nghe như sấm bên tai, dù ở triều đại nào cũng là nhân vật, không phục không được.

Thế nhưng đôi khi cũng có những nghi vấn, năm xưa đọc Balzac, lần đầu tiên tôi đọc bản dịch của tiên sinh Cao Minh Khải, đọc mãi mà cứ thấy hụt hơi, chẳng hạn như mấy câu này trong "Tài nữ nơi tỉnh lẻ": Từ Paris đi theo đường lớn tới Cosne, hành khách không cần phải dùng thuyền để vượt qua đoạn sông Loire tại Saint-Thibault nữa, hai nhân vật này bèn trao đổi với nhau ánh nhìn đỏ ngầu tương tự như ánh nhìn trên đê Cosne đã cho Lucien de Rubempré cái gan dám xé rách chiếc áo choàng vải thô, nàng thử đặt đôi mắt mình một lần nữa vào đôi mắt của người mà nàng từng ngưỡng mộ đến thế...

Nhớ hồi tôi còn là một thiếu niên văn chương, đối mặt với những câu văn quái gở đến đáng sợ như vậy, lúc đó liền giận dỗi tuyên bố rằng tiểu thuyết của Balzac không thể đọc nổi. Sau này có cơ hội đọc được "Lão Goriot" và "Eugénie Grandet" do Phó Lôi dịch, tôi mới chợt hiểu ra lỗi sai không nằm ở Balzac, thứ không đáng để xem chỉ là bản dịch của Cao Minh Khải mà thôi. Bây giờ người biết đến Cao Minh Khải e rằng đã không còn nhiều. Ông là một nhà ngôn ngữ học nổi tiếng, là vị giáo sư già lừng lẫy của Đại học Bắc Kinh, người làm ngôn ngữ học không ai có thể bỏ qua ông. Nếu xét về cái gọi là học vấn, Phó Lôi e rằng phải lùi về tuyến hai. Ngữ pháp là một trong những sở trường của tiên sinh Cao Minh Khải, về mặt ngữ pháp, bản dịch của ông chắc là không có vấn đề gì lớn, cho nên, câu chữ dịch ra có gượng ép thì gượng ép, nhưng nó thông hay không lại là chuyện khác, nó không thông một cách đường hoàng lý lẽ, khiến người ta thật sự không dám nói gì thêm. Tôi ngược lại đã nghe nhiều người nói tiếng Pháp của Phó Lôi có vấn đề, nói chỗ này chỗ kia dịch sai, hơn nữa còn nói có sách mách có chứng, không thể chối cãi. Trong trứng vẫn luôn có thể bới tìm xương, giống như biên tập viên có kinh nghiệm xem bản in thử, bắt vài lỗi sai như bắt chấy vậy, chẳng phải chuyện gì khó khăn.

Tiên sinh Hoàng Khản là một trong những đại học giả mà tôi kính trọng nhất, về mặt tiểu học (nghiên cứu ngữ văn cổ), ông là một ngọn núi cao, là nhân vật có ý nghĩa cột mốc sau Tiền Đại Hân và Chương Thái Viêm. Tôi không dám nói mình hiểu biết bao nhiêu về học vấn của ông, thực tế, thứ khiến tôi ngưỡng mộ chỉ là phương pháp trị học và cách đối nhân xử thế của ông. Giống như việc không có nhiều người biết đến Cao Minh Khải, hiện nay người biết đến Hoàng Khản chắc chắn cũng là số ít. Đây là thời đại tôn sùng các ngôi sao văn thể, vẻ huy hoàng của việc làm học vấn đã trở thành hoa vàng ngày mai.

Sự nghiệp trị học của Hoàng Khản trước hết công lao thuộc về việc noi theo cổ nhân, cái gọi là "thấy người đưa ra lý luận không hợp với nghĩa cổ, liền trợn mắt không nói chuyện". Tuy nhiên, ông có thể đạt được thành tựu lớn như vậy, mấu chốt nằm ở chỗ không câu nệ vào vũng lầy của người xưa. Hoàng Khản từng nói: "Người đời đồng ý với Nghiêu Thuấn mà chê trách Kiệt Trụ, làm học vấn cũng nên là cái đúng thì cho là đúng, cái sai thì cho là sai." Lại từng nói: "Noi theo cổ nhân mà không bị cổ nhân sai khiến, hướng tới cái mới mà không bội bạc quy tắc cũ." Ông đã mở ra một con đường mới trong lĩnh vực âm vận, văn tự, huấn hỗ, trên cơ sở của phái Càn Gia thời nhà Thanh, đạt đến một tầm cao mới mẻ. Không ngại đưa ra một ví dụ nhỏ để làm rõ, trong nghiên cứu vận thư thượng cổ, Hoàng Khản đã đề xuất nên tăng thêm hai bộ "Đàm" và "Hợp", đây là kiến giải mới mẻ mà người đi trước chưa từng có. Do bằng chứng chưa đủ, ông chỉ điểm đến đó mà thôi. Cách nhiều năm sau, có người dùng phương pháp so sánh Hán Tạng và đối âm Phạn - Hán đã chứng thực kết luận này. Chẳng trách hậu nhân nhắc đến đóng góp của ông, từng có ví dụ so sánh thế này, nói rằng tuy ông dùng cung tên cổ xưa, nhưng lại bắn trúng đích hơn cả những người đeo kính phản quang, tay cầm súng trường hiện đại.

Không khó để hình dung, nếu ông nhìn thấy bản dịch Hán văn của tiên sinh Cao Minh Khải, thật không biết sẽ giận dữ đến thế nào, vị tiên sinh cương trực như ông, trong mắt không bao giờ dung được hạt cát. Đáng tiếc cái kết cuối cùng lại là không thể chấp nhận được Balzac, trút giận lên văn bạch thoại mới đang phát triển, phản đối phong trào Tân Văn hóa đầy vẻ "giống như mà không phải". Thực tế, thái độ của Hoàng Khản đối với những sự vật mới mẻ luôn rất bảo thủ. Mặc dù có thành tựu kinh ngạc về mặt học vấn, thế nhưng thái độ bảo thủ của ông đã khiến tư tưởng ông lạc hậu rất nhiều, mà lạc hậu đồng nghĩa với bị đào thải. Chủ đề chính của thế kỷ này là sợ không đủ mới, chỉ sợ quá cũ, phong thủy luân chuyển, mây theo rồng, gió theo hổ, ngày nay, người ta có thể tìm lại những người có quan điểm khá tương đồng với Hoàng Khản như Trần Dần Khác và Ngô Mật để ca ngợi và tung hô, nhưng tuyệt đối không thể thay đổi hình ảnh tụt hậu của những đại sư tiên sinh này. Lịch sử đã chứng minh văn hóa mới là không thể cản nổi, ai phản đối đều là tự chuốc lấy phiền phức.

Viết tiểu thuyết và làm học vấn rõ ràng là hai việc khác nhau, điểm tương đồng duy nhất nằm ở chỗ đều muốn tiếp cận chân lý nhiều nhất có thể. Dùng súng trường và dùng cung tên cổ xưa, mục đích đều là để bắn trúng hồng tâm. Tiểu thuyết gia có thể tuân theo nhiều nguyên tắc, đường nào cũng tới thành La Mã, tất cả các con đường đều thông suốt, ngược lại lại không biết nên đi thế nào. Những ngày tháng vẽ đất làm tù cuối cùng cũng kết thúc, văn học thời kỳ mới phát triển đến hôm nay, gần như cái gì cũng có thể viết, chỉ cần bộ não con người có thể nghĩ tới.

Không còn khu vực cấm, muốn vượt đèn đỏ cũng không được. Khu vực cấm là phương hướng khám phá, càng là đường tắt để thành công. Khu vực cấm không còn tồn tại, cơ hội dựa vào gan to để gây chú ý nhất thời cũng một đi không trở lại. Người có chí hướng với văn học, luôn nỗ lực hoặc vô ích tìm kiếm sự đột phá, sự ràng buộc của ngoại lực ngày càng ít, làm thế nào để đột phá sự giam cầm của chính mình, mới trở nên vô cùng quan trọng. Những lời bào chữa có thể khiến tiểu thuyết gia oán trời trách đất đã không còn nhiều, muốn trách thì chỉ có thể trách chính mình. Trong cuộc so tài với độc giả, tiểu thuyết gia không còn luôn chiếm thế thượng phong. "Không phải chúng ta bất tài, mà là quân Cộng sản quá xảo quyệt!" Câu thoại thú vị này trong phim từng gắn liền với sự trưởng thành của thế hệ chúng tôi, nay vừa vặn trở thành lời tự giễu hay nhất của nhà văn đối mặt với tình cảnh lúng túng. Chúng ta có thể đẩy lỗi lầm về phía độc giả, nói rằng độc giả quá xảo quyệt, nói độc giả thế này thế kia, có thể dùng cái cớ này cái cớ nọ để che đậy sự bất tài của mình, nhưng không thể che đậy được thất bại thảm hại của chúng ta trên chiến trường.

Ba tác phẩm trung thiên được chọn trong cuốn sách này, năm xưa đều từng đăng trên tạp chí "Đại gia". Đối với ba bộ tiểu thuyết này, cũng chẳng có lời ngoài lề nào để nói. Viết tiểu thuyết, luôn là trước tiên làm khó chính mình, tôi vốn dĩ phản đối khái niệm tiểu thuyết ký sự, ký sự là ký sự, tiểu thuyết là tiểu thuyết, hai thứ có sự khác biệt hoàn toàn. Đối với người viết tiểu thuyết mà nói, chân thực bằng với hư cấu, hư cấu chính là chân thực, việc vận dụng chân và giả trong hành văn, dụng ý chỉ để tiếp cận hồng tâm hơn. Chân và giả đều là thủ pháp tu từ của sáng tác tiểu thuyết, thủ pháp không nên trở thành mục đích.

Con người và sự việc trong ba bộ tiểu thuyết này không có mối liên hệ trực tiếp nào, nhưng tôi buộc phải thừa nhận mối quan hệ tương hỗ giữa chúng. Khi thao tác thực tế, chân và giả có thể trở thành màu vẽ trong tay, trở thành vũ khí để tác chiến với độc giả. Độc giả xảo quyệt là mặt đối lập của nhà văn, bởi vì sự bất tài của chúng ta, định mệnh là không thắng nổi họ, nhưng người viết lách cũng không nên dễ dàng đầu hàng. Thắng bại không quan trọng, quan trọng là khiến độc giả tình nguyện lấy chúng ta làm đối thủ. Trong ba bộ tiểu thuyết không thành công này, tôi có ý thức điều chỉnh tỷ lệ giữa chân và giả, bởi vì sử dụng công thức khác nhau sẽ tạo ra hiệu quả đọc khác nhau. Phải thẳng thắn thừa nhận rằng, cách viết tôi ưa thích là một cách thức nguyên thủy: dò đá qua sông. Có rất nhiều cách để đến được bờ bên kia, có thể nhờ vào cầu và thuyền có sẵn, mà tôi cảm thấy thú vị hơn, chính là vừa dò đá vừa đi thử. Dò đá qua sông, có lẽ đi nửa đường đã chết đuối, có lẽ đã qua được.

Tháng 3 năm 2007, Hà Tây