Tôi biết đến Vương Kim Phát sớm nhất là qua các bài viết của Lỗ Tấn. Các bài viết của Lỗ Tấn là sách giáo khoa của thế hệ những người đọc sách chúng tôi chúng ta. Sự quen thuộc với Lỗ Tấn đã trở thành bản lĩnh giữ nhà của mỗi nhà nghiên cứu văn học hiện đại Trung Quốc. Có một người bạn từng khó hiểu hỏi tôi, sao mà biết nhiều chuyện về Lỗ Tấn thế. Tôi bỗng chốc bị hỏi cho á khẩu, ngẩn người ra một lúc lâu, đành phải qua loa thoái thác rằng, vì bản thân từng ở đại học mấy năm, xem nhiều, biết rộng, nên biết cũng nhiều hơn. Con người ta mãi mãi không thể tránh khỏi sự đời tầm thường, hơi biết chút chuyện thì ngứa ngáy tay chân, lại muốn khoe khoang. Tôi vẫn luôn cho rằng người bạn ấy đang khen ngợi mình, giọng điệu đáp lời tuy muốn khiêm tốn nhưng không phải là không đắc ý. Thế rồi cuối cùng có một ngày, tôi chợt hiểu ra người bạn ấy thực ra đang giễu cợt và châm chọc mình. Loài động vật ngu ngốc nhất trên thế giới, mãi mãi là kẻ tự cho là đúng. Những ai quên mất câu nói này, đều là kẻ đần độn. Lúc ấp ủ bài viết này, một mặt tôi thấy nắm chắc phần thắng, đồng thời lại không kìm được mà nghĩ đến biểu cảm của người bạn ấy khi nói câu đó, tôi cứ không nhịn được mà nghĩ, tên tiểu tử thối này lại sắp trêu chọc mình rồi.

Thành thật mà nói, muốn viết về nhân vật Vương Kim Phát, thì thực sự không thể không nhắc đến Lỗ Tấn. Điều này cũng giống như nói thơ Đường mà không nhắc đến Lý Bạch và Đỗ Phủ, bàn phim ảnh mà không nhắc đến Hollywood của Mỹ, tán chuyện bóng đá mà không nhắc đến đội tuyển Brazil. Có so sánh mới có phân biệt, có đối chiếu mới có nhận thức. Rất nhiều chuyện trên thế giới đều là gián tiếp. Chúng ta thông qua Trương Tam mà biết Lý Tứ, nhờ vào Giáp mà biết Ất. Con người là một loài động vật rất phức tạp và buồn cười. Một mặt, người so với người, tức chết người; mặt khác, cũng chỉ có người so với người, mới có thể cuối cùng hiểu rõ con người. Một số nhân vật quan trọng trong lịch sử, do họ vô cùng nổi bật trên tọa độ, nên đã trở thành hệ số tham chiếu để phát hiện ra những nhân vật khác. Những nhân vật khác này không nổi bật, họ đã lắng đọng trong phù sa lịch sử, chỉ thông qua so sánh và đối chiếu mới có thể trồi lên mặt đất như cổ vật. Cổ vật không nổi bật trồi lên, đôi khi cũng có thể phản khách vi chủ, khiến chúng ta nhận thức lại những nhân vật vô cùng nổi bật ấy. Không ai là không biết Lỗ Tấn, nhưng nói đến Vương Kim Phát thì số người biết lại giảm đi rất nhiều.

Muốn khai quật lại nhân vật lịch sử đặc thù là Vương Kim Phát này, tôi buộc phải nhân tiện nhắc đến một loạt nhân vật cách mạng Tân Hợi ai cũng biết. Vương Kim Phát và Lỗ Tấn hầu như là người cùng thời, lịch sử vốn vô tình, mặc dù Vương Kim Phát năm xưa từng một thời uy danh lừng lẫy, thế nhưng thời gian đã chôn vùi danh tiếng của ông. Mặc dù trong lịch sử, ông từng quan trọng hơn một nhân vật văn hóa như Lỗ Tấn rất nhiều, truyền kỳ của ông ở vùng Giang Chiết ai ai cũng biết, đàn bà trẻ con đều rành, thế nhưng sự bị đào thải mà ông phải chịu đựng cũng nhanh hơn rất nhiều. Lỗ Tấn không chỉ một lần nhắc đến Vương Kim Phát, trong bài tản văn nổi tiếng mang tên "Phạm Ái Nông", ông dùng ngòi bút sắc bén của tiểu thuyết gia, chỉ vài ba câu ngắn ngủi đã khắc họa nên một vị Đốc quân cướp ngày sống động như thật. Thế nên, trước khi đọc tiểu thuyết này của tôi, tốt nhất là nên đọc lại "Phạm Ái Nông". Tôi thực sự không có cách nào né tránh Lỗ Tấn đại danh đỉnh đỉnh. Nói cách khác, nhắc đến Lỗ Tấn cũng chính là đang nhắc đến Vương Kim Phát.

Chúng ta đều biết tiên sinh Lỗ Tấn tên thật là Chu Thụ Nhân, người Thiệu Hưng, Chiết Giang, sinh năm 1881. Lỗ Tấn nổi tiếng, em trai ông là Chu Tác Nhân cũng chẳng kém cạnh. Chu Tác Nhân kém Lỗ Tấn 4 tuổi, sinh năm 1885, cũng viết rất nhiều bài văn. Sau khi chúng ta tìm được vị trí của anh em họ Chu trên không gian và thời gian, thì cũng đồng nghĩa với việc định vị được nhân vật cùng thời với họ là Vương Kim Phát. Vương Kim Phát người Thặng Huyện, Chiết Giang, nhỏ hơn Lỗ Tấn nhưng lớn hơn Chu Tác Nhân, nằm ở khoảng giữa hai người, sinh năm 1883, năm này là năm Quang Hữu thứ chín, năm Quý Mùi. Nhìn trên bản đồ, Thặng Huyện là một phần của Thiệu Hưng. Thặng Huyện là quê hương và cái nôi của Kinh kịch (Vịch kịch), mối quan hệ giữa nơi này và Thiệu Hưng khá giống với Đại Hưng và Bắc Kinh, hay Gia Định và Thượng Hải ngày nay, mang tính trực thuộc và bị lãnh đạo. Chuyện gì cũng có tính tương đối, Thiệu Hưng tuy không phải là thành phố lớn gì, nhưng so với Thặng Huyện thì đã đủ lớn rồi. Thiệu Hưng là cấp trên trực tiếp của Thặng Huyện.

Hãy cứ nói về một số sự việc xảy ra vào năm Lỗ Tấn ra đời trước, đây cũng là bối cảnh thời đại của Vương Kim Phát. Năm này, một trong những người vợ góa của Thanh Hàm Phong đế là Nữu Hỗ Lộc thị Từ An thái hậu đột tử, Từ An là Đông thái hậu, Đông thái hậu chết thì thiên hạ do một mình Tây thái hậu Từ Hi quyết định. Không thể nói Từ Hi thái hậu bà cụ ấy không có chút công tích nào, mấy năm mà Lỗ Tấn, Vương Kim Phát, Chu Tác Nhân ra đời là thời kỳ sau thịnh thế Càn Long, miễn cưỡng được coi là lúc thái bình, cái gọi là thời kỳ "Trung hưng" trong lịch sử nhà Thanh, những ngày tháng tồi tệ của triều đại nhà Thanh đã qua đi, còn những ngày tháng tồi tệ hơn thì tạm thời chưa tới. Trước đó, có hai cuộc Chiến tranh nha phiến, chính quyền nhà Thanh thua thảm hại, Liên quân Anh Pháp đốt phá Viên Minh Viên, lại thêm cuộc nổi dậy của Thái Bình Thiên Quốc. Sau đó, xảy ra chiến tranh Giáp Ngọ Trung - Nhật, Bát quốc liên quân lại một lần nữa chiếm đóng Bắc Kinh, bồi thường chiến phí và cắt đất không dứt, cộng thêm loạn Nghĩa Hòa Đoàn, giặc ngoài thù trong, triều đại nhà Thanh từ đó không ngày nào được yên ổn.

Nói thật lòng, đất nước bị làm cho tồi tệ như vậy, cũng không thể nói đó là lỗi của một mình Từ Hi thái hậu. Trong những năm tháng Lỗ Tấn ra đời, vẫn chưa nhìn ra bà lão khiến hậu thế nhắc đến là nghiến răng ken két này có điều gì sai trái quá lớn. Công và tội của một con người cũng mang tính tương đối, Từ Hi thái hậu chưa chắc đã nhất định muốn làm cho Trung Quốc trở nên tồi tệ, trên thực tế, bà có vẻ không bảo thủ, cố chấp và vô tình như người hậu thế vẫn nói, ít ra thì cũng không phải là một mực phản kháng khoa học, phản kháng tiến độ. Năm 1881, đầu máy xe lửa "Trung Quốc Hỏa tiễn hiệu" đầu tiên đã vận hành lần đầu tiên trên tuyến đường sắt vận chuyển than Tư Các Trang, Đường Sơn. Thế, con quái vật mang tên xe lửa cuối cùng cũng đã chạy trên đại địa Trung Quốc sau 80 năm kể từ khi nó được phát minh. Phải biết rằng, sự phát triển của xe lửa ở phương Tây cũng không phải là thuận buồm xuôi gió. Cũng trong năm này, đường dây điện thoại mặt đất ở Thượng Hải và Thiên Tân bắt đầu được kết nối, vào tháng thứ hai sau khi Lỗ Tấn ra đời, Công ty nước máy Thượng Hải bắt đầu được thành lập, hai năm sau, tức là năm Vương Kim Phát ra đời, công ty nước máy chính thức cung cấp nước.

Ngoài ra, đường dây điện báo cũng đang được lắp đặt với tốc độ rất nhanh. Người Trung Quốc từ hơn một trăm năm trước dường như đã lờ mờ nhận thức được tầm quan trọng của thông tin. Bộ trưởng Bưu điện không còn là một nhân vật có thể xem thường. Lúc này, tờ báo lớn nhất trong nước là "Thân báo", đã bắt đầu áp dụng điện tín trong nước. Đại bác của chủ nghĩa đế quốc đã oanh tạc mở tung cửa ngõ Trung Quốc. Cửa ngõ đã mở thì không thể đóng lại được nữa. Khu tô giới, con quái vật này bắt đầu làm xao động tâm can người Trung Quốc, một mặt, nó là biểu tượng mất nước nhục nhã, là vết sẹo trên cơ thể nhà Thanh, khiến người ta nghĩ đến là đau lòng; mặt khác, nó lại là nguồn gốc của đủ loại sự việc mới mẻ chưa từng thấy lúc bấy giờ. Thượng Hải nằm ở phía đông nam Trung Quốc bắt đầu phồn hoa với tốc độ kinh ngạc, nhanh chóng phình to giống như cục bột mì được cho men nở, ảnh hưởng của nó tỏa ra bốn phương, rất tự nhiên mà lan đến Thiệu Hưng và Thặng Huyện thuộc quyền quản lý của nơi này, cũng nằm ở phía đông nam.

Đợi đến khi Lỗ Tấn, Vương Kim Phát và những người bọn họ bắt đầu hiểu biết chút ít sự đời, thì thời kỳ Trung hưng ngắn ngủi cũng đã gần kết thúc. Trung hưng trung hưng, thoáng hiện rồi tắt, nói qua là qua. Chúng ta đều biết, ký ức đầu tiên của con người không hề bắt đầu từ lúc họ sinh ra. Ký ức của một con người là được lưu trữ dần vào đại não sau hai, ba tuổi. Đợi đến khi họ bắt đầu hiểu chuyện, nước Đại Thanh đã sớm bệnh nhập cao hoang, vừa hủ bại vừa trụy lạc, nằm trên thớt như miếng thịt con mặc cho người ta xẻo thịt. Bất kể là Lỗ Tấn hay Vương Kim Phát, trong đại não của thế hệ họ, không thể sinh ra cảm thán "Hà tất viễn tố Càn Gia thịnh, thuyết khởi Đồng Quang dĩ võng nhiên" (Cần gì phải truy tìm tận gốc thịnh thế Càn Gia, nhắc đến thời Đồng - Quang thì đã thấy ngẩn ngơ). Đế quốc khổng lồ do người Mãn Châu thống trị này chưa từng để lại cho họ bất kỳ ấn tượng cường thịnh nào. Đây đã là một triều đại sắp chết, tuyệt đối không thể để lại cho con người bất kỳ ký ức tốt đẹp nào. Thế hệ bọn họ, số mệnh đã định là không có cách nào yêu nước Đại Thanh, số mệnh đã định phải làm những đứa con nghịch tử. Nước Đại Thanh này hỏng bét rồi, thực sự không thể yêu nổi. Theo tuổi tác của họ ngày một tăng lên, triều đại nhà Thanh cũng chỉ càng ngày càng bất lương, càng ngày càng diện mục khả tăng (mặt mày đáng ghét). Trong đầu của thế hệ thanh niên này tràn ngập "tư tưởng phản động". Số mệnh của họ đã định sẵn là thế hệ phản nghịch, định sẵn là kẻ đào mồ chôn nước Đại Thanh.

2

"Vương Quý Cao quân hành thuật" do Tạ Chấn biên soạn, giúp chúng ta hiểu một cách trực quan về thời thơ ấu của Vương Kim Phát, đặc biệt là đoạn văn thế này:

Vương Dật, tự Quý Cao, một tự là Cách Lê. Hộ tịch ở Thặng Huyện, Chiết Giang, Kim Phát là tên nhũ danh của ông. Nhà vốn sung túc, sớm mồ côi cha, mẹ mời thầy dạy đọc sách, thiên tư khá cao, nhưng tính tình ngỗ ngược thích đùa giỡn, lại có sức mạnh cường tráng, chơi đùa cùng đám trẻ con trong xóm, thường đứng đầu nhóm, có thể dùng tay đẩy đổ tường nhà, từ đó có danh hiệu Đại Vương. Nhưng lại sợ mẹ, hễ nghe tiếng gọi là chạy bay đi ngay. Lớn hơn chút nữa, thích săn bắn, từng học bắn súng trong vườn nhà, lâu dần, súng bắn không trượt phát nào, có thể hạ chim bay giữa không trung. Lại thích đánh bạc, lúc nổi hứng lên, vứt tiền đầy đất không màng tới. Đây là lịch sử thời thơ ấu và thiếu niên của ông.

"Vương Quý Cao quân hành thuật" được viết vào năm Dân Quốc thứ 5, tức năm 1916, năm thứ hai sau khi Vương Kim Phát tuẫn nạn. Tác giả Tạ Chấn là chiến hữu đồng sự nhiều năm với Vương Kim Phát, lần đầu tiên đọc bài viết này, ấn tượng sâu sắc nhất của tôi là giống như đang xem phim cao bồi miền Tây nước Mỹ. Thật khó tin, vào hơn một trăm năm trước, chính là lúc triều Thanh đi đến bờ vực suy vong hoàn toàn, một thiếu niên nhà quê Trung Quốc lại có thể có khí phách anh hùng đến thế. Sách tôi từng đọc, đại đa số đều nói với con người một sự thật đơn giản nhất một cách vô cùng chắc chắn rằng: Trung Quốc là nước lễ nghĩa, ôn nhu đôn hậu, người đọc sách dăm chữ đều là kẻ văn nhược không thích đấu đá. Theo cái suy nghĩ ngu ngốc của tôi, Trung Quốc vào thế kỷ trước, cho dù có thượng võ đi nữa, thì cùng lắm cũng chỉ là đánh Thái Cực quyền, đánh cờ vây, múa kiếm chưa mài lưỡi. Múa gậy khua đao, tranh hùng đấu sát, thế nào cũng không phải là bản sắc của người Trung Quốc. Mặc dù thuốc súng là do tổ tông chúng ta phát minh ra, nhưng nếu người Trung Quốc thực sự thích chơi súng chơi đại bác, thì hoàn toàn không phải là bộ dạng hiện tại, sẽ không có chuyện cường quốc đế quốc chủ nghĩa bắt nạt chúng ta, mà là chúng ta bắt nạt người ta.

Cho đến tận ngày nay, đối với tên và tự của người xưa, đã rất khó làm cho rõ ràng. Với chút kiến thức Hán ngữ cổ nông cạn của tôi, chỉ biết tên và tự thường có liên quan với nhau, tỷ như Khuất Nguyên, tên Bình, tự Nguyên, Bình và Nguyên đương nhiên có liên quan; lại tỷ như Trạch Đông và Nhuận Chi của lão nhân gia Chủ tịch Mao, Thụ Nhân và Dự Tài của tiên sinh Lỗ Tấn, đều có xuất xứ có liên quan. Kim Phát của Vương Kim Phát đã là nhũ danh, rất có thể lúc sinh ra, tóc có màu vàng, cái gọi là tóc vàng. Theo tên lứa trong gia phả, Vương Kim Phát thuộc chữ Kính, nên gọi là Vương Kính Hán, tên trong hộ tịch là Dật, tại sao lại lấy tự là "Quý Cao", chắc chắn có lý do nhất định của nó. Hai chữ "Quý Cao" hình như nhắm vào tên theo phả là Kính Hiền mà ra. "Quý" có nghĩa là xếp thứ tư hoặc cuối cùng, chữ "Quý" trong Quý Cao rõ ràng là lời khiêm tốn. Tên và tự chưa chắc đã do chính Vương Kim Phát tự đặt, nhưng từ cái tên và tự được đặt đó, có thể thấy đã gửi gắm hy vọng vào tương lai của ông.

Nhìn lúc nhỏ là biết nửa đời người. Thiếu niên Vương Kim Phát từ nhỏ sinh ra dường như đã là chất liệu làm hiệp sĩ. Quốc phụ Tôn Trung Sơn gọi Vương Kim Phát là "Đông Nam nhất anh kiệt", Hoàng Hưng cũng gọi ông là "Đông Nam danh sĩ, anh hùng hào kiệt", đánh giá của Thái Nguyên Bồi lại là "Đại tiết cống cống, tại nhân nhĩ mục". Ngoài những đánh giá mang phong cách Trung Quốc điển hình này, còn có sự tán dương theo phong cách phương Tây, tỷ như có người gọi Vương Kim Phát là "Robin Hood của Trung Quốc". Kể từ khi có hứng thú với Vương Kim Phát, tôi vẫn luôn suy nghĩ vấn đề này, tại sao ông lại không giống với những người đọc sách khác ở Trung Quốc. Còn có một điểm cũng khiến người ta khó hiểu, Vương Kim Phát tuổi còn nhỏ như vậy, súng ống lấy từ đâu ra. Nòng súng có thể sinh ra chính quyền, há có thể là chuyện đùa, lẽ nào sự quản lý của chính quyền nhà Thanh đối với súng ống lại không nghiêm túc đến thế.

Tổ tiên của Vương Kim Phát, theo tài liệu có thể tra cứu được, sớm nhất có thể truy nguyên đến đời Tống. Đối với vị tổ tiên xa xôi ấy, tôi vẫn luôn ôm thái độ nghi ngờ. Những cuốn gia phả tự hào ấy thường không đáng tin cậy. Người xưa tu sửa gia phả, luôn là sau khi phát tài rồi, mới nghĩ đến chuyện mời người đến tu sửa. Người nghèo chính cống không cần phải mời tổ tiên giàu có từ trong mồ dậy để trang hoàng bề ngoài cho mình. Cho nên một sự thật không thể chối cãi chính là, ai bỏ tiền mời người sửa gia phả, thì người đó chiếm ưu thế trong gia phả. Đứa trẻ hoang nhận kẻ lắm tiền làm cha ruột, trọc phú bỏ bạc ra sửa phả điệp, chuyện này từ thời cổ đại đã có rồi. Bất kể bạn họ gì, đều có thể tìm ra nhân vật nổi tiếng cùng họ trong lịch sử, chỉ cần bạn chịu chi tiền, tự nhiên sẽ có những tên văn nhân không ra gì khảo cứu một cách có lý có lẽ cho bạn, mặt dày mày dạn khoác lác thay cho bạn. Đại lưu manh đầu sỏ Thượng Hải Đỗ Nguyệt Sanh, lúc làm lễ mừng thọ năm mươi tuổi đã đại tu gia phả, một lũ văn nhân ăn nhờ ở đậu liền tra ra tổ tiên của Đỗ là một đại tướng quân nào đó nhà Hán.

Vị tổ tiên của Vương Kim Phát thời nhà Tống có thể tra cứu theo tài liệu ấy tên là Vương Chất, người này từng làm quan, bất đồng quan điểm với quyền thần Tần Cảo, bèn ở ẩn trong dân gian. Có một ngày, Vương Chất đi thuyền ngang qua Thặng Huyện, đúng lúc gặp hoa mai nở rộ, hương thơm hai bờ không dứt, thế là bỗng nổi hứng, quyết định định cư ở đây. Vương Chất có thể viết một số bài văn, những bài văn này ngày nay vẫn có thể tìm thấy từ huyện chí. Lại ngược dòng thời gian, đến cuối thời Nam Tống, trong hậu duệ của Vương Chất có một người tên là Vương Thắng Tam, nghiên cứu kinh học, rất có tài làm quan. Sau khi nhà Tống sụp đổ, có người giới thiệu ông làm quan nhà Nguyên, đầu tiên được đề cử làm Vụ Châu Đề lĩnh, sau lại được giới thiệu làm Giang Tây Đề cử, đều bị Vương Thắng Tam một mực từ chối với lý do "Đời đời làm bề tôi nhà Tống, xấu hổ không ăn lộc nhà Nguyên". Sau Vương Thắng Tam, lại cách thêm mấy đời, đến cuối đời Minh, thì có một người tên là Vương Tam Đài, ghi chép về ông ta có nhiều hơn một chút, năm 1984, người dân thôn Vương Xá làm cơ sở hạ tầng, phát hiện một ngôi mộ cổ, đào được một tấm gạch chí do Chương Chính Tử Thần (Chương Chính Thần) soạn ở Cố Khải, bên trên khắc "Minh Đức Hành Nam Vương tiên sinh mộ chí minh", văn bia như sau:

Hành Nam Vương tiên sinh, chính là đại nho vùng Đông Việt, húy Tam Đài, tự Tư Vị, giỏi văn, bổ làmư sinh, thờ Hải Môn Chu thị lang làm thầy, nghiên cứu học vấn tính mệnh, mọi lời nói hành động cái nhìn đều tuân theo lễ nghĩa, nghèo mà vẫn vui, tức là áo rách nước rau, đều dồi dào nhã thú, mở cửa nhận học trò, không dưới năm trăm người.

Vương Tam Đài là tổ đời thứ mười bốn của Vương Kim Phát. Thế nhưng người có danh tiếng lớn hơn nữa, lại là tổ đời thứ mười từ của Vương Kim Phát là Vương Vũ Tá. Vương Tam Đài dạy con có phương pháp, nhân lúc quân Thanh vào ải, con trai là Vương Vũ Tá đã có chút công danh, làm quan ở Xương Bình lúc bấy giờ. Xương Bình này không biết có phải là Xương Bình của Hà Bắc ngày nay hay không, dẫu sao thì cũng là tiền tuyến chống Thanh, quân Thanh đến đánh, Vương Vũ Tá thủ thành không khuất phục, cùng con trai Quốc Tuyên tuẫn tiết vì quốc nạn. Triều đình nhà Minh sắp diệt vong ban chiếu tế táng theo đúng nghi lễ nghiêm túc, và ban thụy hiệu là "Trung Tương". Tiếp đó, nhà Minh mất về tay nhà Thanh, người Mãn Châu lấy được thiên hạ dễ như chơi. Thiên hạ này lấy dễ quá nên khí lượng rất lớn, chuyện cũ qua rồi thì thôi, cũng không truy cứu. Đến thời vua Càn Long, vị hoàng đế "thập toàn lão nhân" này nổi hứng lên, dứt khoát hùa theo góp vui, truy thụy cho Vương Vũ Tá là "Tiết Mẫn", và cho phép ở nơi sinh của Vương Vũ Tá là Thặng Huyện, động thổ nhỏ, xây dựng từ đường tưởng niệm. Cũng thật phục lão nhân gia Càn Long có thể nghĩ ra chữ "Mẫn" này, nói chung, chữ "Mẫn" có thể có hai cách giải thích. Một là ý nghĩa ưu đãi và tang tóc, tỷ như câu "Tích tụng dĩ trí mẫn hề" trong "Cửu chương? Tích tụng" của Khuất Nguyên, hay "Trẫm dĩ bất đức, thiếu tao mẫn hung" trong "Tam quốc chí? Ngụy thư? Võ đế kỷ". Một cách giải thích khác là thương xót và đau thương, tỷ như trong "Tam quốc chí? Ngô thư? Ngô chủ truyện", "Cô thậm mẫn chi". Lời ít ý nhiều, trong lòng Hoàng Càn Long nghĩ gì, chỉ có ông trời mới biết.

Câu đối mà Vương Vũ Tá lúc sinh thời yêu thích là "Nguyện trì bạch tiết thù quân phụ, mô ô nhiễm danh lụy tử tôn" (Nguyện cầm tiết trắng trả vua cha, chớ để tiếng nhơ làm lụy con cháu). Không làm lụy con cháu, là một nguyên tắc làm người của người xưa. Trong "Cách mạng văn hóa", khẩu hiệu từng thịnh hành một thời là "Cha anh hùng con hảo hán, cha phản động con khốn nạn". Rất nhiều người chịu đủ khổ sở vì thành phần gia đình không tốt, đều nói đó là tội của "Cách mạng văn hóa", thực ra người xưa cũng bàn về vấn đề thành phần, tục ngữ cổ đã có câu "Rồng sinh rồng, phượng sinh phượng, con chuột sinh ra biết đào hang". Dưới tay tướng giỏi không có lính yếu, nhà hổ không sinh chó con, Vương Vũ Tá có bảy người con trai, con trai út Lý Trai nghĩa không thần phục nhà Thanh, thấy tình hình không ổn, kiên quyết dọn từ trong thành đến Đổng Lang Cương phía tây Thặng Huyện. Vương Lý Trai tiên sinh chính là thủy tổ của gia tộc Vương Kim Phát ở Đổng Lang Cương. Bắt đầu từ ông, truyền từ đời này sang đời khác, lại xuất hiện một người tên là Vương Cảnh Phong, người này chính là ông nội của Vương Kim Phát. Trong gia phả họ Vương ở Đổng Lang Cương có ghi chép thế này:

Thuở nhỏ hào hiệp, thích giao du mà mê uống rượu, hằng ngày mời gọi khách khứa đầy nhà. Nhất là thích học võ nghệ, tập rèn ngựa binh, có chí chỉnh đốn quân đội kinh bang tế thế, vì không gặp thời, nên không dám phát động. Năm Tân Dậu, quân Thái Bình vào Chiết Giang, muốn có chỗ tung hoành, kiên quyết đi theo, được làm chức tẻ nhạt, dẫn đội đóng giữ Ninh Bô, chẳng mấy chốc quân Thái Bình thất bại, biết sự việc không xong, bèn giải tán đi về, uống rượu thỏa thích cho đến hết đời.

Chức tẻ nhạt hẳn là chức quan quân rất nhỏ, có bài viết phóng đại chức danh này, e rằng cũng là do hiểu lầm sinh ra từ việc "dẫn đội đóng giữ Ninh Bô". Trong ghi chép của gia phả, thường hay nói những lời lớn lao không thiết thực, ông nội của Vương Kim Phát trong quân Thái Bình nếu thực sự có làm nên trò trống gì, thì trong các sách lịch sử khác đã có thể tìm thấy tên, chính quyền nhà Thanh cũng sẽ không bỏ qua cho ông. Dù sao đi nữa, người ông từng làm giặc tóc dài này, đối với Vương Kim Phát chắc chắn sẽ có ảnh hưởng không nhỏ. Lúc ông nội qua đời, Vương Kim Phát đã 22 tuổi, ông mời người viết bia mộ cho ông nội mình, từng giới thiệu một cách ngắn gọn rằng: "Tính cách của ông ấy, rất giống ta." Câu này nói theo cách nói bây giờ chính là: "Ông tôi ấy mà, tính tình và tính cách đều ná ná tôi."

Thông qua việc khảo cứu về tổ tiên của Vương Kim Phát, không khó để nhận ra tổ tiên của ông đều tỏa sáng rực rỡ trong thời loạn thế. Nếu thực sự có gen di truyền nào đó, thì Vương Kim Phát cũng số mệnh đã định giống như tổ tiên của mình, chỉ trong thời đại đặc thù mới có thể phát ra ánh sáng phi phàm. Lịch sử chưa bao giờ chuyển dịch theo ý chí của con người, anh hùng loạn thế khởi bốn phương, anh hùng gặp loạn thế, đây cũng là cơ hội. Không có loạn thế thì cũng chẳng có anh hùng nào.

3

Có một hiện tượng rất đáng để các nhà nghiên cứu chú ý, đó là việc sớm mồ côi cha trong xã hội phong kiến sẽ có ảnh hưởng như thế nào đến một người đàn ông. Vương Kim Phát và Lỗ Tấn đều giống nhau, đều sớm mồ côi cha. Chúng ta nên hiểu rằng, gia đình và gia tộc là hai khái niệm hoàn toàn khác nhau. Gia đình chỉ là một tế bào trong gia tộc, nó tắm mình trong vinh quang đời đời kiếp kiếp của gia tộc, đồng thời cũng gánh chịu tổn thương do sự suy tàn của gia tộc mang lại. Đối với gia đình mà nói, mồ côi cha đồng nghĩa với sự sụp đổ của một gia đình, bởi vì cái cây đại thụ và cột trụ trong gia đình này đã đổ. Cá lớn nuốt cá bé, tổn thương đầu tiên mà một gia đình sụp đổ phải chịu đựng thường đến từ gia tộc. Cho nên gia tộc vừa là đối tượng để cô nhi quả phụ dựa dẫm, đồng thời cũng là kẻ thù hằm hằm dòm ngó. Lỗ Tấn là con trưởng, Vương Kim Phát là con một, hiện thực tàn khốc của việc sớm mồ côi cha buộc họ phải gánh vác gánh nặng gia đình từ quá sớm, họ phải luôn sẵn sàng chống lại sự xâm hại của gia tộc đối với gia đình mình.

Dưới ánh mắt của ngày hôm nay, bất kể là Lỗ Tấn hay Vương Kim Phát, đều không thể tính là xuất thân từ gia đình nghèo khó. Cựu trạch của gia tộc Lỗ Tấn ở Thiệu Hưng lớn đến thế nào, rất nhiều người đến tham quan đều sẽ cảm thấy kinh ngạc. Vương Kim Phát tuy là người nhà quê Thặng Huyện, nhưng trong nhà cũng có hơn một trăm mẫu ruộng, có mấy chục gian nhà cửa rộng rãi, có sân vườn lớn, lại có đình viện và hoa mộc, nếu không thì cũng chẳng có chỗ để luyện tập bắn súng. Giống như người thành phố Lỗ Tấn, gia đình của Vương Kim Phát rõ ràng cũng là bản thân không cần động tay cấy ruộng, dựa vào việc ăn tiền thuê đất để bóc lột nông dân, bằng không mẹ ông cũng sẽ không có tiền thuê riêng một ông thầy đồ làm gia sư cho con trai. Chúng ta trước kia thường nói cùng tắc biến. Nghèo mãi mãi mang tính tương đối, người nghèo theo nghĩa thực sự, muốn biến cũng không biến nổi. Trở ngại lớn nhất mà người nghèo thực sự phải đối mặt là vấn đề ăn mặc, vấn đề ăn mặc giải quyết chưa xong, muốn biến cũng khó. Con người chỉ có từ người giàu biến thành người nghèo, gia đạo sa sút, mới nghĩ đến chuyện thay đổi, muốn cách mạng. Cha Lỗ Tấn qua đời không lâu, các bậc trưởng bối trong bản gia tụ họp bàn bạc, phân chia lại bất động sản. Trong sự phân chia lại như thế này, cô nhi quả phụ thế nào cũng phải chịu thiệt, Lỗ Tấn với tư cách là con trưởng có mặt, nhìn thấy căn nhà chia cho nhà mình vừa nhỏ vừa xấu, dưới sự ép buộc của trưởng bối, cũng kiên quyết không chịu ký tên. Lúc đó, cho dù Lỗ Tấn vẫn là một đứa trẻ, nhưng sự nguyên tắc này đã có rồi. Lỗ Tấn sau này viết bài nhắc lại chuyện cũ này, vô cùng cảm thán mà nói rằng:

Có ai từ gia đình tiểu khang mà rơi vào cảnh khốn đốn không, tôi cho rằng trên con đường này, đại khái có thể nhìn thấy bộ mặt thật của người đời.

Bộ mặt thật của người đời, tuyệt đối không vì tình nghĩa gia tộc mà hy sinh lợi ích của bản thân. Sự hư hứa của xã hội tông pháp phong kiến, chính là người ăn thịt người dưới cái vỏ bọc gia tộc, là ăn thịt người không nhả xương. Trong thương trường ngày nay, chúng ta thường nghe thấy câu "chém người quen". Chém người quen, chính là sự di truyền cổ phong ăn thịt người của gia tộc. Nói thẳng ra, gia tộc vốn dĩ chẳng phải thứ tốt đẹp gì. Nhận thức được điểm này, cũng sẽ hiểu tại sao cải cách nông thôn Trung Quốc cuối cùng buộc phải giao khoán đến hộ, hộ là gia đình, mà rất nhiều đội sản xuất lại do gia tộc cấu thành. Hễ là thứ do gia tộc cấu thành thì chẳng thể tốt đẹp gì được. Nhìn từ cả hai mặt chính và phản, cái gọi là gia tộc đều có rất nhiều điểm không thể lấy làm gương. Gia tộc thường đồng nghĩa với đám ăn hại lười biếng, đồng nghĩa với bắt nạt kẻ yếu sợ kẻ mạnh, đồng nghĩa với những lời đàm tiếu ác ý, đồng nghĩa với việc đẩy mạnh quan hệ thân tộc và mưu công trục lợi. Sự sụp đổ hoàn toàn của gia tộc là một trong những dấu hiệu quan trọng của sự tiến bộ thời đại.

Mặt khác, sớm mồ côi cha sẽ khiến con người ta suốt đời không thoát khỏi ảnh hưởng của người mẹ. Đây cũng là nguyên nhân căn bản vì sao những nhân vật nổi tiếng một thời như Lỗ Tấn và Vương Kim Phát lại trở thành những đứa con hiếu thảo đến mức kinh người. Cha không còn, mẹ liền trở thành tất cả. Lỗ Tấn vốn họ Chu, lấy bút danh là Lỗ Tấn, trong đó Lỗ là họ mẹ, "Tấn" đồng âm với "Huấn". Đối với thế hệ của Lỗ Tấn mà nói, đạo hiếu có lẽ là tinh hoa xã hội phong kiến sót lại cuối cùng. Vì đạo hiếu, Lỗ Tấn đành phải vô cùng đau đớn kết hôn với người vợ không hề yêu thương là Chu An, lý do chỉ là để không làm mẹ mình không vui. Lỗ Tấn coi Chu An là món quà mẹ tặng cho mình, vì đạo hiếu, ông buộc phải phụng dưỡng cô ấy thật tốt. Để báo đáp mẹ, Lỗ Tấn sống sờ sờ trải qua 20 năm đời sống vợ chồng không hề có tình yêu với Chu An. Cô nhi quả phụ nương tựa vào nhau đã tạo nên sự chín ép trong tính cách của những người như Lỗ Tấn và Vương Kim Phát. Đạo hiếu của Vương Kim Phát so với Lỗ Tấn thì có thừa chứ không kém. Bi kịch cuối cùng của Vương Kim Phát, có thể nói có liên quan đến việc không muốn trái lệnh mẹ. Vương Kim Phát sở dĩ trở thành Vương Kim Phát, không tách rời sự giáo dục của mẹ; thành cũng Tiêu Hà, bại cũng Tiêu Hà, cái chết thảm cuối cùng của ông cũng không tách rời sự giáo dục của mẹ. Tình yêu quá mức có thể trở thành độc dược, hầu như tất cả các bài viết nhắc đến Vương Kim Phát đều đề cập đến lòng hiếu thảo của ông. Lòng hiếu thảo này, về mặt từ ngữ, có thể gọi là sự sợ mẹ. Mẹ nghiêm khắc sinh con hiếu thảo, hiếu thảo là kết quả từ ân uy song toàn của người mẹ. Sợ mẹ không thể đơn giản giải thích là nhát gan và sợ hãi, trong sự sợ hãi đó còn bao hàm cả sự sùng kính, cho nên khá giống với cái gọi là phức hợp Mẫu tử (Oedipus complex) mà người phương Tây hay nói.

Tiên sinh Thái Nguyên Bồi khi đề chữ cho Từ thị - mẹ của Vương Kim Phát vào năm Dân Quốc thứ 6, từng đặt bà ngang hàng với người mẹ xăm bốn chữ "tinh trung báo quốc" lên lưng con trai trong câu chuyện Nhạc Mẫu tòng quân. Thiếu niên Vương Kim Phát không vì nghịch ngợm mà thất học, cũng không vì là con một mà được cưng chiều, những thành quả nghiên cứu mới nhất về Vương Kim Phát phát hiện ra rằng, Vương Kim Phát không chỉ biết làm thơ, mà còn biết viết thư pháp và khắc triện. Thư pháp và khắc triện đối với văn nhân thời cũ mà nói chẳng tính là bản lĩnh gì, nhưng đối với một vị anh hùng thảo mãnh như Vương Kim Phát thì có thể đem ra nói một chút. Trong sự nghiệp ngắn ngủi của Vương Kim Phát, rất nhiều việc lớn đều không tách rời người mẹ của ông. Vương Kim Phát tham gia cuộc cách mạng dân tộc lật đổ triều Thanh, không ít sách vở đều nói mẹ Vương đại nghĩa lẫy lừng, tích cực ủng hộ hành động của con trai. Bằng chứng mạnh mẽ nhất chính là tán gia bại sản, bán ruộng để tài trợ cho con trai cách mạng. Mẹ Vương rõ ràng là một người phụ nữ cực kỳ lợi hại, con trai gây họa, quân Thanh sắp đến bắt, bà chỉ khóc lóc nói:

Con chưa có người nối dõi, nên đi xa, hai người vợ của con và đứa con gái lên ba, mẹ sẽ đưa về nhà ngoại, không sao cả. Chỉ là gia sản cũng bị con tiêu sạch rồi, phí tổn đi đường e là không đủ thôi.

Chỉ vài ba câu ngắn ngủi, hình ảnh một bà cụ cách mạng hiện lên sống động trên giấy, một người phụ nữ góa chồng, nếm mật nằm gai vất vả lắm mới nuôi được con trai khôn lớn, vào thời khắc quan trọng này, bà không hề hoảng loạn, thậm chí còn bình tĩnh hơn cả con trai, việc đầu tiên bà nghĩ đến là con trai vẫn chưa để lại người nối dõi. "Bất hiếu hữu tam, vô hậu vi đại" (Không có con nối dõi là tội bất hiếu lớn nhất trong ba tội bất hiếu), mặc dù lúc này Vương Kim Phát đã 25 tuổi, cưới hai người vợ, có con gái 3 tuổi, thế nhưng trong mắt bà cụ, ông vẫn chỉ là một đứa trẻ to xác gây họa, huống chi lại chỉ có đứa con gái, cũng không thể kế thừa hương khói nhà họ Vương. Bà quả đoán sắp xếp ổn thỏa mọi thứ. Vương Kim Phát dấn thân vào cách mạng, mẹ ông đi theo ông trốn đông trốn tây, không ít lần chịu khổ. Trong cuốn "Từ Nhữ nhân hành thuật" do Tạ Chấn soạn có viết thế này:

Nhữ nhân ôm cháu gái Ngân Nga lánh nạn ở Tú Vân am Tôn Áo Lĩnh Lĩnh. Ngân Nga sau đó theo mẹ là Từ Quế Cô về nhà ngoại, còn người vợ thứ hai của Quý Cao là Thẩm Hùng Khanh bị bắt giam vào ngục ở Thiệu Hưng, trải qua mấy tháng mới được thả ra. Sau đó Quý Cao lại về quê, tập hợp đồng đảng ở Chu Tiên đường, nhữ nhân tự tay nấu nướng. Quan binh đến bắt, Quý Cao chạy trốn đến Thượng Hải, nhữ nhân cũng cùng Hùng Khanh vào tháng mười hai vượt gió tuyết chạy đến đó, ở nhờ nhà đồng chí Dương Hiệp Khanh, lúc đó nhữ nhân tuổi đã bốn mươi bảy. Tháng giêng năm Mậu Thân về lại Thặng, bán ruộng lấy tiền, để cung cấp cho Quý Cao sang Nhật Bản và học phí đi học của Hùng Khanh ở Thượng Hải, tự mình đến Minh Đức am Tân Xương tụng kinh qua ngày. Năm Ất Tỵ đến am Ẩn Tu Thiệu Hưng bái kinh giúp người, lấy tiền để trợ cấp thức ăn cho những kẻ vong mệnh. Mùa thu năm Canh Tý, nghe gió thoảng vì chuyện khác quân binh lại đến bắt, bèn chạy đến Phùng Xuân am thôn Dương Vọng, rẽ vào Đại Giác am.

Các bà cụ ở nông thôn Trung Quốc thích niệm Phật, đây thực sự không phải là chuyện xấu. Nhìn suốt cuộc đời của mẹ Vương Kim Phát, niệm Phật tu hành ở những nơi khác nhau là nội dung quan trọng trong cuộc sống của bà. Sau khi Vương Kim Phát phát tài, đã mua nhà vườn biệt thự ở khu tô giới Thượng Hải, bản thân ông thì sa đọa chơi bời trác táng, hoa thiên tửu địa, đánh bạc mua vui, nhưng không quên lập một Phật đường trong nhà, chuyên thuê ni cô tụng kinh làm việc Phật cùng mẹ. Không có gì tiêu biểu cho người con hiếu thảo theo phong cách Trung Quốc hơn thế này nữa. Mẹ Vương Kim Phát dường như đã quen quyết định mọi việc thay con trai, bà ép ông đọc sách, đốc thúc cực kỳ nghiêm khắc, con trai mới 17 tuổi đã cưới cho ông một người vợ lớn hơn 4 tuổi làm vợ, người phụ nữ này chính là Từ Quế Cô. Vương Kim Phát vẫn luôn không thích người vợ cả mà mẹ cưới cho mình này, cho nên hễ chớp được cơ hội, khi tuổi còn trẻ đã cưới người vợ thứ hai là Thẩm Hùng Khanh. Vợ thứ hai chính là vợ lẽ. Nghĩ lại con người thời đó thật thú vị, trên có già, dưới có nhỏ, ở giữa lại có hai người vợ, Vương Kim Phát vẫn cứ có thể làm cách mạng như thường.

Vương Kim Phát cả đời kính trọng mẹ mình, hễ là mệnh lệnh của mẹ thì không có cái gọi là nguyên tắc, không có cái gọi là phải trái. Vì mẹ đã theo ông chịu đủ khổ cực, cho nên ông có một suy nghĩ vô cùng mộc mạc, đó chính là nên báo đáp thật tốt ơn dưỡng dục của mẹ. Lòng hiếu thảo đã làm suy yếu ý chí cách mạng của ông, trở thành cái cớ để ông tự cam đoạn tuyệt. Khi những nhà cách mạng khác một lần nữa lưu vong sang Nhật Bản, tiếp tục dấn thân vào cuộc cách mạng lần thứ hai lật đổ Viên Thải, Vương Kim Phát lại lấy lý do mẹ già cản trở để ì ra ở Thượng Hải không đi. Sai lầm lớn nhất trong đời Vương Kim Phát, có lẽ chính là việc tuân theo sự sắp xếp cuối cùng mà mẹ dành cho ông. Sự sắp xếp cuối cùng này không chỉ khiến danh tiếng lừng lẫy của Vương Kim Phát tàn phẩy trong chốc lát, mà còn cướp đi cả tính mạng của ông.

4

Vương Kim Phát rõ ràng không phải là chất liệu để đọc sách, từ năm 16 tuổi, ông đã tham gia kỳ thi đồng tử. Đến năm 1903, tức là hai năm trước khi chế độ khoa cử bị bãi bỏ hoàn toàn, Vương Kim Phát đã 21 tuổi, vâng lệnh mẹ tiếp tục đi ứng thí, lần này hình như đã có chút kết quả, "Vương Quý Cao quân hành thuật" nói ông "dĩ nhiên đạt được một chiếc thanh khâm". Hậu thế khi nhắc đến học vấn của Vương Kim Phát, đều nói là tú tài, nguyên do của việc này có lẽ là vì cụm từ "thanh khâm". Thanh khâm có nghĩa là người đọc sách, có thể gọi là người đọc sách thì tự nhiên nên là một tú tài.

Tôi luôn cảm thấy thân phận tú tài của Vương Kim Phát có chút khả nghi. Trên thực tế, tú tài vốn chẳng phải thứ to tát gì. Hễ khi nào một triều đại đi đến bờ vực suy vong, người đọc sách chẳng có tác dụng lớn lao gì. Vào cuối thời nhà Thanh, phàm là người có chút tư tưởng, sẽ không xem trọng thân phận tú tài. Điều thú vị là, Vương Kim Phát lần đầu tiên tham gia kỳ thi đồng tử thì hỏng thi, tình cờ là Lỗ Tấn và Chu Tác Nhân cũng tham gia, rất có thể còn ở chung một phòng thi. Lúc đó trong phòng thi đủ loại người, có ông già tóc bạc phơ, lại có đứa trẻ con hôi sữa, muốn ôn lại cảnh tượng kỳ thi huyện lúc bấy giờ, chỉ cần giở các tác phẩm của anh em họ Chu ra xem là được. Cái gọi là kỳ thi huyện, thông thường phải trải qua sơ thí, phủ thí, rồi sau đó còn có viện thí, yết tên trên tam bảng thì mới được tính là tú tài đạt chuẩn. Lỗ Tấn và Chu Tác Nhân rõ ràng lợi hại hơn Vương Kim Phát một chút, bởi vì sơ thí của họ đều đạt, chỉ tiếc là không thể tiến thêm một bước nữa. Tôi nghi ngờ Vương Kim Phát không hề thuận lợi vượt qua ba kỳ thi, bởi vì Vương Kim Phát hai lần trước sau tham gia khoa cử, đề thi đã có chút khác biệt, kỳ trước thi bát cổ, kỳ sau thì thi sách luận. Sách luận so với văn bát cổ, bình mới rượu cũ, chỉ có điều mang thêm chút hương vị phương Tây nên còn gọi là dương bát cổ. Vương Kim Phát là người nhà quê Thặng Huyện, đổi sang thi dương bát cổ rõ ràng không phải là sở trường của ông.

Chế độ khoa cử đã thọ chung tài tẩm, đỗ hay không đỗ cũng chẳng phải chuyện lớn gì. Vào năm 1903, khoa cử đã gần như hữu danh vô thực, đỗ hay không đối với tiền đồ của một người mà nói không có sự giúp đỡ thực tế quá lớn. Đối với Vương Kim Phát mà nói, ý nghĩa quan trọng của năm này không phải là tham gia kỳ thi huyện, đạt được một chiếc "thanh khâm", mà là kết thân được với Tạ Chấn - người sau này viết "Vương Quý Cao quân hành thuật" ở trong huyện thành. Tạ Chấn còn có tên là Tạ Phi Lân, lớn hơn Vương Kim Phát 16 tuổi, sinh năm 1867, vào tháng 2 năm 1923 bị Đốc quân Chiết Giang lúc bấy giờ là Lô Vĩnh Tường bắn chết. Giống như Vương Kim Phát, Tạ Chấn cũng là nhân vật cách mạng Tân Hợi của Thặng Huyện và Chiết Giang. Trong số các chiến hữu của Vương Kim Phát, Tạ Chấn chiếm vị trí vô cùng nổi bật. Rất nhiều hoạt động quan trọng trong cuộc đời Vương Kim Phát đều có mối quan hệ mật thiết với Tạ Chấn. Một năm sau khi Vương Kim Phát gặp nạn, bài "Vương Quý Cao quân hành thuật" do Tạ Chấn soạn, bất kể là tư liệu tay một cung cấp hay quan điểm độc đáo có kiến giải của nó, đều trở thành bài viết mang tính đại diện có uy tín nhất cho việc nghiên cứu Vương Kim Phát sau này.

Trong cuốn tiểu sử dài do Tạ Chấn viết cho Vương Kim Phát, không hề nhắc đến việc Vương Kim Phát từng tham gia Ô Đái đảng. Tôi không hiểu tại sao lại bỏ sót chi tiết này. Có bài viết nói, Ô Đái đảng là tổ chức nghĩa dân được xây dựng nhằm hưởng ứng Nghĩa Hòa Đoàn ở phương bắc tại vùng đông nam Chiết Giang, quan điểm này rõ ràng không chính xác. Trên thực tế, Ô Đái đảng đã có từ năm Quang Hữu thứ mười sáu, tức năm 1890, người lãnh đạo đầu tiên của nó tên là Tiền Lão Bát. Năm 1900, Vương Kim Phát tham gia Ô Đái đảng, do ông có sức mạnh lại giỏi bắn súng, rất nhanh đã trở thành một trong những nhà lãnh đạo quan trọng của tổ chức này. Không cần phải né tránh, Ô Đái đảng là tổ chức bí mật mang tính chất đảng phái nổi loạn, đảng chúng khi tụ khi tán, ra vào thất thường, cướp của người giàu chia cho người nghèo, gần giống với thổ phỉ trong lòng bách tính. Vương Kim Phát quả thực là thủ lĩnh của Ô Đái đảng, vì trong dân gian có danh xưng "Kim Phát long đầu", chúng ta đều biết "Long đầu đại ca" thường là đầu sỏ thổ phỉ. Do Ô Đái đảng là tổ chức bí mật, cho nên vào năm 1903, Vương Kim Phát mang thân phận kép vô cùng thú vị. Một mặt, ông là đảng phái nổi loạn, hễ thân phận thực sự bị bại lộ là có tội chém đầu; mặt khác, ông lại là người dân ngoan ngoãn của triều đại nhà Thanh, dưới sự ép buộc của mẹ, vậy mà lại lần thứ hai tham gia khoa cử.

Chúng ta chi bằng hãy ôn lại lịch sử năm 1903, chi bằng nghĩ xem vào năm này, người đọc sách đang nghĩ gì, làm gì. Lúc này, Lỗ Tấn đã sang Nhật Bản du học, và phẫn nộ cắt đi bím tóc. Con đường khoa cử này không thể đi tiếp được nữa, người đọc sách không còn đường đi, đành phải liều lĩnh xông pha. Gió Âu thổi sang, đại bác của Bát quốc liên quân đã oanh tạc trật tự vốn có của Trung Quốc cũ thành mảnh vụn. Tòa lầu sụp đổ ầm ầm, nhịp điệu thay đổi của xã hội bỗng chốc trở nên nhanh hơn, cuộc Biến pháp Mậu Thức vừa trôi qua chưa được mấy năm, tư tưởng cốt lõi của cuộc biến pháp ấy đã trở nên cũ kỹ lỗi thời. Khang Hữu Vụ - người đề xướng bảo hoàng, cách đây không lâu vẫn còn là lãnh tụ tinh thần trong lòng phái tân phái, thế nhưng vật đổi sao dời, nói thay đổi là thay đổi, trong mắt đảng viên cách mạng cấp tiến, lúc này đã trụy lạc thành kẻ già cỗi vô phương cứu chữa. Cách mạng, bài Mãn, dân quyền, thiên chức, tự do, đổ máu, đã trở thành những từ ngữ mới nhất, hợp thời nhất.

Có thể nói thế này, trước khi quen biết Tạ Chấn, Vương Kim Phát với chí lớn vẫn đang ở trong trạng thái mơ hồ. Ông vừa là kẻ bạo loạn không tuân thủ pháp luật, vừa là người con ngoan hiếu thảo với mẹ. Mặc dù không mãn nguyện với hiện trạng, nhưng Vương Kim Phát không biết lối thoát ở nơi nào, cho nên chỉ đành ôm ấp lòng nhiệt thành báo quốc một cách vô ích. Tạ Chấn lớn tuổi hơn Vương Kim Phát thì khác, đây là một người đọc sách chính cống, có nhận thức tương đối tỉnh táo về tình hình thời sự. Ông không có ý định theo đuổi công danh nhà Thanh, lúc đó đang chủ trì Đông hương công học ở Thặng Huyện, dùng việc giảng học để tuyên truyền cách mạng dân tộc. Vật họp theo loài, người phân theo nhóm, chí hướng giống nhau thì đi chung đường, sau khi Vương Kim Phát và Tạ Chấn quen biết, ăn nhịp với nhau ngay, nhanh chóng trở thành tri kỷ tri giao, chính là dưới sự thúc đẩy của Tạ Chấn, năm 1904, Vương Kim Phát cùng những người khác đã tổ chức thành lập Đại đồng học xã. Bản chất của Đại đồng học xã và Ô Đái đảng có sự khác biệt về mặt bản chất, nhìn từ bề ngoài, Đại đồng học xã chỉ là đoàn thể học thuật, nghiên cứu một số vấn đề học thuật, kỳ thực là đại bản doanh thu nạp những phần tử tiến bộ ở Thặng Huyện, có tổ chức có cương lĩnh, phát huy tác dụng tập hợp một nhóm lớn những phần tử tiến bộ lại với nhau. Kết quả cũng đúng là như vậy, đại đa số hội viên của Đại đồng học xã sau này đều tham gia Quang phục hội và Đồng minh hội.

Nhắc đến Vương Kim Phát năm 1905, thì không thể không nhắc đến một nhân vật quan trọng khác của Chiết Giang lúc bấy giờ là Từ Tích Lân. Từ Tích Lân không xuất hiện thì câu chuyện của Vương Kim Phát không có cách nào tiếp tục được. Việc quen biết Tạ Chấn đã khiến Vương Kim Phát tiến một bước dài, ông không còn là một kẻ chiến đấu cô độc không có phương hướng. Những người cách mạng ở Thặng Huyện đã kết thành một tiểu đoàn thể, nhưng họ vẫn cần tiến thêm một bước nữa, liên minh với những đảng viên cách mạng trên toàn quốc. Họ cần một người có lý tưởng xa rộng hơn để dẫn dắt họ. Nói cách khác, họ cần một vị lãnh tụ. Người này chính là Từ Tích Lân.

CHƯƠNG HAI

1

Muốn bàn về Từ Tích Lân, cũng tương tự phải bắt đầu từ Lỗ Tấn. Từ Tích Lân và Lỗ Tấn là người đồng hương Thiệu Hưng, đều là lưu học sinh Nhật Bản. Lỗ Tấn sang Nhật Bản du học vào năm 1902, còn Từ thì muộn hơn ông một năm. Mối quan hệ giữa Trung Quốc cận đại và Nhật Bản là cắt không đứt, gỡ không xong. Cuối thế kỷ 19 đầu thế kỷ 20, đại đa số thanh niên đều khao khát đi du học nước ngoài, Âu Mỹ dẫu sao cũng quá xa xôi, Nhật Bản "cách nhau một dải nước" trở thành nơi tốt nhất để bước ra khỏi cửa quốc môn. Do truyền thống văn hóa gần gũi, rất nhiều người Trung Quốc muốn học hỏi phương Tây, cách tốt nhất để đi đường tắt là học người Nhật. Trong việc học hỏi phương Tây, người Nhật nhanh hơn Trung Quốc, cũng triệt để hơn người Trung Quốc. Cuộc Duy tân Bách nhật của Trung Quốc đã thất bại, nhưng cuộc Duy tân Minh Trị của người Nhật lại vô cùng thành công, cho nên Nhật Bản vô hình trung vừa trở thành tấm gương học tập cho người Trung Quốc, vừa trở thành nơi trú ẩn cho những người duy tân Trung Quốc, trở thành đại bản doanh ấp ủ một cuộc cách mạng mới. Những nhân sĩ có tầm nhìn lần lượt ẩn cư ở Nhật Bản, ở đây mài giũa tài năng ẩn giấu tài trí, hầu như tất cả nhân vật nổi tiếng trong lịch sử cận đại Trung Quốc như Khang Hữu Vi, Lương Khải Siêu, Tôn Trung Sơn, Hoàng Hưng, Thái Ngạc, Chương Thái Viêm, Thái Nguyên Bồi, Trần Kỳ Mỹ, Trần Độc Tú, Lý Đại Chiêu, Tưởng Giới Thạch, Uông Tinh Vệ, đều từng có trải nghiệm ở Nhật Bản. Năm 1905, Đồng minh hội được tuyên bố thành lập tại Nhật Bản, điều này có nghĩa là triều đại nhà Thanh có lịch sử hơn hai trăm năm, sắp bị những tinh hoa Trung Quốc ở Nhật Bản đưa vào mồ.

Chúng ta hãy dịch thời gian về phía sau một chút, nhảy cóc thẳng từ năm 1905 khi Vương Kim Phát và Từ Tích Lân quen biết đến năm 1907. Năm này, trong một quán trọ ở Tokyo, Nhật Bản, chật ních các loại lưu học sinh Trung Quốc. Sáng sớm thức dậy, những học sinh ở nơi đất khách quê người này cô đơn buồn chán, việc lớn đầu tiên không phải là tranh nhau vào nhà vệ sinh, mà là tranh nhau đọc báo. Những tờ báo họ đọc phần lớn là "Asahi Shimbun" (Triều Nhật tân văn) hoặc "Yomiuri Shimbun" (Đọc Mại tân văn), không thì cũng là "Niroku Shimbun" (Nhị Lục tân văn) chuyên đăng tin vặt xã hội. Đọc báo xong thì bàn luận, có chuyện gì vui là bàn luận chuyện đó, nói qua nói lại, rất có thể sẽ cãi nhau. Lỗ Tấn lúc đó cũng là một trong những lưu học sinh hiếu chiến ấy, có một ngày, ông nhìn thấy một bức điện tín từ Trung Quốc gửi đến, được đăng trang trọng trên trang nhất của tờ báo: "Tuần phủ An Huy Ân Minh bị JoShikiRin ám sát, thích khách đã bị bắt."

Lỗ Tấn vô cùng kinh ngạc, đang ngẩn người thì tờ báo đã bị người khác giật mất. Tin tức lập tức lan truyền trong giới lưu học sinh, mọi người bắt đầu nghiên cứu thích khách được phiên âm bằng chữ ngoại quốc này rốt cuộc là ai, rất nhanh đã hiểu ra là chỉ Từ Tích Lân. Chiếu theo luật pháp nhà Thanh, ám sát tuần phủ đương nhiên là tội lớn, quả nhiên không lâu sau, lại truyền đến tin tức Từ Tích Lân bị lăng trì cho đến chết. Điều khiến người ta chấn động nhất là, thân binh của Ân Minh lại moi tim của Từ Tích Lân ra xào làm món ăn để ăn, hơn nữa mùi vị đó đại khái là không tệ, không chỉ ăn, mà còn ăn sạch sành sanh. Sự nhẫn nại đã tới giới hạn, điều này sao có thể chịu đựng được, học sinh đến từ Chiết Giang lại càng kích động và phẫn nộ. Thế là lập tức triệu tập hội đồng hương, điếu tế liệt sĩ, mắng mỏ người Mãn, từng người một cảm xúc sục sôi. Tại cuộc họp chia thành hai phái, một phái chủ trương đánh điện tín về Bắc Kinh, mắng nhiếp chính quyền nhà Thanh vô nhân đạo; một phái cảm thấy người chết thì cũng chết rồi, không cần làm chuyện thừa thãi, phát cái điện tín chó má gì để lý luận với chính quyền nhà Thanh.

Ai nấy đều cảm thấy mình có lý, và thực sự đều có lý, không ai nhượng bộ ai. Trong "Phạm Ái Nông", Lỗ Tấn tự nhận mình là người chủ trương đánh điện tín, mà Phạm Ái Nông lại cứ đối đầu với Lỗ Tấn, Lỗ Tấn nói Giáp thì hắn nói Ất, Lỗ Tấn tán thành đánh điện tín thì hắn kịch liệt phản đối đánh điện tín. Hai người giống như có thù với nhau vậy, đều có chút chấp khí, câu qua câu lại, mặt đỏ tai tơ mà cãi lẫy. Mọi người đều là người Thiệu Hưng, đất Thiệu Hưng chuyên sản xuất ra những sư gia hình án giỏi ăn nói, đã là tranh c luận thì không ai chịu thua ai, không để đối phương chiếm thế thượng phong. Lỗ Tấn hôm đó rõ ràng là nổi giận can hỏa, cảm thấy căm hận phát ra từ sâu thẳm trái tim, bởi vì ông biết Phạm Ái Nông này là học trò của Từ Tích Lân, học trò đương nhiên nên coi việc bảo vệ tiên sinh của mình là thiên chức, tiên sinh của mình bị giết, kết quả đến việc đánh một điện tín cũng sợ, thật sự là quá mức không ra gì.

Từ đó tôi luôn cảm thấy Phạm Ái Nông này kỳ lạ, hơn nữa lại rất đáng ghét. Những kẻ đáng ghét trên thiên hạ, ban đầu tưởng là người Mãn, lúc này mới biết là xếp thứ hai; đứng đầu chính là Phạm Ái Nông. Trung Quốc không cách mạng thì thôi, muốn cách mạng, trước tiên bắt buộc phải trừ khử Phạm Ái Nông.

Phạm Ái Nông chưa bao giờ là nhân vật ghê gớm gì, sở dĩ hắn có thể lưu lại tên tuổi của mình trong lịch sử cận đại Trung Quốc là có liên quan đến bài tản văn nổi tiếng "Phạm Ái Nông" do Lỗ Tấn viết. Bài viết này được biên soạn rộng rãi vào đủ loại sách giáo khoa, từ sách giáo khoa ngữ văn trung học, cho đến tài liệu phụ đạo học sáng tác tản văn ở đại học. Việc lưu danh của Phạm Ái Nông là ví dụ điển hình của việc tiểu nhân ké hào quang của đại nhân. Có điều có một điểm, e rằng rất nhiều người đọc "Phạm Ái Nông" sẽ không hiểu, đó chính là Lỗ Tấn trong bài viết và Lỗ Tấn trong hiện thực không phải là cùng một người. Người trước chỉ là hư cấu, sự thật là, Lỗ Tấn cũng là một trong số những nhân viên kiên quyết phản đối đánh điện tín cho chính quyền nhà Thanh, điểm này thì không có mâu thuẫn gì với Phạm Ái Nông. Người chủ trương đánh điện tín cho chính quyền nhà Thanh là đảng Bảo hoàng, những kẻ này từng bị Lỗ Tấn chê cười thậm tệ, thậm chí còn làm thơ giễu cợt, bởi vì họ cho rằng dù con lợn bị giết, cũng nên bi thương kêu lên mấy tiếng. Lỗ Tấn lúc viết bài "Phạm Ái Nông" đã giở một chút thủ đoạn nhỏ, để tiện cho việc làm nổi bật mâu thuẫn, kể lại sinh động hơn, ông cố tình hoán đổi vai trò, đưa bản thân vào vị trí của đảng Bảo hoàng, đây là bút pháp tiểu thuyết điển hình. Dù thế nào đi nữa, ngày hôm đó ở buổi họp, ông và Phạm Ái Nông quả thực cứ cãi nhau suốt. Trò chơi của nhà tiểu thuyết thường khiến độc giả thông thường bị lừa, đôi khi, thậm chí còn khiến các chuyên gia học giả cũng sập bẫy, trong cuốn "Lỗ Tấn niên phổ" dày dặn hơn 50 vạn chữ do tiên sinh Quách Thiệu Ngu đề tựa bìa, trường đại học Phục Đán chủ biên hàng đầu, đã gọi Lỗ Tấn là người "kiên quyết chủ trương đánh điện tín lên án tội ác tày trời của triều đình nhà Thanh sát hại người cách mạng", không biết việc khen ngợi Lỗ Tấn như thế này, ngược lại đã đẩy Lỗ Tấn về phía đảng Bảo hoàng mà ông ghét nhất.

Sau khi cách mạng Tân Hợi thành công, Lỗ Tấn ở quê nhà Thiệu Hưng vô tình gặp lại Phạm Ái Nông, vật đổi sao dời, lại một lần nữa nhớ lại chuyện tranh cãi năm xưa, không khỏi bật cười ngất ngưởng. Hai người tìm chỗ uống rượu, có lẽ là ở Hàm Hưởng tửu quán, hai bát hoàng tửu quê nhà trôi qua cổ họng, Lỗ Tấn hỏi Phạm Ái Nông, tại buổi họp đồng hương ở Tokyo Nhật Bản hồi đó, rõ ràng ý kiến của mọi người đều thống nhất, tại sao cứ đối đầu với ông, cãi nhau không ngừng. Phạm Ái Nông cũng không phủ nhận, nói bản thân lúc đó có chút chướng mắt Lỗ Tấn, đã chướng mắt thì đương nhiên phải đối đầu. Lỗ Tấn ngơ ngác không hiểu gì, Phạm Ái Nông bèn nhắc lại chuyện cũ, hóa ra hồi mới đến Nhật Bản, Lỗ Tấn đi đón họ, biểu cảm lạnh nhạt, hở ra là lắc đầu, rất có vẻ xem thường họ, mà những kẻ "nhà quê" mới đến Nhật Bản như Phạm Ái Nông lại kỵ nhất là bị người ta xem thường, thế là chuốc lấy thù hận. Liên quan đến cảnh tượng Phạm Ái Nông và những người khác vừa mới đặt chân đến cảng Hoành Binh Nhật Bản, Lỗ Tấn có ghi chép sinh động trong "Phạm Ái Nông":

Tàu thủy vừa đến, nhìn thấy một đống, đại khái có khoảng hơn mười người, vừa lên bờ liền đặt hành lý lên chỗ hải quan để chờ kiểm tra, nhân viên hải quan lục tung trong rương áo, bỗng nhiên lục ra một đôi giày thêu mũi nhọn, bèn gác lại công việc công, cầm lấy xem xét tỉ mỉ. Tôi rất không mãn nguyện, trong lòng thầm nghĩ, những gã đàn ông khốn kiếp này, sao lại mang thứ này đến chứ. Bản thân không chú ý, lúc đó có lẽ đã lắc đầu. Kiểm tra xong, ngồi chơi một lát ở quán trọ rồi phải lên tàu hỏa. Nào ngờ đám người đọc sách này lại nhường chỗ ngồi trên xe lửa nữa, người này bảo người kia ngồi vào chỗ này, người kia bảo người nọ đến ngồi, nhường nhịn chưa xong thì tàu hỏa đã chạy, thân xe vừa trúng một cái liền ngã nhào ba bốn người ngay lập tức. Lúc ấy tôi rất không mãn nguyện, thầm nghĩ trong lòng: Ngay cả chỗ ngồi trên xe lửa, bọn họ cũng phải phân chia tôn ti nữa sao...

Cũng khó trách Lỗ Tấn tức giận, thậm chí còn chửi ra cả từ bậy bạ như "con mẹ nó". Chúng ta đều biết Lỗ Tấn là người có tính khí, văn phong của ông không thiếu phần cay độc, nhưng dùng lời thô tục để mắng người thì không nhiều. Lưu học sinh Trung Quốc ở nước ngoài liên tục bị người ta coi thường, vốn dĩ đã nén một cục tức trong lòng, mà chiếc đuôi sam dài trên đầu đàn ông, đôi chân bó ba tấc kim liên giống như chân giò của phụ nữ, trong mắt các lưu học sinh đã ra nước ngoài sinh sống thì đó đơn giản chính là quốc nhục. Những người đồng hương này cũng quá mức kém cỏi, vừa đến Nhật Bản đã bị lật ra một đôi giày thêu của phụ nữ để đem ra thị chúng, làm mất mặt người Trung Quốc một cách sống sượng. Lỗ Tấn vừa tức giận, sắc mặt tự nhiên không tốt, hơn nữa còn lắc đầu. Việc lắc đầu là vô ý, nhưng Phạm Ái Nông vừa đến Nhật Bản lại ghi nhớ trong lòng, khí lượng của hắn không lớn, chớp lấy cơ hội liền gây khó dễ với Lỗ Tấn.

Sự việc vừa vỡ lở, ai nấy đều cảm thấy mình có chút buồn cười. Lỗ Tấn có chút không hiểu nổi, nói rằng người Trung Quốc đến Tokyo, sợ người khác chê cười, phụ nữ cho dù là chân bó thì cũng đành phải giả vờ là chân to, mang theo đôi giày thêu đó thì còn có tác dụng gì chứ. Phạm Ái Nông nói, hắn mới mặc kệ nó có tác dụng hay không, đằng nào cũng là của sư mẫu, bảo mang theo thì mang theo. Lời nói của Phạm Ái Nông lập tức khiến Lỗ Tấn cảm khái muôn phần, không nói nên lời. Sư mẫu được nhắc đến chính là Vương Chấn Hán, phu nhân của Tạ Chấn. Nhắc đến bà, tự nhiên sẽ nhớ tới vị liệt sĩ cách mạng Từ Tích Lân đã khuất núi. Từ Tích Lân lúc bấy giờ là nhân vật khiến ai nấy hễ nhắc đến là không thể không kính trọng. Nghĩ đến Từ Tích Lân, Lỗ Tấn lập tức nghĩ đến sự vô tri của mình thuở ban đầu, và vì thế mà cảm thấy vô cùng hổ thẹn. Trên thực tế, hơn chục người đồng hương từng khiến ông nhìn thấy mà tức giận và lắc đầu lúc ban đầu ấy, không phải là những kẻ tầm thường, dùng từ "đám đàn ông thối tha" để gọi thực sự không thỏa đáng, nên biết rằng những người này đa phần là đảng viên cách mạng, họ đi theo Từ Tích Lân đến Nhật Bản, mục đích của họ là nhằm lật đổ triều đại nhà Thanh. Trong bài viết "Phạm Ái Nông", Lỗ Tấn đã dùng ngòi bút đầy cảm khái để điểm rõ trong số những người này, có cả liệt sĩ Trần Bá Bình sau này hy sinh ở An Huy, liệt sĩ Mã Tông Hán bị sát hại, lại có thêm mấy người nữa bị triều đình nhà Thanh bắt giam vào ngục tối, cho đến tận sau khi cách mạng thành công mới được khôi phục tự do.

So sánh với những người này, Lỗ Tấn không thể không cảm thấy tự trách. Đáng lẽ ra trong phong trào Duy Tân, Lỗ Tấn cũng có một số kinh nghiệm cách mạng có thể khoe khoang. Ông từng tham gia Quang Phục Hội, và có phần quen thuộc với các nhà lãnh đạo của Quang Phục Hội. Có rất nhiều tài liệu nói rằng Lỗ Tấn ở Nhật Bản từng tham gia Đồng Minh Hội, mặc dù bản thân Lỗ Tấn chưa từng nói những lời như vậy. Tôi từng tra cứu "Cách mạng dật sử" của Phùng Tự Do, trên đó có đính kèm danh sách hội viên trong ba năm đầu tiên kể từ khi Đồng Minh Hội thành lập, trong số 19 người gốc Chiết Giang, không có tên của Lỗ Tấn, không chỉ không có Lỗ Tấn, thậm chí còn không có Từ Tích Lân lừng lẫy trong Đồng Minh Hội, không có Trần Kỳ Mỹ lừng lẫy, không có Vương Kim Phát - nhân vật chính trong tiểu thuyết này của tôi. Tính xác thực của danh sách hội viên này không phải nghi ngờ, nhưng rõ ràng có sai sót, ít nhất cho thấy lúc bấy giờ có phần sơ suất. Sự sơ suất này tất nhiên cũng liên quan đến khủng bố trắng thời bấy giờ. Sau khi cách mạng thành công, chỉ dựa vào việc bản thân là hội viên Đồng Minh Hội, người ta có thể khoa trương một trận tưng bừng, nhưng trước khi cách mạng thành công, đây lại là tội chém đầu, nếu danh sách rơi vào tay triều đình nhà Thanh, nha dịch lần theo manh mối mà bắt người thì hậu quả sẽ không thể tưởng tượng nổi. Chính vì nguyên nhân này, ngoài danh sách hội viên ba năm đầu tiên có phần sơ lược này ra, danh sách chi tiết của bốn năm sau đó, rất đáng tiếc đều đã bị tiêu hủy.

Không có gì dễ dàng hơn việc mạo nhận là hội viên Đồng Minh Hội. Việc Lỗ Tấn từng không nói bản thân là hội viên có liên quan đến việc sau này có quá nhiều kẻ mạo danh bịp bợm khoe khoang. Bản thân Đồng Minh Hội có điểm không chặt chẽ, thành viên của nó đa phần xuất thân từ Hưng Trung Hội, Quang Phục Hội và Hoa Xưng Hội, với tư cách là thành viên Quang Phục Hội, Lỗ Tấn đương nhiên có thể được coi là hội viên Đồng Minh Hội. Nhưng Lỗ Tấn xấu hổ khi viết bài kể về lịch sử cách mạng của bản thân, ông cảm thấy lịch sử cách mạng của mình chẳng có gì đáng nói. So với những đảng viên cách mạng có công danh hiển hách, vai trò của Lỗ Tấn thực sự vô cùng nhỏ bé. Ông từng nói với người bạn Nhật Bản Masuda Wataru rằng, đảng viên cách mạng từng lệnh cho ông đi ám sát, ông do dự một lúc rồi nói: "Tôi có thể đi, đi rồi có thể sẽ chết, tôi chết rồi, bỏ lại mẹ già, phải làm sao đây?" Đối với một người con có hiếu như Lỗ Tấn, các đảng viên cách mạng rất thất vọng, đành phải nói: "Anh đã lo lắng cho chuyện sau khi chết rồi, vậy không cần đi nữa." Lỗ Tấn thẳng thắn thừa nhận bản thân không phải là nhà cách mạng chân chính, Hứa Quảng Bình trong bài viết hồi ức đã ghi lại đoạn lời nói đầy ý nhị mà Lỗ Tấn từng nói, Lỗ Tấn nói: "Nhà cách mạng bảo anh đi làm, anh chỉ đành tuân lệnh, không được phép hỏi. Tôi lại cứ phải hỏi, phải định giá trị của việc này, cho nên tôi không thể làm nhà cách mạng."

2

Lỗ Tấn trong bài viết "Phạm Ái Nông", không những thay đổi vai trò của bản thân, mà còn có một sơ suất lớn nhất, đó chính là lại không hề nhắc đến việc trong số hơn chục người đồng hương mà ông đến bến tàu Hoành Bân đón, lại có Vương Kim Phát. Do Vương Kim Phát trong nửa sau của "Phạm Ái Nông" nhiều lần được nhắc đến như một nhân vật quan trọng, việc Lỗ Tấn không nhắc đến sự có mặt của ông trong số những người mình đón là cố ý bỏ sót, hay thực sự không biết, điểm này còn chờ tài liệu lịch sử mới xác thực. Dựa theo tư liệu lịch sử hiện tại, Vương Kim Phát trong số hơn chục người này, nên là điều chắc chắn không có gì phải nghi ngờ. Hơn chục người này, có thể tra ra tên họ là cháu của Từ Tích Lân là Từ Học Thuấn, em trai Từ Học Kỳ, cũng như Cung Vị Tôn, Trần Ngụy, Trần Bá Bình, Mã Tông Hán, Thẩm Quân Nghiệp, Thẩm Nhạc Niên, Phạm Ái Nông, Vương Kim Phát. Nhắc đến thật buồn cười, nhân vật chính trong tiểu thuyết mà tôi muốn viết, một Vương Kim Phát tráng kiện vạm vỡ, tính tình ngang bướng thích quậy phá, lại cũng sẽ là một trong những "đám đàn ông thối tha" khiến Lỗ Tấn cảm thấy tức giận.

Như đã nói ở phần trước, vì đã có Đại Thông Học Thang, đảng viên cách mạng Thặng Huyện đã được tổ chức lại, nhưng cục diện rất nhỏ, chỉ giới hạn trong phạm vi Thặng Huyện nhỏ bé. Lúc này, Từ Tích Lân đột nhiên xuất hiện. Sự xuất hiện của ông khiến cục diện vốn rất nhỏ bỗng chốc được mở ra. Các hoạt động bí mật chống Thanh trên phạm vi toàn quốc đã có bước tiến dài, một sự liên minh lớn mới đang được nảy mầm. Đầu năm 1905, Từ Tích Lân với tư cách là một trong những nhân vật quan trọng của Quang Phục Hội đã bí mật đến Thặng Huyện, mục đích chuyến đi này của ông vô cùng đơn giản, chính là chiêu binh mua mã. Kết quả của chuyến thăm bí mật này rõ ràng khiến Từ Tích Lân vô cùng hài lòng, sau sự việc ông nói với bạn thân rằng: "Du lịch mấy tháng, thu được mấy chục người tuấn kiệt, biết rằng Trung Quốc có thể làm nên chuyện." Hàng chục người tuấn kiệt, trong hàng chục người này, đương nhiên Vương Kim Phát là một thành viên rất quan trọng.

Vì lý do của Từ Tích Lân, Vương Kim Phát đã tham gia Quang Phục Hội. Đốm lửa nhỏ có thể cháy đồng cỏ. Thật đừng xem thường mấy chục con người cỏn con ấy, vài năm sau, các tỉnh vùng Đông Nam và thậm chí cả toàn quốc làm cho trời long đất lở, chính là không thể tách rời công lao của mấy chục con người này. Về mặt cảnh giới, Từ Tích Lân đứng cao hơn một bậc so với Tạ Chấn, đối với Vương Kim Phát mà nói, Tạ Chấn chỉ là bạn tốt, còn Từ Tích Lân lại là thầy hiền. Trong cuốn "Từ Hải" phiên bản năm 1979, mục từ viết về Từ Tích Lân được biên soạn như sau:

Từ Tích Lân (1873-1907) Liệt sĩ cách mạng dân chủ cận đại. Tự Bá Tôn, người Sơn Âm, Chiết Giang (nay là Thiệu Hưng). Năm 1903 (năm Quang Hưng thứ 29) du lịch Nhật Bản. Năm sau tham gia Quang Phục Hội tại Thượng Hải. Năm 1905Đại Thông học đường đại học đường tại Thiệu Hưng. Xướng thể dục, giảng võ sự, nhằm tích lũy lực lượng cách mạng. Năm sau, để tiến hành hoạt động cách mạng trong nội bộ chính quyền nhà Thanh, quyên tiền mua chức đạo viên, sang An Huy thử việc, giữ chức tuần cảnh xứ biện kiêm giám đốc tuần cảnh học đường. Năm 1907 cùng Thu Cẩm chuẩn bị khởi nghĩa đồng thời tại hai tỉnh An Huy và Chiết Giang. Ngày 6 tháng 7 ám sát tuần phủ Ân Minh tại An Khang, ấn phát "Quảng cáo quân Quang Phục", dẫn dắt học sinh tuần cảnh học đường chiếm lĩnh cục quân khí. Khởi nghĩa thất bại, sau khi bị bắt đã anh dũng hy sinh.

Mục từ nhân vật trên "Từ Hải" từ trước đến nay vẫn luôn ngắn gọn súc tích. Khi chúng ta đã có sự hiểu biết sơ bộ về Từ Tích Lân, thì việc mô tả sâu hơn sẽ dễ dàng hơn rất nhiều. Đầu năm 1905, Từ Tích Lân ở Thượng Hải có một người họ hàng giàu có tên là Hứa Trọng Khanh, người này cũng là hội viên Quang Phục Hội, đã quyên góp 5000 đồng đại dương cho Từ Tích Lân. Nhà họ Hứa ở phân khúc đất vàng Nam Kinh Lộ Thượng Hải, vô tình mua được 10 mẫu đất, khu đô thị Thượng Hải phát triển nhanh chóng, giá đất bay vọt, gia đình họ bỗng chốc trở thành đại phú hào. Từ Tích Lân lấy lý do thể thức tập luyện quân sự của các trường học ở Thiệu Hưng cần dùng, dùng số tiền này mua 50 khẩu súng trường 9 viên phía sau, 2 vạn viên đạn tại Thượng Hải, qua sự phê chuẩn của tri phủ Thiệu Hưng Hùng Khởi Bàn, lĩnh giấy thông hành công văn, nghênh ngang đường hoàng đi qua Hàng Châu, vượt qua Tiền Thang Giang vận chuyển về Thiệu Hưng. Lô súng đạn này là vốn liếng của cách mạng, có vốn liếng rồi, những chuyện sau này sẽ dễ giải quyết hơn.

Vương Kim Phát tích cực tham gia vào công việc sáng lập Đại Thông Học Thang. Từ Tích Lân là người sáng lập, Vương Kim Phát vừa hỗ trợ sáng lập, đồng thời cũng là học viên khóa đầu tiên. Tên đầy đủ của Đại Thông Học Thang là "Đại Thông Sư Phạm Học Thang", hai chữ sư phạm mang màu sắc che đậy rõ ràng, bởi vì làm như vậy có thể làm tê liệt tai mắt triều đình nhà Thanh. Về mặt thiết lập môn học, đặc biệt thiết lập "khoa chuyên tu thể dục", công khai chiêu thu nhân tài tuấn kiệt các phủ các huyện nhập học. Trong nhóm học viên đợt đầu, hơn hai mươi người Thặng Huyện đó trở thành cốt cán, Vương Kim Phát vì biết bắn súng, vừa làm học sinh, vừa làm giáo viên. Đại Thông Học Thang vào tháng thứ hai khi thành lập Đồng Minh Hội, chính thức khai giảng tại Dự Thương Cổ Cống Viện Thiệu Hưng, nơi đây nhanh chóng trở thành cái nôi bồi dưỡng nhân tài cách mạng, trở thành căn cứ địa bí mật liên lạc với các hội đảng, vận chuyển từng loạt chí sĩ chống Thanh chất lượng cao cho hai tỉnh Chiết Giang và An Huy. Chế độ học tập thời đó không giống như bây giờ tính bằng năm học, mà là hình thức lớp huấn luyện ngắn hạn cấp tốc hết khóa này nối tiếp khóa khác. Đến mùa đông năm nay, khi Đại Thông Học Thang đang hoạt động rầm rộ, Vương Kim Phát lại đi theo Từ Tích Lân sang Nhật Bản học quân sự.

Trước Cách mạng Tân Hợi, vừa là thời đại đen tối nhất, đồng thời cũng là niên đại chủ nghĩa lãng mạn tỏa sáng rực rỡ. Trên người những nghĩa sĩ chống Thanh thế hệ này, tràn ngập tinh thần chủ nghĩa lãng mạn cách mạng. Sau khi Từ Tích Lân sáng lập Đại Thông Học Thang, các nhà lãnh đạo Quang Phục Hội nhanh chóng nảy sinh một ý niệm mới, đó chính là thông qua việc mua quan bán tước, xuất ngoại sang Nhật Bản học quân sự. Cái gọi là mua quan, dùng lời nói ngày nay mà nói, chính là bỏ tiền mua một chiếc quan làm chơi. Thế là người họ hàng giàu có Hứa Trọng Khanh của Từ Tích Lân đó, một lần nữa lại có cống hiến to lớn cho cách mạng, ông ta sau khi quyên 5000 đồng đại dương mua súng, lại lấy ra 4,5 vạn đồng đại dương, cung cấp cho Từ Tích Lân v.v. mua quan xuất ngoại. Có tiền mua tiên cũng được, triều đình nhà Thanh hồ đồ, người Nhật Bản cũng hồ đồ. Quan mà Từ Tích Lân mua là đạo đài, tương đương với đãi ngộ cấp sảnh ngày nay, Đào Thành Chương thấp hơn một cấp, mua quan tri huyện, là cấp xứ, Vương Kim Phát còn thấp hơn nữa, là hàm đô ti, coi như cán bộ cấp khoa. Từ Tích Lân và Đào Thành Chương điền khoa bộ binh, còn Vương Kim Phát thì điền khoa thể dục, đại khái là vì tiền bỏ ra ít hơn, cấp bậc quá thấp mà thôi.

Bỏ tiền mua quan nghe có vẻ luôn có chút giật gân. Dưới tình huống thông thường, nhìn thấy từ này, phản ứng đầu tiên nghĩ đến chính là hủ bại. Những câu chuyện tương tự, thường có thể nhìn thấy trong tiểu thuyết lên án cuối đời nhà Thanh, cách đây không lâu, chương trình Thời gian phương Đông của Đài truyền hình Trung ương, còn đưa tin về việc một vị huyện trưởng ở Sơn Tây bán quan, có người mua, mới có người bán, ngược lại, có người bán, tự nhiên cũng sẽ có người mua. Việc mua quan lúc bấy giờ của Vương Kim Phát v.v., rốt cuộc ra sao, hiện tại đã không thể làm rõ. Thế nhưng hành vi của họ, ít nhiều cũng có thể khiến chúng ta hiểu thêm những chuyện khác, bỏ tiền mua quan, chưa chắc đều là chuyện xấu. Mấu chốt liên quan đến một vấn đề căn bản, đó chính là tại sao lại làm quan, động lực là gì.

Mua một tri phủ cần bao nhiêu bạc, tư liệu này có lẽ có thể tra cứu. Tờ "Dương Tử Vãn Báo" ngày 17 tháng 3 năm nay trên trang "Giao lưu sưu tầm", từng đăng "giấy phép mua quan" của nhà thư pháp lớn Y Bính Thọ, đại khái là quan hệ cũ, cộng thêm lúc chế bản lại bị thu nhỏ lại, nhìn từ bức ảnh, chỉ có thể nhìn thấy bốn chữ lớn "Hộ bộ chấp chiếu" ở phần đầu. May là có kèm theo trích dẫn văn bản, nội dung của nó như sau:

Hộ bộ vì thỉnh

Dụ sự căn cứ tân thụ Quảng Đông tri phủ Y Bính Thọ tuân lệ quyên ngân tam bách cửu thập lượng, chuẩn y gia tam cấp. Số bạc quyên góp vào ngày 20 tháng 2 năm Gia Khánh thứ 4 đã giao kho thu đủ, tương ứng cấp phát giấy phép để ngăn chặn giả mạo.

Hơn 300 lượng bạc có thể được cộng ba cấp, trừ đi phí thủ tục, xấp xỉ 100 lượng bạc một cấp. Tôi từ trước đến nay rất thích chữ của Y Bính Thọ, chữ Lệ thư của ông cứng cỏi ngay thẳng không khuất phục, viết biển hoành phi, viết câu đối, đều vô cùng đáng xem. Sau khi nhìn thấy tờ giấy phép mua quan này, cảm giác đầu tiên là Y Bính Thọ có chút có lỗi với tôi, sao ông ấy có thể làm người như vậy. Nghĩ lại một lúc, ông ấy không làm quan, nói không chừng liền viết không ra được nét chữ đẹp như vậy. Không phải ai cũng giỏi bước vào phòng thi, trong tay thực sự có tiền, bỏ bạc kiếm chút công danh, và việc đọc sách chết bỏ tham gia khoa cử, cũng chẳng có bản chất gì khác biệt. Vẫn là câu nói đó, thủ đoạn đôi khi không quan trọng, quan trọng là mục đích và kết quả. Làm quan không tham ô nhũng lũng, chính là quan tốt, làm quan mà có thể viết một tay chữ đẹp, vẫn là nhà thư pháp giỏi. Việc này giống như Vương Kim Phát v.v., vì cách mạng mà mua quan, chẳng có gì là không vẻ vang cả.

Không còn nghi ngờ gì nữa, Vương Kim Phát mua quan sang Nhật Bản, năm đó đã quen biết Lỗ Tấn. Ấn tượng ban đầu của Phạm Ái Nông đối với Lỗ Tấn là phản cảm, còn Vương Kim Phát sẽ nghĩ thế nào, thì chưa được biết. Hắn là một nam tử hán thô lỗ, có lẽ hoàn toàn không chú ý đến việc Lỗ Tấn cứ lắc đầu không ngừng. Đến Nhật Bản rồi, Vương Kim Phát lập tức bước vào Trường thể dục Đại Sâm. Nói về trải nghiệm của Vương Kim Phát ở Nhật Bản, hầu như tất cả các bài viết đều đề cập đến, nhưng lại mang tính khái quát chung chung. Trong "Vương Quý Cao quân hành thuật" của Tạ Chấn có viết:

Kim Phát vào trường thể dục Đại Sâm, đến cả thành tích thí nghiệm, thế mà lại xếp thứ nhất tốt nghiệp với điểm cao, người bàn luận đều lấy làm vinh dự, vì học viên hội thể dục Đại Sâm rất đông, không phải có thể may mắn mà thành danh được.

Còn về việc Vương Kim Phát có thực sự đứng đầu hay không, bây giờ e rằng rất khó tìm được tài liệu thủ, dù sao thì trên tất cả các bài viết hiện tại đều viết như vậy. Nghĩ kỹ lại, Vương Kim Phát đạt hạng nhất cũng chẳng có gì là ghê gớm cả. Thể dục thời đó không giống với ngày nay, theo khảo chứng, từ "thể dục" cũng được du nhập từ Nhật Bản, truy cứu xa hơn nữa, từ này xuất hiện lần đầu tiên trong cuốn "Emile" của Rousseau người Pháp, có nghĩa là giáo dục cơ thể, giáo dục cơ thể hình thành hệ thống rèn luyện cơ thể gọi là "thể dục", năm 1868, Nhật Bản du nhập thể dục từ châu Âu, 10 năm sau, một người tên là A Đằng Trấn Tam chính thức sử dụng hai chữ "thể dục". Lúc đó đằng nào cũng không có bản quyền, huống chi chữ viết của người Nhật Bản, vốn dĩ cũng là ăn trộm từ Trung Quốc mà ra, lưu học sinh Nhật Bản không chút khách khí mang cách gọi "thể dục" về nước. Trước năm 1902, từ chuyên dụng "thể dục" bắt đầu xuất hiện trên các mặt báo chí Trung Quốc. Thể dục thời đó, hoàn toàn khác xa với những gì chúng ta nhìn thấy trên đại hội thể thao ngày nay, tóm lại mà nói, chính là cưỡi ngựa bắn súng, xếp hàng xuất thao.

Trong niên đại lúc bấy giờ, lưu học sinh Trung Quốc có thể đạt được thành tích xuất sắc ở nước ngoài, có rất nhiều ví dụ có sẵn. Người Trung Quốc không phải thực sự ngốc, chúng ta sở dĩ thường thua kém người khác, không phải bẩm sinh không được, mà là công phu hậu thiên không đủ. Rất nhiều người ở trong đại môi trường Trung Quốc này, âm thầm lặng lẽ tầm thường vô vị, một khi xuất out, ở trong một tiểu môi trường tương đối khép kín, điều kiện học tập cũng chưa chắc đã tốt, ngược lại lại tỏa sáng rực rỡ. Tỷ như tiên sinh Tưởng Bách Lý cũng sang Nhật Bản học quân sự, trước khi xuất ngoại, ông là một người văn nhân vóc dáng gầy gò yếu ớt không chịu nổi gió thổi, thế mà chính ông, vào năm 1905 khi tốt nghiệp, lại giành được hạng nhất khoa bộ binh. Theo quy định của bộ tham mưu Nhật Bản, thủ khoa sĩ quan được Thiên hoàng ban đao, đây là việc người Nhật Bản cực kỳ lấy làm vinh dự, nhiều năm qua, không phải học sinh Nhật Bản thì đừng hòng mơ tới, thế nhưng Tưởng Bách Lý cứ dựa vào sự nỗ lực của chính mình mà giành được vinh dự này. Vương Kim Phát vinh dự giành hạng nhất trường thể dục Đại Sâm, nhận được phần thưởng gì thì chưa được biết. Rốt cuộc có còn tìm được ngôi trường này hay không, e rằng cũng khiến người ta hoài nghi, trường thể dục Đại Sâm tự nhiên không thể so sánh với trường sĩ quan đường hoàng, cho dù tốt đến đâu cũng chỉ có thể tính là trường chuyên trung đẳng, bởi vì nhìn từ chế độ học tập, Vương Kim Phát chỉ học nửa năm là tốt nghiệp, vẫn mang tính chất trường học cấp tốc.

3

Vương Kim Phát trở về nước vào khoảng mùa hè mùa thu năm 1906, mặc dù chỉ có thời gian hơn nửa năm, nhưng dẫu sao cũng coi như học thành trở về nước. Tôi hoài nghi tiếng Nhật của hắn có lẽ vẫn chưa nói thạo lắm. Từ Tích Lân từ năm 1903 đã từng đến Nhật Bản, lần này dẫn dắt Vương Kim Phát v.v. lại sang Nhật Bản lần nữa, mục đích của ông cũng không nằm ở việc học hành cho giỏi, mà Vương Kim Phát từ lâu đã được chứng minh không phải là hạt giống để học sách. Việc du học thời đó, thực sự cũng quá thuận tiện một chút, với tư cách là một nhà cách mạng nghề nghiệp cần cù, Từ Tích Lân không chỉ bận rộn chạy vạy ở vùng Chiết Giang Thượng Hải An Huy, thậm chí còn thường xuyên qua lại giữa Trung Quốc và Nhật Bản. Lần này dẫn dắt đám đệ tử sang Nhật Bản, Từ Tích Lân ở chưa đến nửa năm, liền lại quay về Trung Quốc. Chương Thái Viêm vì vụ án "Tô Báo", bị kết án ba năm tù giam, giam trong nhà tù của người phương Tây ở Tô Giới Thượng Hải, đến tháng sáu năm nay thì mãn hạn tù ra tù, trước khi ra tù, Từ Tích Lân từng đến nhà tù thăm ông ta, điều này cho thấy trước tháng sáu, Từ Tích Lân đã về nước. Thời gian chính xác Vương Kim Phát về nước, đương nhiên là sau kì nghỉ hè, rất nhiều sách đều nói là trong khoảng từ tháng 7 đến tháng 8.

Vương Kim Phát sau khi về nước, chính thức đảm nhận chức giáo viên thể dục của Đại Thông Học Thang, nói cách khác là làm thầy giáo thể dục. Vào đầu thế kỷ này, thể dục và thể dục là hai từ thường xuyên bị nhầm lẫn, cho đến năm 1922, Chính phủ Bắc Dương ban hành chế độ học tập mới, chính thức sử dụng từ "thể dục", môn "thể dục" của trường học mới được đổi thành giờ "thể dục" một cách đồng loạt. Như đã nói ở phần trước, Đại Thông Học Thang do một tay Từ Tích Lân sáng lập đã trở thành căn cứ địa bồi dưỡng chí sĩ chống Thanh, mà Vương Kim Phát với tư cách là giáo viên thể dục, thực chất chính là giáo quan quân sự. Chế độ khoa cử đã bị phế bỏ, các trường học kiểu mới mọc lên như nấm sau mưa, mà sự mới và cũ của trường học lại có liên quan lớn đến việc có hay không có giờ thể dục. Kể từ sau khi Bách nhật duy tân thất bại, Từ Hi Thái hậu già nua, đối với tất cả những sự vật dính líu đến chữ mới đều mang theo sự sợ hãi. Nếu chính phủ nhà Thanh có thể nghĩ đến tác hại tiềm ẩn của giờ thể dục, chắc chắn sẽ cấm mở môn học này. Trong niên đại đặc biệt đó, thậm chí ngay cả một văn nhân như Lỗ Tấn, cũng thường xuyên mặc trang phục Judo màu trắng, tranh đấu và vật lộn trong võ đường Judo ở Nhật Bản. Do đầu thế kỷ 20 là thời đại suy yếu nhất của Trung Quốc, cho nên giấc mơ cường quốc hầu như khích lệ từng vị người có hiểu biết. Giờ thể dục và giấc mơ cường quốc được liên kết với nhau một cách danh chính ngôn thuận. Nói ra đều khiến người ta không dám tin, đất nước càng yếu, lòng dân càng mạnh, trong giai đoạn này thịnh hành nhất lại chính là giáo dục quân dân. Không chỉ dân gian đang làm giấc mơ cường quốc, thậm chí triều đình cũng chìm đắm vào ảo tưởng không thực tế.

Vào tháng 4 năm 1906, tôn chỉ giáo dục do triều đình nhà Thanh khâm định là "Trung quân, tôn Khổng, thượng công, thượng thực, thượng võ". Trong đó tinh thần thượng võ là cốt lõi của giáo dục quân dân. Nó đã đem lại cơ hội tốt để phát triển mạnh mẽ môn thể dục. Thượng võ chính là toàn dân là lính, trường học sở hữu súng thật đạn thật đã không còn thuộc về bất hợp pháp, cưỡi ngựa, bắn súng, rèn luyện thể phách, đã trở thành chủ đề quan trọng. Tư thế sức mạnh của thế giới nằm ở võ lực đã thẩm thấu vào dân gian, chi bằng ôn lại một bài đồng dao thời bấy giờ:

Hành tinh thế kỷ hai mươi, thiếu nhi quân huy hoàng.

Chiêng nhỏ trống nhỏ thổi kèn hiệu, cờ nhỏ rồng vàng tung bay phấp phới.

Anh trai Washington, em trai Napoleon.

Tim gan tuy nhỏ máu đỏ sục sôi, đầu óc tuy nhỏ gan không sợ hãi,

Tiến lên tiến lên! Người nhỏ ngựa nhỏ thần thái vũ trang!

Giới tiến hóa thế kỷ hai mươi, không cạnh tranh, sao có thể tồn tại.

Chân đá năm đại châu, khí nuốt cầu Đông Tây.

Tướng quân tướng quân bay, ai bảo trẻ con không biết binh?

Yêu nước ta như người thân, ta yêu quần thể như thân mình,

Vạn tuế vạn vạn tuế, vĩ đại thay quân nhân chúng ta!

Đây là bài đồng dao thịnh hành vào năm 1905. Trong tiếng ca sục sôi khí thế như vậy, chúng ta không khó tưởng tượng ra một vị giáo viên thể dục thời bấy giờ oai phong lẫm liệt và thần khí biết nhường nào. Đồng dao là do trẻ con hát, nhưng thứ thịnh hành nơi cửa miệng thanh niên thời bấy giờ lại là bài "Trung Quốc nam nhi", mở đầu vô cùng đanh thép:

Nam nhi Trung Quốc, nam nhi Trung Quốc, muốn đem một tay chống bầu trời.

Sư tử ngủ ngàn năm, sư tử ngủ ngàn năm, một người vung tay vạn người hùng.

Khúc kết lại là:

Cổ kim biết bao trang nam tử kỳ vĩ, vùi thỏm đầu trong bụi vàng, lập công nơi Yến Nhiên,

Cho đến nay máu nóng vẫn còn thẫm đỏ.

Thời loạn xuất anh hùng, thời thế cùng cực mới thấy khí tiết. Năm nay, Vương Kim Phát 24 tuổi, đang độ tuổi xuân sắc tràn trề, ý chí hừng hực. Trào lưu mới không gì cản nổi, triều đình nhà Thanh nằm mơ cũng không ngờ tới, tất cả những sự vật đang trỗi dậy mang theo ký tự "mới" đều đang âm thầm đóng vai trò là kẻ đào huyệt. Tân quân, dân đoàn, học sinh, những tổ chức ít nhiều có liên quan đến súng ống này, trong Cách mạng Tân Hợi sau này, đều phát huy tác dụng không thể vùi lấp. Tôi từng nhìn thấy một bức ảnh chụp ở Nhật Bản năm 1906, phía trên bức ảnh viết "Kỷ niệm lưu niệm từ biệt về nước của Từ Bá Tôn, Mã ××, Trần Bá Bình quân, chụp tại Tảo Đạo Điền vào mùa thu Bính Ngọ". Bức ảnh này đủ để chứng minh tài liệu tôi trích dẫn ở phần trước có sự sơ hở, bởi vì trên ảnh còn có Vương Kim Phát, bức ảnh này có thể khẳng định chắc chắn anh ta lúc đó vẫn ở Nhật Bản, nói cách khác, ngày tháng Vương Kim Phát về nước, vẫn có thể lùi lại mấy tháng nữa, mà Từ Tích LânKý nhiên đã về nước vào tháng 6, chứng minh rằng vào mùa thu, ông ta lại một lần nữa đến Nhật Bản, chỉ có điều thời gian lần này ngắn hơn, vào tháng 12 năm này, Từ Tích Lân liền đi An Huy nhậm chức hội biện học đường tiểu học lục quân.

Bức ảnh này e rằng là bức ảnh chụp đầu tiên của Vương Kim Phát có thể nhìn thấy hiện tại, vì được chụp ở Nhật Bản, lại đều là đảng viên cách mạng, tự nhiên là đã cắt đi đuôi sam. Hầu như mọi người đều để tóc ngắn kiểu Nhật Bản, duy chỉ có Vương Kim Phát là cạo trọc lóc sáng bóng. Dưới triều đại nhà Thanh, việc cắt đuôi sam hầu như đồng nghĩa với việc chuẩn bị mất đầu, bởi vì có tấm biển hiệu lưu học sinh, triều đình nhà Thanh đối với việc cắt đuôi sam đành phải nhắm một mắt mở một mắt. Áp lực cắt đuôi sam lúc bấy giờ chủ yếu đến từ dân gian, triều đình đã tha thứ, nhưng trong lòng bách tính lại có khúc mắc. Dựa theo thói quen hình thành hơn hai trăm năm nay, một chiếc đuôi sam dài của đàn ông chính là cái mạng sống, nếu như không có đuôi sam, thì cái tội danh nói nhỏ, là trộm phụ nữ nhà người ta, bởi vì dân gian bắt được gian phu, sự trừng phạt đầu tiên chính là lập tức cắt đi đuôi sam của hắn. Nói lớn lên, chính là thông địch phản quốc, chính là Hán gian. Cho nên lưu học sinh về nước, việc đầu tiên cần làm, là mua một chiếc đuôi sam giả ở Thượng Hải.

Tôi tưởng tượng tính cách của Vương Kim Phát, đại khái là lười đi đeo cái thứ đuôi sam giả nào đó, vây xem thì cứ vây xem đi, người khác chỉ trỏ sau lưng hắn, cứ để họ nói cho thỏa thích. Đại Thông Học Thang là trường cũ của Vương Kim Phát, mặc dù xây dựng trường mới chỉ hơn một năm, nhưng do tôn chỉ lập trường của nó nằm ở việc bồi dưỡng nhân tài cách mạng, bầu không khí của trường học này rõ ràng không giống với những nơi khác. Đến mùa đông năm nay, nữ hiệp lừng lẫy Thu Cẩm vì mẹ mất nên từ Thượng Hải về quê nhà Thiệu Hưng du ngoạn một chuyến. Chẳng bao lâu sau, Đại Thông Học Thang liền công cử bà chủ trì công việc nhà trường, thiệp mời do chính tay Vương Kim Phát mang đến. Tôi hoài nghi đây là việc đã được lên kế hoạch từ trước, bởi vì trước đó, Vương Kim Phát từng thay Từ Tích Lân mang một bức thư mật đến Thượng Hải, rất nhiều bài viết đều cho rằng lần đưa thư này là sự khởi đầu Vương Kim Phát quen biết Thu Cẩm. Nội dung bức thư mật đã không thể được biết, phỏng đoán theo suy luận, Từ Tích Lân muốn bà chủ trì Đại Thông Học Thang.

Trong lần gặp gỡ đầu tiên ở Thượng Hải, Thu Cẩm rõ ràng đã để lại ấn tượng rất tốt cho Vương Kim Phát. Lúc bấy giờ, Thu Cẩm vì thử nghiệm chất nổ, sơ ý làm nổ bị thương tay, đang ẩn náu tại nhà người bạn tri kỷ Ngô Lan Thạch. Tình cảm cách mạng nặng tựa thái sơn, cho dù là lần đầu gặp gỡ, Thu Cẩm vẫn tiếp đãi Vương Kim Phát vô cùng thịnh soạn, rượu qua ba tuần, Thu Cẩm rời tiệc rút dao Oa mà múa, khiến cho một người không giỏi múa bút văn chương như Vương Kim Phát dâng trào cảm hứng thơ ca, vì thế còn để lại bài thơ kỷ sự, trong đó có hai câu thường hay được người ta trích dẫn:

Chớ bảo trượng phu đều hào hiệp,

Anh hùng còn nhường nữ nhi chiếm.

Nữ hiệp Thu Cẩm trong sự nghiệp cách mạng của Vương Kim Phát, đóng vai trò vô cùng quan trọng. Vương Kim Phát đi theo Từ Tích Lân tham gia cách mạng, Từ Tích Lân là ân sư của anh ta, nếu nói Vương Kim Phát về mặt tinh thần còn có một người thầy nữa, thì đó chính là Thu Cẩm. Thu Cẩm chủ trì Đại Thông Học Thang, bà và Vương Kim Phát có mối quan hệ lãnh đạo kép, vừa là hiệu trưởng và giáo viên, vừa là cấp trên cấp dưới của "đảng viên cách mạng". Tháng 5 năm 1907, Thu Cẩm tại cố hương Hòa Xướng Thường của Thiệu Hưng, triệu tập cốt cán hội đảng Chiết Giang Đông bí mật mưu lập "quân Quang Phục", tôn cử Từ Tích Lân đang ở An Huy làm "thủ lĩnh", Thu Cẩm tự xưng là "hiệp lĩnh", thủ lĩnh và hiệp lĩnh tương đương với chính phu tư lệnh. Lấy tám chữ "Quang Phục Hán tộc đại chấn quốc quyền" làm mật hiệu biên chế, dưới quyền cai quản tám quân, Vương Kim Phát được bổ nhiệm làm phân thống, chức hàm của anh ta tương đương với một quân trưởng. Quân Quang Phục có đến ba bốn vạn người, trong đó chỉ riêng một nơi Thặng Huyện đã có gần vạn người.

Quân Quang Phục ban đầu định vào ngày 6 tháng 7, đồng thời khởi nghĩa ở hai tỉnh Chiết Giang và An Huy. Không ngờ Vũ Nghĩa và Kim Hoa v.v. của Chiết Giang bị lộ mật, đảng nhân tử nạn, liên lụy đến Đại Thông Học Thang, ngày khởi nghĩa đành phải lùi lại đến ngày 19 tháng 7, tức là ngày mùng 10 tháng 6 âm lịch. Đến ngày 6 tháng 7 hôm đó, Từ Tích Lân ám sát tuần phủ Ân Minh tại An Khang khởi nghĩa thất bại, lấy thân tuẫn nạn, lại một lần nữa liên lụy đến Đại Thông Học Thang. Trong chớp mắt, khủng bố trắng bao trùm, các loại tin đồn nhảm, làm rối loạn lòng người hoang mang lo sợ. Ngày 2 tháng 7, Vương Kim Phát tuân theo ước định từ trước, từ Thặng Huyện đến Thiệu Hưng, Thu Cẩm biết sự việc đã không thể cứu vãn, nói với anh ta "phong thanh không tốt", bảo anh ta mau chóng rời khỏi Thiệu Hưng. "Vương Quý Cao quân hành thuật" viết như thế này:

Thái thú Thiệu Hưng Quý Phúc, dùng binh tỉnh Chiết đến vây bắt Đại Thông, lại chia một nhánh tập kích công cục Thặng, có lẽ sợ Kim Phát có ở đó chăng. Lúc đó Kim Phát vừa hay ở trường, muốn mưu tính kháng cự, Hiệp Thu cho rằng mình là phụ nữ, hoàn toàn không có chứng cứ, cho dù bị bắt cũng không sao, bèn giục Kim Phát mau chóng đi, cùng với Trúc v.v. mưu tính về sau. Kim Phát không nghe theo, giục giã tới bốn năm lần, thanh sắc câu lịch, Kim Phát hết cách, bèn vượt tường trốn xa.

Đây là một khung cảnh mang đậm tính kịch tính, nhưng "vượt tường mà trốn" có lẽ không chính xác. Bởi vì thực tế là, quân Thanh vào ngày hôm sau, mới bắt đầu vây công Đại Thông Học Thang, tình huống lúc đó tuy khẩn cấp, nhưng Vương Kim Phát hoàn toàn có đủ thời gian, bước ra từ cửa lớn của nhà trường. Trong cuộc vây công sau đó, một số học sinh chỉ vì đợi phí trốn chạy, không kịp đi, kết quả là anh dũng tuẫn nạn. Rõ ràng, thầy trò Đại Thông Học Thang, đối với cục thế thời bấy giờ vẫn tồn tại ảo tưởng không thực tế, và đã phải trả giá đắt cho ảo tưởng đó. May là Vương Kim Phát đã chuồn mất từ lâu. Ngày hôm sau khi anh ta đi, tức là vào chiều ngày 13 tháng 7, Thu Cẩm không may bị bắt, ung dung mang xiềng xích đi, gặp thái thú Thiệu Hưng Quý Phúc, chỉ để lại lời khai bảy chữ "Thu phong thu vũ sầu sát nhân", anh dũng hy sinh vào rạng sáng ngày 15 tháng 7.

4

Sau khi Bách nhật duy tân thất bại, Khang Vi Sỹ và Lương Khải Siêu hoảng hốt trốn chạy, có người khuyên Đàm Tự Đồng mau chóng đi, Đàm Tự Đồng bình tĩnh nói: "Trên thế giới phàm là biến pháp, đều phải chết người, Trung Quốc vẫn chưa chết ai, hãy bắt đầu từ tôi." Mậu Tuất chỉ là biến pháp, chết sáu vị quân tử tiêu biểu bởi Đàm Tự Đồng. Vương Kim Phát và thế hệ của họ tiến hành là cách mạng, người chết tự nhiên nên nhiều hơn, bi tráng hơn, đáng ca tụng hơn. Từ năm 1907 Từ Tích Lân ám sát Ân Minh khởi nghĩa thất bại, cho đến tận khi Cách mạng Tân Hợi thành công, đảng viên cách mạng chưa từng ngừng nghỉ việc hy sinh và bạo động. Triều triều nhà Thanh đã thọ chung chính tẩm, nhưng con rết trăm chân, chết mà chưa cứng, triều đại nhà Thanh sẽ không tự mình rút khỏi võ đài lịch sử. Tiếp nối sau khi Từ Tích Lân Thu Cẩm lấy nghĩa xả thân không lâu, vào tháng 9 năm 1907, hội viên Đồng Minh Hội Vương Hòa Thuận v.v. khởi nghĩa tại ba nơi Khâm Châu Liêm Châu Phòng Thành. Tháng 12, hội viên Đồng Minh Hội Hoàng Minh Thường v.v. dẫn bộ đội khởi nghĩa tại Trấn Nam Quan, Tôn Trung Sơn và Hoàng Hưng v.v. thân lâm tuyến trước đốc chiến phát pháo. Đến tháng 3 năm sau, Hoàng Hưng dẫn dắt "Quân Nam lộ Trung Hoa Quốc Dân" do Hoa kiều tổ chức, một lần nữa phát động khởi nghĩa Khâm Châu Liêm Châu. Tháng 4, Hoàng Minh Thường Vương Hòa Thuận lại phát động khởi nghĩa Hà Khẩu Vân Nam. Tháng 11, hoàng đế Quang Hưng và Từ Hi Thái hậu lần lượt băng hà, hội viên Quang Phục Hội Hùng Thành Cơ lẫn vào tân quân đã dẫn dắt mã doanh và pháo doanh khởi nghĩa tại An Khang, đây là sự khởi đầu của khởi nghĩa tân quân.

Khởi nghĩa Hoàng Hoa Cương Quảng Châu tháng 4 năm 1911, sau sự việc liệm thu hài cốt liệt sĩ, tổng cộng 72 bộ, cho nên sử sách gọi là "Bảy mươi hai liệt sĩ Hoàng Hoa Cương". Sau đó lần lượt tra rõ còn có 14 vị liệt sĩ, nói cách khác, liệt sĩ thực tế nên là 86 người. Không có một thế hệ con người đổ máu hy sinh, thì không thể nào lật đổ triều đại nhà Thanh. Ôn lại lịch sử huy hoàng của giai đoạn này, chi bằng đọc lại tiểu thuyết "Thuốc" của Lỗ Tấn, tiểu thuyết viết về một người cha vì để chữa bệnh lao cho con trai, đã cho nó ăn bánh bao tẩm máu người. Máu người này, là máu tươi của một nhà cách mạng tên là Hạ Du. Hạ Du tuy là nam, nhưng rõ ràng đang ám chỉ Thu Cẩm, bởi vì Hạ và Thu, Du và Kín, đều dính dáng đến nhau. Chúng ta đã quen với việc coi sự đổ máu hy sinh của nhà cách mạng là do sự tàn bạo của giai cấp thống trị, cho nên chúng ta quen với việc sau sự việc ca tụng các liệt sĩ, tố cáo giai cấp thống trị, lại dễ dàng bỏ qua sự tê liệt của quần chúng nhân dân. Trên thực tế nhà cách mạng vứt đầu rơi máu nóng, quần chúng nhân dân ngu muội ăn bánh bao tẩm máu người, đây thường là sự thật tàn khốc nhất, mà bản thân chúng ta rất có khả năng chính là những kẻ ăn bánh bao tẩm máu người đó.

Thu Cẩm anh dũng tuẫn quốc, Vương Kim Phát trở thành kẻ trốn lệnh truy nã của triều đình nhà Thanh. Từ Tích Lân bị lăng trì xử tử, Thu Cẩm chết như thế nào, có lẽ là bị chặt đầu, chỉ nhớ bà từng đưa ra yêu cầu, bản thân mình chết rồi, không được lột quần áo của bà, từ đó có thể thấy, phụ nữ bị giết, nếu không khéo ngoài việc mất đầu ra còn có một phen sỉ nhục khác. Bây giờ đã không có cách nào tra ra được, Vương Kim Phát biết tin Thu Cẩm bị giết vào lúc nào. Hắn có lẽ từng nghĩ đến việc cứu Thu Cẩm ra ngoài, cướp ngục hoặc cướp pháp trường, nhưng sự việc phát triển quá nhanh, hoàn toàn không có khả năng đó. Lúc đó không có tivi, anh ta tự nhiên cũng không nhìn thấy báo chí, cảm giác duy nhất có thể có, chính là sự việc ngày càng nghiêm trọng, tình thế ngày càng bất lợi. Hắn đành phải hoảng hốt trốn chạy, trốn được ngày nào hay ngày ấy. "Vương Quý Cao quân hành thuật" viết như thế này:

Gai góc khắp nơi, thân hữu đóng cửa, ngày ẩn đêm đi, vượt suối trèo đèo, tiền túi đã cạn, cảnh nhà chưa rời, không gặp mẹ giặt áo, không có dấu vết người giặt giũ. Người trong lúa sậy thực sự cùng quỳ rồi! Người đi theo có sách lược gì nào! Bèn chọn nhà thân hào giàu có từng liên quan đến vụ án của Thu, và từng coi Vương Kim Phát là phỉ khấu nhiều lần đi bẩm báo quan lại... để cưỡng bức mượn tiền...

Lỗ Tấn nói Vương Kim Phát xuất thân từ đại học Lục Lâm, lời nói này từng được rất nhiều bài viết trích dẫn rộng rãi. Cái gọi là đại học Lục Lâm, là cách gọi lịch sự của việc làm cướp. Không còn nghi ngờ gì nữa, Vương Kim Phát trong cơn lẩn trốn, đã trở thành một đầu sỏ cướp bóc đích thực. Thặng Huyện là nơi phát nguồn của Việt kịch, những người từng nghe Việt kịch, nhất định sẽ có ấn tượng uyển chuyển êm tai đầy vẻ nữ tính. Có một điểm khiến người ta không hiểu nổi, một Thặng Huyện có thể thốt ra những giai điệu mềm mại yếu ớt như vậy, lại đồng thời là nơi phát nguồn của cướp. Ở vùng Chiết Giang Đông, dân phong Thặng Huyện là hung hãn nhất, cướp Thặng Huyện với tư cách là nhãn hiệu, nổi tiếng giống như rượu hoàng tửu Thiệu Hưng và kéo Trương Tiểu Tuyền Hàng Châu. Chi bằng giải thích nghĩa chính xác của chữ "Thặng" này, "Thặng" do chữ "sơn" và chữ "thừa" cấu thành, thời cổ đại "một xe bốn ngựa" gọi là thừa, cho nên mới có ý nghĩa là "bốn", Thặng biểu thị bốn bề có núi, ngụ ý sau khi giết người cướp của, chạy trốn theo hướng nào, đều có thể chạy trốn mất tăm mất tích, trốn trong chốn núi sâu không biết ở đâu. Kể từ sau khi nhà Minh mất về tay nhà Thanh, mấy trăm năm nay, cướp của Thặng Huyện chưa từng thực sự tuyệt tích. Vương Kim Phát võ công cao cường, gan dạ sáng ngời, lên làm cỏ làm giặc, chiếm núi làm vua, đối với anh ta mà nói, không tính là việc khó khăn gì. Hắn từng là thủ lĩnh của đảng Ô Đái, làm thổ phỉ tiếp, có ý nghĩa hành nghề cũ tái diễn. Có điều, cướp cũng có đạo lý, làm cướp không có nghĩa là nhất định làm chuyện xấu. Theo ghi chép sử sách, Vương Kim Phát làm phỉ, từ trước đến nay không quấy nhiễu dân. "Dân" ở đây, tự nhiên chỉ người nghèo.

Trong "Vương Quý Cao quân hành thuật" có viết, Vương Kim Phát cưỡng mượn tiền tài của nhà giàu, thường dùng một phần tư phát cho dân nghèo, một phần tư bản thân sử dụng, phần còn lại chu cấp cho cơ quan đảng nhân. Từ đó có thể thấy, Vương Kim Phát làm cướp rồi, vẫn duy trì mối quan hệ mập mờ không rõ với đảng cách mạng. Khởi nghĩa An Huy Chiết Giang do Từ Tích Lân và Thu Cẩm chủ trì thất bại, nha dịch triều đình nhà Thanh tứ phía xuất động, đi khắp nơi bắt giữ đảng viên cách mạng, không những không làm Vương Kim Phát sợ hãi, ngược lại còn thành toàn cho hắn có được một phen nghiện anh hùng kiểu Lương Sơn Bạc, làm một lần Robin Hood của Trung Quốc. Cho dù Vương Kim Phát chỉ làm cướp nửa năm, nhưng những truyền thuyết anh ta để lại ở Chiết Giang Đông, đã đếm không xuể. Không có gì có thể đi sâu vào lòng người hơn truyền thuyết về cướp. Ví dụ như trên đường gặp gỡ "người đói sắp chết", Vương Kim Phát móc toàn bộ 600 văn tiền duy nhất trên người ra đưa cho hắn, bản thân lại cùng đồng bọn nhịn đói suốt một ngày, 600 văn tiền này là tiền bán quần áo cướp được. Lại ví dụ như một thôn nọ có một vị tiết phụ, bị ác bá trong thôn ép gả, sự việc này lọt vào tai Vương Kim Phát, mắt hắn trừng trừng nứt ra, dẫn dắt thủ hạ chặn đường ở giữa đường, đánh ác bá một trận tơi bời, sau đó đưa tiết phụ về nhà.

Danh tiếng của Vương Kim Phát, chính là vì làm cướp nửa năm, mà tăng lên gấp bội. Bách tính dân gian không tránh khỏi tâm lý trẻ con, trò chơi mà trẻ con thích chơi nhất là "quan binh bắt cướp", đôi khi người lớn đối với truyền thuyết về cướp, còn có hứng thú hơn so với đảng cách mạng. Nếu như nói Vương Kim Phát đi theo Từ Tích Lân sang Nhật Bản, chỉ là sự khởi đầu cho sự nghiệp truyền kỳ huy hoàng của anh ta, thì việc hắn có một dạo làm phỉ, chiếm núi làm vua, lại chính là sự đi sâu vào chương khúc truyền kỳ của anh ta. Trước đó, anh ta làm theo sự sắp xếp của Từ Tích Lân, sau này lại tuân theo sự chỉ huy của nữ hiệp Thu Cẩm. Từ Tích Lân và Thu Cẩm tuẫn nạn, Vương Kim Phát bỗng chốc mất đi phương hướng cách mạng. Khủng bố trắng ngày càng nghiêm trọng, cách mạng rơi vào thời kỳ trào lưu thấp thoáng ngắn ngủi, liên lạc với đảng nhân bị gián đoạn, với tư cách là đối tượng trọng điểm bị triều đình nhà Thanh truy nã khắp nơi, Vương Kim Phát liên tục rơi vào hoàn cảnh vô cùng chật vật. Làm thổ phỉ tự nhiên có một mặt tự do hoàn toàn, nhưng đồng thời cũng có một mặt vô cùng khó khăn. Không phải tất cả người nghèo đều đứng về phía "phỉ", trái ngược lại, ngoài những người cực kỳ hiểu rõ Vương Kim Phát ra, phần lớn người nghèo rất có khả năng sẽ đi báo quan phủ. Trên thực tế, Vương Kim Phát không chỉ một lần rơi vào khốn cảnh, để trốn chạy, hắn đành phải dẫn dắt bộ đội trốn vào núi sâu. Thu qua đông tới, trời lạnh đất giá, cộng thêm sự truy bắt của quan phủ càng thêm gắt gao, cuộc sống của Vương Kim Phát càng lúc càng tệ.

Đúng lúc Vương Kim Phát lâm vào đường cùng, Tôn Trung Sơn ở xa tận Tokyo Nhật Bản, đã đưa ra chỉ thị: "Thu Cẩm tuy đã tuẫn tiết, đốm lửa vẫn còn tồn tại, chớ quên những đồng chí chịu nạn Chiết Giang của ta." Mùa xuân năm 1908, một nhà lãnh đạo khác của đảng cách mạng Chiết Giang là Trần Kỳ Mỹ, từ Nhật Bản phong trần mệt mỏi trở về nước, để thắp lại ngọn lửa cách mạng chống Thanh ở Chiết Giang, hội tụ lại người cũ Quang Phục Hội, Trần Kỳ Mỹ nhiều lần phái người bí mật đến Thặng Huyện. Công sức không phụ lòng người, một hội viên Đồng Minh Hội tên là Dương Hiệp Khanh cuối cùng đã tìm thấy Vương Kim Phát. Thế là Vương Kim Phát một lần nữa liên lạc được với đảng viên cách mạng, thoát thân đi tới Thượng Hải. Thủ hạ sắp xếp ra sao, tư liệu lịch sử không lưu lại ghi chép. Vương Kim Phát là người con có hiếu lớn, lúc đi, không quên mang theo mẹ già của mình, cùng với người vợ thứ hai Thẩm Hùng Khanh của hắn.

5

Bây giờ, nếu không ngắt lời để nói về Trần Kỳ Mỹ, thì rất khó để tiếp tục kể chuyện tiếp theo. Trần Kỳ Mỹ là ân sư của Tưởng Giới Thạch, không có ông ta, thì sẽ không có Tưởng Giới Thạch sau này. Trần Kỳ Mỹ giới thiệu Tưởng Giới Thạch gia nhập Đồng Minh Hội, trong cuộc khởi nghĩa Cách mạng Tân Hợi, Tưởng Giới Thạch và Vương Kim Phát, là hai vị đại tướng đắc lực xung phong hãm trận dưới quyền Trần Kỳ Mỹ, vì quan hệ của Trần Kỳ Mỹ, Tưởng Giới Thạch cuối cùng đã có được cơ hội theo sát bên cạnh Tôn Trung Sơn, cơ hội này khiến ông ta nhận được trọng dụng của Tôn Trung Sơn, thăng tiến vùn vụt, cuối cùng trở thành nhân vật số một trong Quốc Dân Đảng. "Nhị Trần" nổi tiếng trong Quốc Dân Đảng, tức Trần Quả Phu và Trần Lập Phu, là cháu của Trần Kỳ Mỹ, "Nhị Trần" này sau này liên tục được Tưởng Giới Thạch trọng dụng, rõ ràng có liên quan đến tư tưởng báo ân của Tưởng. Năm 1916, Trần Kỳ Mỹ bị người do Viên Thế Khái phái đến ám sát thiệt mạng tại Thượng Hải, Tưởng Giới Thạch từng đem thi thể của ông chuyển về nhà mình nhập quan khâm liệm. Lúc đó Tôn Trung Sơn cũng ở Thượng Hải, thân lâm hiện trường viếng nhìn di thể, ôm thi thể khóc lớn. Từ đó có thể thấy quan hệ giữa Trần Kỳ Mỹ và Tưởng Giới Thạch, Trần Kỳ Mỹ và Tôn Trung Sơn, không phải bình thường.

Trong đảng viên cách mạng gốc Chiết Giang, do Từ Tích Lân và Thu Cẩm đã tuẫn nạn, trong số đảng viên cách mạng lão làng, nên là bốn vị đại tướng Chương Thái Viêm, Thái Nguyên Bồi, Đào Thành Chương và Trần Kỳ Mỹ, ba người trước đều là hội viên Quang Phục Hội, là một trong những người sáng lập Quang Phục Hội, thế nhưng trong đó Chương Thái Viêm và Thái Nguyên Bồi mang hơi văn nhân quá nặng, là người nổi tiếng văn hóa, không giỏi làm cách mạng bạo lực, Đào Thành Chương không giống vậy, ông là nhà lãnh đạo quân Quang Phục, có một biệt danh vang dội gọi là "Hoán cướp". Trần Kỳ Mỹ hình như chưa từng tham gia Quang Phục Hội, ông trực tiếp tham gia Đồng Minh Hội, từ tư lịch mà nói, Trần Kỳ Mỹ thấp hơn ba vị này một chút, thế nhưng công lao của ông, lại vượt trên ba vị. Trần Kỳ Mỹ là đô đốc Thượng Hải đầu tiên sau cách mạng, trong các sự kiện lịch sử như quang phục Thượng Hải, quang phục Hàng Châu, tổ chức liên quân Giang Chiết đánh Nam Kinh v.v., có cống hiến đặc biệt không thể mài mòn. Tôn Trung Sơn từng nói: "Trần quân là người kiện tráng của đảng ta, cuộc cách mạng lần thứ nhất, nắm giữ chìa khóa khóa vùng Đông Nam tại Hỗ thượng, công lao lớn nhất."

Ngược lại, Thái Nguyên Bồi Chương Thái Viêm cũng như Đào Thành Chương, trong trận chiến quang phục, công lao so với một Trần Kỳ Mỹ xung phong hãm trận, thì kém hơn rất nhiều. Đào Thành Chương ba tháng sau khi khởi nghĩa Cách mạng Tân Hợi, tức là chưa đầy nửa tháng sau khi Tôn Trung Sơn đảm nhận chức đại tổng thống lâm thời, đã bị ám sát tại bệnh viện Quảng Từ Thượng Hải. Cuốn "Niên kỷ Trần Anh Sĩ" do nhà xuất bản Đại học Nam Kinh xuất bản năm 1991, tại mục ngày 14 tháng 1 năm nay, vẫn viết rõ ràng không sai sót: "Vào hai giờ sáng, sai sử Tưởng Giới Thạch phái người ám sát thủ lĩnh Quang Phục Hội Đào Thành Chương tại bệnh viện Quảng Từ." Phía sau còn trích dẫn một số bài viết trên báo chí lúc bấy giờ, xác định Trần Kỳ Mỹ là chủ mưu giết Đào Thành Chương. Việc Trần Kỳ Mỹ có thực sự sai sử Tưởng Giới Thạch ám sát Đào Thành Chương hay không, đây luôn là một vụ án không gỡ rối được. Có một kẻ lấy tên giả là Sầm Mộng Lâu, viết một cuốn tiểu thuyết nhỏ "Vương Kim Phát", được in ấn không lâu sau khi Vương Kim Phát chết, nghe nói phát hành mấy vạn bản, thời bấy giờ có thể coi là sách bán chạy vô cùng lớn. Trong cuốn tiểu thuyết nhỏ mang dấu vết ngụy tạo rất nặng này, Vương Kim Phát bị nói thành hung thủ ám sát Đào Thành Chương. Cách nói này từng có một dạo vô cùng thịnh hành, tức là Trần Kỳ Mỹ sai sử Tưởng Giới Thạch, Tưởng Giới Thạch lại sắp xếp Vương Kim Phát.

Đối với sự kiện lịch sử này, tôi cảm thấy cái nhìn của Lỗ Tấn có lẽ gần với sự chính xác nhất, Lỗ Tấn quen biết cả Vương Kim Phát và Đào Thành Chương, quan hệ với Đào sâu sắc hơn một chút. Lúc Đào Thành Chương bị ám sát đại liệm, mặc áo khoác dạ màu đen, chụp ảnh, có người gửi bức ảnh này cho Lỗ Tấn ở Thiệu Hưng, Lỗ Tấn xem ảnh xong, còn rơi nước mắt. Em trai của Lỗ Tấn là Chu Kiến Nhân từng hỏi Lỗ Tấn, liệu có thực sự giống như tiểu thuyết nhỏ nói, là Vương Kim Phát bắn chết Đào Thành Chương không, Lỗ Tấn tức giận nói: "Bịa đặt!" "Bịa đặt" là tiếng địa phương Thiệu Hưng, có nghĩa là nói nhảm và biên câu chuyện. Người ta sở dĩ có hứng thú với lịch sử, đôi khi một nguyên nhân rất quan trọng, chính là trong lịch sử được lưu truyền bằng chữ viết và miệng, có quá nhiều quá nhiều sự nói nhảm và biên câu chuyện. Mặc dù tiên sinh Lỗ Tấn và Tưởng Giới Thạch cũng là đồng hương, nhưng với tư cách là học trò của Chương Thái Viêm, Lỗ Tấn từ trước đến nay không có ấn tượng tốt đẹp gì về Tưởng Giới Thạch. Trong xương cốt Lỗ Tấn mang khí chất văn nhân, ông không thích phong cách lãng tử trên người Tưởng Giới Thạch, điều thú vị là, Lỗ Tấn rõ ràng biết cái chết của Đào Thành Chương không liên quan gì đến Tưởng Giới Thạch và Vương Kim Phát, nhưng lại cứ không viết bài biện bạch. Chu Kiến Nhân nói Lỗ Tấn tại hai nơi Nam Kinh và Thượng Hải, từng chuyên môn điều tra về cái chết của Đào Thành Chương, kết quả ông mang theo chút dỗi hờn nói: "Tưởng đã mất lương tâm, thà giết nhầm chín mươi chín, oan uổng chết hàng ngàn hàng vạn người tốt. Bây giờ để hắn đội vương miện gánh tiếng oan, đáng đời!" Lúc này, Tưởng Giới Thạch đã có được thiên hạ, Lỗ Tấn cảm thấy bản thân hoàn toàn không cần thiết phải nói thay cho hắn.

Cũng khó trách Vương Kim Phát lại có tiếng ác ám sát Đào Thành Chương. Chuyện tốt không ra khỏi cửa, tiếng ác đồn xa ngàn dặm. Mùa xuân năm 1908, Vương Kim Phát đến Thượng Hải, nhanh chóng trở thành cao thủ chuyên nghiệp làm nghề ám sát. Hắn vốn là hảo hán Lục Lâm, Trần Kỳ Mỹ ca tụng hắn là anh hùng giống như "Nhiếp Chính", làm ám sát vừa vặn hợp với tính cách lỗ mãng không sợ trời không sợ đất của hắn. Trong khoảng thời gian mới đến Thượng Hải, sự việc khiến người ta bàn tán say sưa về Vương Kim Phát, là tán gia bại sản cứu nguy nạn nước, mùa hè năm 1908, Vương Kim Phát bí mật lẻn về quê nhà Thặng Huyện, đem toàn bộ gia sản bán sạch, sau đó số bạc thu được, tất cả đều quyên góp cho Đồng Minh Hội, từ đó, Vương Kim Phát trở thành giai cấp vô sản triệt để. Trong cuốn "Từ Nhữ nhân hành thuật" do Tạ Chấn biên soạn, từng nói mẹ của ông ta "bán ruộng lấy vốn, để cung cấp học phí cho Quý Cao sang Nhật Bản và Hùng Khanh học tập tại Thượng Hải", rõ ràng không chính xác, bởi vì Vương Kim Phát hoàn toàn không sang Nhật Bản. Rất có khả năng Vương Kim Phát đã giấu mẹ mục đích chính thức của số tiền này, trên thực tế, Trần Kỳ Mỹ và Vương Kim Phát v.v., chính là lợi dụng số tiền này, tiếp quản khách sạn Thiên Bảo tại Thượng Hải. Có khách sạn Thiên Bảo rồi, liền có một cơ quan liên lạc với chí sĩ hội đảng các nơi.

Vương Kim Phát trở thành ông chủ khách sạn Thiên Bảo. Thượng Hải có Tô Giới làm che chở, triều đình nhà Thanh đối với đảng cách mạng thường xuyên lực bất tòng tâm. Mùa đông năm 1908, "đại biểu các phủ thuộc hai Chiết" tụ tập Thượng Hải, trù nghị kế hoạch khởi sự, hội còn chưa mở, đã có người mật báo với quan chức, thế là khách sạn Thiên Bảo bị lục soát, một đồng chí tên là Trương Cung bị bắt. Qua kiểm tra, kẻ phản bội tình báo này là Lưu Sư Bồi. Lưu Sư Bồi thuở nhỏ đồng tình cách mạng, khá có tiếng tài năng, cũng coi như hội viên Đồng Minh Hội lão làng, khách sạn Thiên Bảo bị lục soát, Trương Cung bị bắt, kế hoạch vũ trang Giang Chiết theo đó mà chết yểu. Trần Kỳ Mỹ triệu tập đảng nhân bàn bạc, nói muốn báo mối thù này, nếu không có "Nhiếp Chính" thì không thể được. Thế là Vương Kim Phát "hào phóng tự nhận", mang theo súng liền đi tìm Lưu Sư Bồi tính sổ. Rất nhiều sách đều ghi chép lại màn này, Vương Kim Phát xách súng, tìm thấy Lưu Sư Bồi, không nói hai lời, liền muốn bóp cò súng. Lưu Sư Bồi sợ đến mức quỳ đất cầu xin tha thứ, thề rằng sẽ dùng tính mạng của bản thân, bảo đảm tính mạng của đồng chí bị bắt Trương Cung. Sau sự việc, Lưu Sư Bồi quả nhiên đến chỗ Đoan Phương hết lời van xin, cầu xin Đoan Phương muôn vạn lần không thể giết Trương Cung.

Những câu chuyện như thế này nói ra ngày nay, ít nhiều mang theo một chút màu sắc hài hước. Lưu Sư Bồi có thành tựu khá cao về mặt học thuật, học vấn huân cổ văn gia truyền, tông cổ văn kinh học, giỏi dùng âm chữ để truy cầu ý nghĩa của chữ, dùng ngôn ngữ hiện tại thông hiểu cổ ngữ, và dùng văn bản tương đối thông tục, biên định sách giáo khoa kinh học và văn học v.v. Các bài luận văn văn học của ông, cũng thường có kiến giải độc đáo, nghiên cứu khá sâu về lịch sử văn học trung cổ, soạn trứ rất nhiều, tập hợp lại có "Lưu Thân Thúc tiên sinh di thư", tổng cộng 74 loại. Xét về địa vị học thuật, Lưu Sư Bồi trong giới học thuật cận đại, có thể được xếp vào hàng đại sư cấp, nhưng về cách làm người, lại là chuyện nhỏ rõ ràng, chuyện lớn hồ đồ, cả đời có hai chuyện lớn mãi mãi bị người đời phỉ nhổ. Một là làm kẻ phản bội của Đồng Minh Hội, bán đứng đồng chí. Hai là sau này Viên Thế Khái xưng đế, Lưu Sư Bồi có tên trong sáu vị quân tử của Trù An Hội, lại một lần nữa trở thành chú hề trong mắt người trong nước.

Do sự đe dọa của Vương Kim Phát đối với Lưu Sư Bồi, tính mạng của Trương Cung cuối cùng cũng được bảo toàn. Lưu Sư Bồi không còn mặt mũi nào tiếp tục ở lại Thượng Hải, liền bỏ trốn mất dạng. Biểu đệ của vợ hắn là Hà Chấn, tên là Uông Công Quyền, không hề biết sợ, vẫn tiếp tục ăn chơi trác táng ở chốn Thượng Hải, "phóng túng trụy lạc, ăn chơi sa đọa", lại còn định bán đứng thêm những người trong đảng cách mạng. "Một ngày nọ, Uông từ kỹ viện bước ra, Kim Phát chặn đường mời hắn, rút súng bắn chết tại chỗ rồi thản nhiên rời đi". Từ năm 1908 đến Thượng Hải cho tới khi Cách mạng Tân Hợi bùng nổ tại Vũ Xương, Vương Kim Phát trong khoảng thời gian này luôn là đại tướng quan trọng dưới trướng Trần Kỳ Mỹ. Thân phận của ông ta khá giống đội trưởng đội trừ gian, hoặc đội trưởng đội ám sát, chuyên trừng trị kẻ phản bội, ám sát mật thám. Những kẻ xấu mất mạng dưới tay ông ta có thể liệt kê thành một danh sách dài dằng dặc. Trong danh sách này có tên trùm Thanh bang chuyên đối đầu với đảng cách mạng, có gã quản lý một công ty ở Hồng Kông biển thủ tiền quyên góp của người cách mạng, và cả một gã họ Thạch gần như là thám tử. Phạm vi hoạt động của Vương Kim Phát không chỉ giới hạn ở Thượng Hải, ông ta ra vào Chiết Tây và Hoàn Nam, từng tới Hồng Kông học chế tạo bom, thậm chí còn đi tới Singapore ở Nam Dương.

Hoạt động ám sát từng trở thành thủ đoạn quan trọng của những người cách mạng vào cuối thời nhà Thanh. Kể từ sau khi Từ Tích Lân ám sát Ân Minh, những người cách mạng hầu như không hề dừng lại các vụ ám sát. Trong đó nổi tiếng nhất không gì khác ngoài việc Uông Tinh Vệ hào sảng đi Bắc Kinh vào năm 1910, "dẫn đao thành nhất khoái, mạc phụ thiếu niên đầu" (rút đao là một khoái cảm, đừng phụ mái đầu tuổi trẻ), định ám sát Nhiếp chính vương Tải Phong. Hoàng đế Tuyên Thống lúc bấy giờ vẫn còn là một đứa trẻ, ám sát Nhiếp chính vương cũng bằng ám sát đương kim hoàng đế. So với nghĩa cử của Uông Tinh Vệ, hoạt động ám sát của Vương Kim Phát kém xa về độ chấn động, nhưng lại thiết thực hơn nhiều. Trong vài năm trước khi Cách mạng Tân Hợi đến, Vương Kim Phát là một người hành động giàu tính truyền kỳ, là hiệp khách, là nghĩa sĩ, là tay sai của cách mạng. Trong một xã hội công lý không được thực thi, đen trắng đảo lộn, ám sát sẽ khiến kẻ địch bị răn đe, khiến kẻ nhát gan nghe tên đã khiếp vía. Ám sát có thể giải tỏa cơn giận nhất thời, thể hiện lòng dũng cảm nhất thời, nhưng không thể giải quyết vấn đề cốt lõi. Mặc dù ám sát rất kích thích, rất có khí phách anh hùng, nhưng đôi khi lại khiến vấn đề đi chệch hướng. Thực tế là, thủ đoạn ám sát một khi bị lạm dụng, sẽ biểu hiện thành việc không phân biệt phải trái.

Trong số rất nhiều vụ ám sát của Vương Kim Phát, ví dụ như vụ "bắn chết Hồ Đạo Nam" được nhiều người ca tụng, thực ra lại có chút khó hiểu. Lý do Hồ Đạo Nam bị giết là vì từng liên danh tố giác với Tri phủ Thiệu Hưng là Quý Phúc, dẫn đến việc nữ hiệp Thu Cẩn bị bắt và sát hại. Cách nói này rõ ràng có phần gượng ép, đổ lỗi cho một vị hương thân địa phương về việc lớn như vụ Thu Cẩn gặp nạn là suy nghĩ của những nhà tiểu thuyết thiếu trách nhiệm. Với thân thủ của Vương Kim Phát, việc bắn chết một hương thân không hề phòng bị thực sự là chuyện dễ như trở bàn tay. Hồ Đạo Nam bị người của đảng cách mạng bắn chết trên đường phố khi hoàn toàn không hiểu chuyện gì xảy ra. Hồ lúc đó là quản lý tài chính công sản, trước đây từng điều hành Phủ học đường, từng điều hành Khuyến học sở và Cấm yên phân sở, đối nhân xử thế bình tâm tĩnh khí, hơn nữa phẩm đức học vấn đều cao quý. Thái Nguyên Bồi sau này từng viết "Hồ Đạo Nam truyện" chuyên để giải oan cho Hồ. Thực tế chứng minh, ám sát đôi khi cũng là giết nhầm người vô tội. Tuy nhiên, giết nhầm thì đã sao, làm cách mạng mà, giết nhầm vài người cũng chẳng phải chuyện gì to tát. Giết nhầm rồi lại không cho người ta biện bạch thì mới là bi kịch. Sau khi Vương Kim Phát chết, người trong đảng cách mạng viết bài tưởng niệm ông, Trần Khứ Bệnh gọi ông là "Mãng nam nhi" (người đàn ông lỗ mãng), một chữ "mãng" ấy cực kỳ thần thái. Cuộc đời Vương Kim Phát hầu hết thời gian đều đóng vai trò của một Phàn Khoái, một nhân vật liều mạng. Tính kịch tính trên người Vương Kim Phát chính nằm ở chữ "mãng" đáng yêu này.

Vương Kim Phát dường như chưa đến mức giết người như ngóe. Cho dù Vương Kim Phát có lỗ mãng đến đâu, việc Đào Thành Chương, thủ lĩnh Quang Phục Hội, bị ám sát chắc chắn không liên quan đến ông. Vương Kim Phát là người coi trọng nghĩa khí, tình cảm với Đào Thành Chương như anh em ruột thịt, không thể ra tay độc ác như vậy. Thực tế, cái chết của Đào Thành Chương không những không liên quan đến Vương Kim Phát mà còn không liên quan đến Trần Kỳ Mỹ hay Tưởng Giới Thạch. Cách mạng Tân Hợi vừa mới thành công, những người cách mạng dù có muốn tàn sát lẫn nhau cũng không kịp. Những gì được ghi chép trên văn bản không hẳn đều đáng tin, tra cứu hồ sơ cũ, đọc báo chí thời Dân Quốc rất dễ nảy sinh hiểu lầm này nọ. Chúng ta thường bỏ qua một sự thật đơn giản nhất, đó là vào thời điểm đó có rất nhiều báo chí là do đám văn nhân tay sai của Viên Thế Khải điều hành. Trên đời này còn có cái gì trơ trẽn hơn đám văn nhân tay sai nữa chứ? Trong rất nhiều bài viết về Vương Kim Phát, những lời vu khống còn nhiều hơn gấp bội những lời khen ngợi. Do đó, nói Đào Thành Chương chết dưới tay Vương Kim Phát rõ ràng là chuyện không có căn cứ.

Chương 3

1

Vào sinh ra tử đối với Vương Kim Phát mà nói chẳng phải chuyện gì ghê gớm. Cách mạng không sợ chết, sợ chết không làm cách mạng. Tạ Chấn trong "Vương Quý Cao quân hành thuật" khi bàn về trải nghiệm của ông trước Cách mạng Tân Hợi đã không khỏi cảm khái mà nói:

Hoàng Hoa Cương chi dịch, bất dữ kỳ sự, diệc vân hạnh hĩ, nhiên kim tắc chuyển vi chi khả tích hĩ!

(Trận Hoàng Hoa Cương, không tham gia vào sự việc ấy, cũng coi là may mắn, nhưng nay thì lại cảm thấy đáng tiếc thay!)

Khởi nghĩa Hoàng Hoa Cương năm 1911, Vương Kim Phát từng theo Trần Kỳ Mỹ dự định đi tới. Tra cứu tư liệu lịch sử, những người từ Thượng Hải qua Hồng Kông rồi chuyển tới Quảng Châu còn có Tống Giáo Nhân và những người khác. Do liên lạc không tiện, phối hợp không tốt, khởi nghĩa quân chiến đấu suốt một đêm liền thảm bại. Những người do Trần Kỳ Mỹ dẫn đầu căn bản còn chưa kịp tham gia khởi nghĩa. Với sự lỗ mãng của Vương Kim Phát, cộng thêm khí phách coi cái chết nhẹ tựa lông hồng của ông, nếu như tham gia, tất nhiên cũng là một trong bảy mươi hai liệt sĩ, đây chính là lý do "không tham gia vào sự việc ấy, cũng coi là may mắn". Vương Kim Phát cuối cùng chết oan uổng, danh tiếng một đời hủy trong chốc lát, đây chính là lý do "nay thì lại cảm thấy đáng tiếc thay".

Khởi nghĩa Hoàng Hoa Cương tại Quảng Châu là cuộc bạo động có quy mô lớn nhất, hy sinh nặng nề nhất do người cách mạng phát động trước thềm Tân Hợi. Cuộc khởi nghĩa lần này thể hiện sự anh dũng của những người cách mạng, đồng thời cũng xác thực sự thật rằng việc phát động cuộc cách mạng lật đổ xã hội phong kiến tại các vùng biên viễn của Trung Quốc là rất khó thành công. Ngay từ một năm trước ở Nhật Bản, những người cách mạng đã nhận thức được vấn đề này. Lúc này Tôn Trung Sơn ở xa tận Bắc Mỹ, Hoàng Hưng ở xa tận Nam Dương, tổng bộ Đồng Minh Hội tại Tokyo vì không có Tôn, Hoàng tọa trấn nên lòng người hơi tán, tình hình cũng đi vào thoái trào. Trong một cuộc họp không quá quan trọng, Tống Giáo Nhân đã đề xuất thượng, trung, hạ sách cho cách mạng: hạ sách là tiếp tục tiến hành ở vùng biên viễn, trung sách tiến hành tại lưu vực sông Trường Giang, thượng sách tiến hành tại thủ đô và phương Bắc. Mọi người thảo luận một hồi, cho rằng "hạ sách quá vô dụng, thượng sách quá khó khăn", thế là quyết định chọn trung sách.

Mọi người dường như không nhận ra tầm quan trọng của cuộc họp tại khu Tiểu Thạch, Nhật Bản lần này. Do tại các vùng biên viễn nơi chính quyền nhà Thanh kiểm soát tương đối yếu, việc phát động chính biến dễ dàng hơn nhiều, trong nhiều năm qua, những người cách mạng đã phát động vô số cuộc bạo động tại những khu vực này. Cuộc khởi nghĩa Hoàng Hoa Cương quy mô chưa từng có tại Quảng Châu vẫn đi theo quán tính này. Cuộc họp tại Nhật Bản trên thực tế đã vô tình đưa ra một quyết định mới, đó là chuyển trọng tâm của cách mạng sang lưu vực sông Trường Giang. Có lẽ lúc đó hoàn toàn không ngờ tới sự chuyển hướng này sẽ đẩy nhanh tiến trình cách mạng Trung Quốc. Những người cách mạng đã ấp ủ tổ chức Trung Bộ Đồng Minh Hội, cơ quan đặt tại tô giới Thượng Hải, điều này có nghĩa là bộ chỉ huy cách mạng cũng đã dời từ Nhật Bản xa xôi không tiện chỉ huy về Thượng Hải. Những người cách mạng dự định đồng loạt phát động khởi nghĩa tại các thành phố dọc sông, từ Vũ Hán ngược lên, xuống đến Thượng Hải, tạo thành thế lửa cháy đồng cỏ. Ngày 10 tháng 10 năm 1911, do bị lộ bí mật, những người cách mạng Vũ Hán buộc phải khởi nghĩa sớm hơn dự định, kết quả là với tốc độ nhanh như chớp, chỉ trong hai ba ngày đã liên tiếp chiếm được Vũ Hán tam trấn.

Khởi nghĩa Vũ Xương nằm ngoài dự đoán của tất cả mọi người, lúc này cách thời điểm thất bại của khởi nghĩa Hoàng Hoa Cương chưa đầy nửa năm, những người cách mạng vẫn chưa thoát khỏi cái bóng của thất bại thảm hại. Cách mạng Tân Hợi là một đứa trẻ sinh non ngoài ý muốn. Khi phát súng đầu tiên của khởi nghĩa Vũ Xương nổ ra, các nhà lãnh đạo chủ chốt của Đồng Minh Hội là Tôn Trung Sơn và Hoàng Hưng đều không có mặt trong nước. Cuộc khởi nghĩa diễn ra vô cùng thuận lợi, chỉ trong một đêm, những người cách mạng nhanh chóng kiểm soát tình thế. Do quá bất ngờ, thế mà lại rơi vào tình trạng rắn mất đầu. Mấy người đảng viên tham gia phát động khởi nghĩa đều cảm thấy uy vọng của mình không đủ để làm Đô đốc, đùn đẩy qua lại, cuối cùng dâng tặng thành quả cách mạng cho Hiệp lĩnh Tân quân Lê Nguyên Hồng. Sau hơn tám mươi năm, ôn lại Cách mạng Tân Hợi, có nhiều điều khiến người ta dở khóc dở cười. Trong đó điều khiến người ta canh cánh nhất chính là việc những người cách mạng luôn coi thắng lợi như món quà để tặng người khác. Nhớ ngày đó, Lê Nguyên Hồng bị lôi xềnh xệch từ dưới gầm giường ra, được trao cho danh hiệu Đô đốc. Gã béo này, người sau này bị người ta giễu cợt là Lê Bồ Tát, cứ thế hồ đồ trở thành khai quốc công thần của Trung Hoa Dân Quốc.

Vương Kim Phát biết rất ít về cuộc khởi nghĩa xảy ra ở Vũ Xương. Những người cách mạng chạy đôn chạy đáo báo tin cho nhau, tuy nhiên do hạn chế về thông tin liên lạc lúc bấy giờ, tin tức xác thực rất khó truyền đi. Những tờ báo ở Thượng Hải, chỉ cần là do người cách mạng kiểm soát, ngày nào cũng đăng tin chiến thắng. Tin chiến thắng không thể che đậy sự thật là Vũ Hán tam trấn đang nguy cấp, những người cách mạng hiểu rằng, muốn củng cố thành quả ở Vũ Hán, cách duy nhất là hưởng ứng bằng khởi nghĩa ở khắp nơi. Thế là chỉ trong vòng một tháng ngắn ngủi, Thượng Hải, Sơn Tây, Thiểm Tây, Trùng Khánh, Chiết Giang, Giang Tô, Phúc Kiến, Quảng Đông, Quảng Tây, Vân Nam liên tiếp khởi binh thảo phạt quân thù. Hơn một tháng sau, Hán Dương - một trong ba trấn của Vũ Hán có công đầu - tuy thất thủ, nhưng tin chiến thắng của nghĩa quân các nơi truyền về tới tấp, ngày tàn của Đại Thanh thực sự đã đến. Ngày 3 tháng 11 năm 1911, dưới sự lãnh đạo của Trần Kỳ Mỹ, Thượng Hải, Hàng Châu, Tô Châu ba nơi hầu như đồng thời khởi sự, mặc dù có chút trắc trở, nhưng đến ngày mùng 5, ba nơi này đã hoàn toàn quang phục, trở thành vật trong túi của những người cách mạng.

Vương Kim Phát đóng vai trò vô cùng quan trọng trong chiến dịch quang phục Hàng Châu. Trên cột mốc ngày 3 tháng 11 của cuốn "Trần Anh Sĩ kỷ niên" có viết:

Ủy phái Tưởng Giới Thạch, Vương Kim Phát, Trương Bá Kỳ dẫn hơn 100 người thuộc cảm tử đội tới Hàng Châu, tham gia khởi nghĩa Chiết Giang.

Trên "Vương Quý Cao quân hành thuật" cũng nói:

Kiệt Lê cũng từ Thân tới Hàng. Liền quyết định vào giờ ba đêm ngày 15 tháng 9, quân binh hai nơi Giàn Kiều, Phượng Hoàng Sơn chỉnh đốn đội ngũ vào thành. Trương Bá Kỳ, Tưởng Giới Thạch dẫn cảm tử đội tấn công Phủ thự, Kiệt Lê dẫn bộ hạ tấn công Quân trang cục, một đòn dứt điểm, mã đáo thành công.

Ngày 15 tháng 9 ở đây là âm lịch, tức là ngày 5 tháng 11 dương lịch. Về việc Hàng Châu quang phục, tờ "Dân Lập Báo" ngày 9 tháng 11 năm đó đã có bài báo sinh động với tiêu đề "Sự tráng quan của cảm tử đội Chiết Giang":

Biên chế của cách mạng quân Chiết Giang đều lấy cảm tử đội làm tiên phong, sau đó mới đến các tiêu Tân quân tiếp ứng. Biên chế của cảm tử đội chia làm năm đội, lấy Tưởng Giới Thạch làm chỉ huy quan... Đội thứ tư do Vương Kim Phát làm đội trưởng, tấn công Quân trang cục. Nơi này thực là địa thế hiểm yếu tự nhiên, thủ dễ công khó. Từ điểm tấn công cho tới cổng chính Quân trang cục, xa khoảng ba nghìn mét, đường ngõ sâu thẳm, cửa chắn tầng tầng lớp lớp, thành trì kiên cố, phòng thủ nghiêm ngặt, phòng ngự dày đặc, là nơi đứng đầu trong các nha môn. Phàm là người quan sát trận địa Hàng viên, không ai không coi đây là khu vực hiểm nhất, khó nhất. Vậy mà cảm tử đội từ điểm xuất phát xông thẳng tới tận cổng Quân trang cục, khí thế như sấm sét. Chỉ tiếc là khi vào cổng chính, có một vị đội viên tên Chu Nghiêu Cát bị quân giặc đâm lén, nhưng Quân trang cục liền rơi vào tay chúng ta.

Từ bài báo này có thể thấy, cuộc quang phục Hàng Châu diễn ra có kinh mà không hiểm. Đối với một Vương Kim Phát thiện chiến dũng mãnh, kiểu mạo hiểm này căn bản không tính là gì. Sau khi Hàng Châu quang phục, các giới tổ chức hội nghị tại Tư nghị cục, chào mừng danh lưu phái Lập hiến là Thang Thọ Tiềm từ Thượng Hải đến Hàng Châu. Mặc dù Vương Kim Phát ra sức phản đối, nhưng đa số đảng viên đều tán thành Thang Thọ Tiềm làm Đô đốc Chiết Giang nhiệm kỳ đầu tiên sau quang phục. Vương Kim Phát từng phẫn nộ nói: "Chúng ta liều mạng, ném bom quân khố, mà Thang kia ngồi xe lửa tới, làm Đô đốc hiện thành, làm sao có thể khoanh tay đứng nhìn?". Sự kịch tính của Cách mạng Tân Hợi nằm ở chỗ này, những người cách mạng vào sinh ra tử, vất vả lắm mới giành được thiên hạ, kết cục đều là chắp tay nhường người. Sau khi Lê Nguyên Hồng làm Đô đốc, Thang Thọ Tiềm lại thành Đô đốc Chiết Giang, còn Tuần phủ Giang Tô Trình Đức Toàn cũng "thay hình đổi dạng" thành Đô đốc Giang Tô nhiệm kỳ đầu tiên sau quang phục. Cách mạng Tân Hợi ngay từ đầu đã thể hiện sự không triệt để của nó. Những người cách mạng phạm phải một loạt sai lầm, họ chỉ nghĩ đến việc phải lật đổ chính quyền nhà Thanh, còn vấn đề quan trọng hơn là sau khi lật đổ xong thì làm thế nào, họ lại chưa từng nghiêm túc suy nghĩ.

Người hưởng lợi thực sự của Cách mạng Tân Hợi là tên trộm quốc Viên Thế Khải. Nếu không có Cách mạng Tân Hợi, Viên Thế Khải chắc chắn sẽ già chết tại quê nhà. Tôi từng thấy một tấm ảnh cũ đầy phong vị điền viên, Viên Thế Khải lúc bấy giờ bị chính quyền nhà Thanh đưa vào lãnh cung, mặc áo tơi, ngồi xổm trên một chiếc thuyền gỗ nhỏ câu cá, giống hệt một lão nông chính hiệu. Điều khiến tôi không quên được là đôi mắt không hề an phận của hắn. Những kẻ thống trị nhà Thanh rõ ràng nhận thức được rằng, tên Viên Thế Khải đầy tham vọng này đối với giang sơn nhà Thanh còn tiềm ẩn nguy hiểm hơn cả những người cách mạng. Sự thật cũng đúng là như vậy, vốn đã bị cách chức đuổi về quê, hơn nữa định không bao giờ sử dụng lại, thế mà ngày thứ năm sau khi Cách mạng Tân Hợi bùng nổ, Viên Thế Khải đã được chính quyền nhà Thanh bổ nhiệm làm Tổng đốc Hồ Quảng. Viên lấy lý do "túc tật" (bệnh chân) chưa lành hẳn, vừa không kiên quyết từ chối, cũng không xin phép nghỉ, lấy cớ trì hoãn. Viên Thế Khải cáo già xảo quyệt lúc này công khai lấy người cách mạng làm con tin để tự trọng, trắng trợn mặc cả. Ai cũng biết trọng dụng Viên Thế Khải là uống thuốc độc giải khát, nhưng triều đình nhà Thanh đang ở bước đường cùng, đến nước này cũng đành nhắm mắt uống cạn chén rượu độc này. Ngày 27 tháng 10 năm 1911, tức là ngày thứ 18 sau khởi nghĩa Vũ Xương, Viên Thế Khải được bổ nhiệm làm Khâm sai đại thần, tiết chế thủy lục các quân Hồ Bắc. Thế là Viên Thế Khải lên đường nhậm chức, vô cùng thuần thục giở trò hai mặt, trước tiên cho người cách mạng một cú hạ mã uy, để họ biết tay hắn, sau đó tiếp tục tống tiền chính quyền nhà Thanh. Một tháng sau khi nhậm chức, Viên Thế Khải dẫn quân chiếm được Hán Dương, Vũ Hán.

So với tên gian hùng Viên Thế Khải, tất cả những người cách mạng đều giống như những đứa trẻ ngây thơ. Vương Kim Phát phản đối Thang Thọ Tiềm làm Đô đốc Chiết Giang, không phải vì giác ngộ của ông cao hơn những người cách mạng khác, mà vì ông có tư tưởng nông dân chất phác nhất, đó là dựa vào đâu mà dễ dàng nhường thứ đáng lẽ thuộc về mình cho người khác. Cách mạng không phải là mời khách ăn cơm, không thể tao nhã như vậy, ung dung như vậy, văn nhã như vậy. Cách mạng là hành động bạo lực của giai cấp này lật đổ giai cấp khác, cách mạng đôi khi cũng cần một vài thủ đoạn nhỏ. Sự lợi hại của Viên Thế Khải nằm ở chỗ hắn khiến phe chính nghĩa và phe phản nghĩa của cách mạng đều bó tay. Sau khi Viên Thế Khải chiếm được Hán Dương, hoàn toàn có thể thừa thắng xông lên, lấy luôn Vũ Hán tam trấn, nhưng hắn cố tình không đánh nữa, muốn đàm phán với người cách mạng. Viên Thế Khải ở thế hoàn toàn chiếm ưu thế về quân sự mà đòi đàm phán, tất nhiên chiếm hết mọi lợi thế. Những người cách mạng họp tại tô giới Anh ở Hán Khẩu, quyết nghị "nếu Viên Thế Khải phản chính, sẽ công cử làm Đại Tổng thống". Vài tháng sau, Viên Thế Khải quả nhiên trở thành Đại Tổng thống. Ông ta là Đại Tổng thống chính thức đầu tiên trong lịch sử Trung Quốc. Trước ông ta, Tôn Trung Sơn mặc dù đã làm Đại Tổng thống lâm thời hơn một tháng, nhưng nhanh chóng bị Viên Thế Khải thay thế.

Người cách mạng đúng là nên học Viên Thế Khải vài chiêu. Ngày liên quân cách mạng Giang Chiết chiếm được Nam Kinh, khẩu hiệu mà một trong những lãnh đạo Đồng Minh Hội là Chương Thái Viêm đưa ra là "Cách mạng quân khởi, cách mạng đảng tiêu, thiên hạ vi công, nãi khắc hữu tế" (Quân cách mạng khởi, đảng cách mạng tiêu, thiên hạ vì công, mới có thể thành công). Trong lời thề của Quang Phục Hội cũng có danh ngôn "công thành thân thoái" (công thành thì rút lui). Tất cả những tuyên ngôn chính trị cao siêu này đã nâng cao thân phận của người cách mạng, đồng thời cũng mang đến cho họ nhiều tổn thương vô hình. Thành quả của Cách mạng Tân Hợi rơi vào tay người cách mạng thực sự là rất ít ỏi. Rất nhiều người vốn không làm cách mạng bỗng chốc "thay hình đổi dạng", từ quan lại của chính quyền nhà Thanh trở thành quan liêu mới của Dân Quốc. Tiếp theo việc Tuần phủ Giang Tô Trình Đức Toàn trở thành Đô đốc Giang Tô phản chính, Tuần phủ Quảng Tây Thẩm Bỉnh Khôn, Tuần phủ An Huy Chu Gia Bảo, Thống chế Phúc Kiến Tôn Đạo Nhân, tất cả đều biến hóa như làm xiếc mà trở thành các Đại Đô đốc cấp tỉnh. Cũng may Trần Kỳ Mỹ và Vương Kim Phát đều là những người hiểu lý lẽ, họ không ôn văn nhã nhặn, nhân lúc loạn lạc vơ vét được danh hiệu Đô đốc, bất kể làm được lâu hay không, cứ làm Đô đốc đã rồi tính sau. Trong một loạt phong trào phản chính của Cách mạng Tân Hợi, không có cảnh tượng nào chứa đựng nhiều kịch tính hơn việc Trần Kỳ Mỹ làm Đô đốc. Trong cuốn sách "Kỷ niệm 70 năm Cách mạng Tân Hợi" có ghi chép thế này:

Khi họp, tiên sinh Lý Bình Thư phát biểu trước, sau đó Lý Anh Thạch, Trần Anh Sĩ... vài người lần lượt phát biểu, trong hội trường rất yên tĩnh. Nhưng khi bầu Đô đốc thì xảy ra tranh chấp. Lý Bình Thư và đại diện thương đoàn cùng sĩ quan khởi nghĩa quân đều bầu Lý Anh Thạch làm Đô đốc, nói ông ta học thức quân sự uyên bác, công lao chỉ huy quang phục Thượng Hải nặng nề. Phía đại diện Đồng Minh Hội thì bầu Trần Anh Sĩ làm Đô đốc. Hai bên tranh chấp không ai chịu ai. Hoàng Phủ tính khí nóng nảy, người đầu tiên lấy súng lục ra uy hiếp tiên sinh Bình Thư, nói Trần Anh Sĩ là người đầu tiên vào Chế tạo cục nên có công đầu. Các sĩ quan khởi nghĩa quân có mặt tại đó cũng rút súng lục ra, nói sau khi Trần Anh Sĩ vào Chế tạo cục thì bị giam giữ, sau đó là Lý Anh Thạch chỉ huy khởi nghĩa quân và thương đoàn đánh xuống, đôi bên tranh cãi không dứt. Lưu Phúc Tiêu vốn đứng dựa tường trong hội trường, đột nhiên giơ cao một quả lựu đạn, gào lớn: "Đô đốc không bầu Trần Anh Sĩ thì không xong, nếu không tôi ném lựu đạn, mọi người cùng chết chung!"

2

Việc Vương Kim Phát làm Đô đốc Thiệu Hưng cũng thú vị không kém. Khi Trần Kỳ Mỹ bầu Đô đốc ở Thượng Hải, lúc đó Vương Kim Phát và Tưởng Giới Thạch đều đang ở Hàng Châu. Với tính khí của hai người này, nếu ở Thượng Hải, kẻ đóng vai trò ép cung chắc chắn là họ không nghi ngờ gì. Vương Kim Phát hoàn toàn có thể rút lựu đạn ra làm chuyện giống hệt Lưu Phúc Tiêu. Thực tế, ngay cả ở Hàng Châu, Vương Kim Phát cũng chẳng phải dạng vừa. Nghe nói ông ta cũng từng rút súng lục ra uy hiếp người mà mọi người dự định bầu là Thang Thọ Tiềm, nhờ Đào Thành Chương khuyên can mới cất súng đi. Lá bài Vương Kim Phát tung ra lúc đó để phản đối Thang Thọ Tiềm nhậm chức Đô đốc Chiết Giang chính là "Thu Cẩn bị hại, dư luận đồn đại Thang Thọ Tiềm từng tán thành một lời". Trong chuyện này khó tránh khỏi có ý mạt tu cớ (không có cũng vu cho có), thuần túy là quậy phá, nhưng Thang Thọ Tiềm cũng chẳng làm gì được gã "mãng nam nhi" như Vương Kim Phát, bản thân ông ta được mọi người ủng hộ làm Đô đốc nhiệm kỳ đầu tiên sau khi Chiết Giang quang phục, nên cũng đành phải chia cho Vương Kim Phát một phần lợi ích. Vị trí ban đầu là Bộ trưởng Công nghiệp phủ Đô đốc Chiết Giang, Vương Kim Phát kiên quyết từ chối không nhận, thế là chuyển sang bổ nhiệm làm "Đô đốc Quân chính phân phủ Thiệu Hưng".

Trong vài tháng đầu tiên của Cách mạng Tân Hợi, kỳ quan lớn nhất của Trung Quốc là bỗng nhiên xuất hiện không biết bao nhiêu Đô đốc và Dân chính trưởng. Cờ trên đầu thành thay đổi liên tục, cơ hội đổi triều đại cuối cùng cũng đến, kẻ này người nọ đều nhảy ra. Chỉ riêng Giang Tô mà tôi tương đối quen thuộc, đã có Đô đốc Giang Tô Trình Đức Toàn ở phủ Tô Châu, Đô đốc Tưởng Nhạn Hành ở Thanh Giang Phố, Đô đốc Thượng Hải Trần Kỳ Mỹ ở phủ Tùng Giang, Đô đốc Lâm Thuật Khánh ở phủ Trấn Giang và phủ Giang Ninh, Tư lệnh quân chính phủ Vô Tích Tần Dục Lưu, Quân chính trưởng Từ Bảo Sơn ở phủ Dương Châu, Quân chính trưởng Hồng Tích Phạm ở châu Thái Thương, Tư lệnh quân chính Hà Kiện ở phủ Thường Châu, Quân chính trưởng Lư Căn Ngao ở phủ Hoài An, Dân chính trưởng Triều Chí Chính ở phủ Từ Châu, Dân chính trưởng Hà Phong Ngọc ở châu Hải, và Dân chính trưởng Lương Hiếu Hùng ở sảnh Hải Môn. Trước khi quang phục, Giang Tô quản hạt tám phủ ba châu một sảnh, trong chưa đầy một trăm ngày, mỗi nơi đều có chủ, thành quả cách mạng bị chia chác sạch không còn một mảnh.

Tình hình Chiết Giang tôi không rõ lắm. Dù sao thì Vương Kim Phát cũng từ bỏ chức Bộ trưởng Công nghiệp "ăn nhờ ở đậu", thà làm đầu gà hơn làm đuôi bò, chọn làm Đô đốc Quân chính phân phủ Thiệu Hưng. Nhậm chức Đô đốc Thiệu Hưng là một huyền thoại khác trong cuộc đời Vương Kim Phát, sau những tháng ngày làm thổ phỉ và làm sát thủ ở bến Thượng Hải. Do Vương Kim Phát từng làm cướp, rất nhiều người đều biết sự lỗ mãng của ông, bởi ngay khi mới nhậm chức, ông đã nổi danh là Đô đốc cướp. Người của Vương Kim Phát còn chưa tới Thiệu Hưng, dân gian đã đồn đại ầm ĩ, nói Vương Kim Phát định về Thiệu Hưng báo thù cho Thu Cẩn. Trong chốc lát lòng người hoang mang, những kẻ liên quan đến vụ án Thu Cẩn biết người cách mạng sẽ không tha cho mình, kẻ thì bỏ trốn mất dạng, kẻ thì làm phép như làm xiếc, vội vàng trang điểm bản thân thành bộ dạng ủng hộ cách mạng. Trước khi Vương Kim Phát tới Thiệu Hưng, các quan lại cũ ở Thiệu Hưng, thấy gió chiều nào theo chiều nấy, giương cao tấm biển "Hàm dữ duy tân" (cùng làm mới), do Chương Giới Mi - kẻ từng làm "Chiết tấu sư gia" tại nha môn Tuần phủ Chiết Giang - cấu kết với Tri phủ cuối cùng của Thiệu Hưng là Trình Tán Thanh, tạm thời chắp vá thành lập một "Chính phủ quân sự Thiệu Hưng". Chương Giới Mi này chính là kẻ đầu tiên đáng phải chịu trách nhiệm cho "vụ án Thu Cẩn", năm đó chính hắn chủ trương trảm trước tấu sau, đặt bút thảo bản tấu chương cho Phủ thự Chiết Giang xử lý vụ án Thu Cẩn, "chính pháp" (xử tử) nữ hiệp Thu Cẩn, sau này cũng lại là hắn tung kế xấu, xúi giục người kế nhiệm là Tuần phủ Chiết Giang Tăng Uẩn, san bằng mộ Thu Cẩn bên bờ Tây Hồ.

Lỗ Tấn là người chứng kiến cuộc quang phục giả của Thiệu Hưng, ông viết trong "Phạm Ái Nông":

Chúng tôi liền đi ra phố dạo một vòng, tràn ngập cờ trắng. Tuy nhiên bề ngoài là vậy, bên trong vẫn là cốt cũ, vì vẫn là chính phủ quân sự do mấy gã hương thân cũ tổ chức, ai là cổ đông đường sắt thì làm Ty trưởng hành chính, chủ tiệm tiền thì làm Ty trưởng quân khí...

Nghe nói Vương Kim Phát vốn định phát triển về hướng đông nam, dẫn binh tới Cù Châu của Chiết Giang, quang phục Cù Châu chỉ là cái cớ của Vương Kim Phát, mục đích là để đòi binh đòi lương từ Đô đốc Chiết Giang mới nhậm chức. Thang Thọ Tiềm bị ông ép đến mức vô cùng khó xử, hợp thự không yên, thậm chí còn có ý định từ chức Đô đốc Chiết Giang. Đúng lúc này, em trai thứ ba của Từ Tích Lân là Thúc Tôn từ Thiệu Hưng tới, báo cáo về cuộc quang phục giả ở Thiệu Hưng, hy vọng Vương Kim Phát có thể tới Thiệu Hưng. Vương Kim Phát ban đầu không chịu, vì lúc này ông đang làm Thang Thọ Tiềm khốn đốn, không còn đường lui. Vương Kim Phát áp dụng "pháp quậy phá" cù nhầy, dù sao cũng cứ dây dưa với Thang Thọ Tiềm, xem vị Đô đốc Chiết Giang nhu nhược này làm thế nào. Tối hôm đó, Vương Kim Phát đắc ý đi dự tiệc tại quán ăn Ấp Phương ở Hàng Châu, trong tiệc sau khi được Thúc Tôn khuyên can hết lời, cộng thêm mấy chén rượu xuống bụng, Vương Kim Phát cuối cùng cũng động tâm. Ông vừa mở lời, Thang Thọ Tiềm mừng không kịp, lập tức phong ông làm Đô đốc Quân chính phân phủ Thiệu Hưng.

Tư liệu lịch sử không nói rõ tại sao Vương Kim Phát lại đổi ý, tưởng tượng rằng, chắc chắn là Thúc Tôn từ Thiệu Hưng đến trong lúc trò chuyện đã gãi đúng chỗ ngứa và chỗ đau của Vương Kim Phát. Thiệu Hưng là căn cứ địa cách mạng của Vương Kim Phát, trong lòng bách tính, Vương Kim Phát vừa là người cách mạng, vừa là trùm cướp nổi tiếng. Dù thế nào đi nữa, Vương Kim Phát cũng lừng lẫy ở Thiệu Hưng. Ba mươi năm Hà Đông, ba mươi năm Hà Tây, phú quý không về quê, như mặc áo gấm đi đêm, cách mạng đã thành công, nên là lúc Vương Kim Phát lộ mặt bày oai rồi. Khí thế của Vương Kim Phát lúc đó không khó để tưởng tượng, khi Thúc Tôn tới Hàng Châu vừa gặp mặt ông, đối diện với em trai của ân sư năm xưa Từ Tích Lân, Vương Kim Phát không đợi đối phương mở miệng, đã rất sảng khoái tặng một khẩu súng lục cho ông ta. Người này rõ ràng mang tính khí sơn đại vương, muốn sao thì sao. Khải hoàn ban sư về Thiệu Hưng, chắc chắn có khía cạnh khiến ông phấn khích, hơn nữa đi Thiệu Hưng không giống đi Cù Châu, Thiệu Hưng có rất nhiều bộ hạ cũ, Vương Kim Phát chỉ cần mang ba trăm binh là đủ.

Vương Kim Phát về Thiệu Hưng thực sự đã phô trương hết cỡ, người ta xếp hàng ở cửa Tây đợi một ngày không tới, bỗng nhiên nghe nói là ngày hôm sau mới tới, và không đi lối cửa Tây gần đó, mà vòng đường đi cửa Đông, lý do là đi cửa Đông vào Thiệu Hưng cát lợi hơn. Đây cũng không biết là vị thầy phong thủy nào bói quẻ, trước kia xuất binh, ban sư về triều đều quen đi cửa Bắc vào thành, nên cửa Bắc còn gọi là Đắc Thắng môn hoặc Đức Thắng môn, ví dụ như Đức Thắng môn ở Bắc Kinh chính là như vậy. Sang ngày hôm sau, mọi người lại một lần nữa xếp hàng đợi đến tối, cũng may trăng sáng, cộng thêm đuốc, đèn lồng, đèn giấy mới dán, vẫn còn tạm nhìn rõ. Nguyên Tri phủ Thiệu Hưng Trình Tán Thanh, do hai tên sai nha cũ dìu, run rẩy đứng đợi, từ xa thấy quân cách mạng của Vương Kim Phát tới, vô cùng làm màu lao ra bãi sông, hai tay giơ cao, cúi chào về phía trước, vẫn là nghi lễ quan lại thời tiền Thanh. Cũng không thể trách ông ta, "Hàm dữ duy tân", rốt cuộc thế nào gọi là mới, một vị Tri phủ nhỏ nhoi làm sao hiểu được.

Vương Kim Phát và đoàn người đi thuyền buồm trắng tới. Ở vùng sông nước Giang Nam, người ta đi lại thông thường đều đi thuyền. Mấy cây chèo nhanh vẩy nước, chèo vài mái, lại bắn vài phát súng lung tung lên trời, như thể ném pháo vậy. Con thuyền cuối cùng cũng tới cổng thành, đại binh hùng hổ lên bờ, mặc quân phục, đánh xà cạp, chân đi giày cỏ, tay cầm súng đứng thành hai hàng, như lâm đại địch. Tình cảnh đó như làm kịch, sau khi tiếng trống chiêng vang lên một hồi, nhân vật anh hùng mới có thể xuất hiện, sớm quá thì không có hiệu quả đó. Thế là Vương Kim Phát chậm rãi xuống thuyền, chậm rãi lên ngựa, trong tiếng hô hoán đón chào, dưới ánh mắt của bách tính Thiệu Hưng đứng hai bên đường đón chào, chậm rãi vào thành đi một vòng. Vương Kim Phát lúc này, tất nhiên sẽ không để vị Tri phủ cũ đến đón vào trong mắt. Vương Kim Phát cưỡi ngựa, ở trên cao, ai cũng nhìn thấy cái đầu trọc lốc vừa cạo của ông. Tôi không biết cái đầu trọc lốc này có phải vì từng du học Đông Dương, học từ người Nhật hay không, Tưởng Ủy viên trưởng sau này cũng mắc bệnh này, cứ làm cho đầu trọc bóng loáng, có khía cạnh trang nghiêm, nhưng cũng khó tránh khỏi có khía cạnh buồn cười. Cần biết rằng, Cách mạng Tân Hợi đàn ông mới bắt đầu cắt bím tóc, cái đầu trọc lốc khiến bách tính nhìn vào, thật không biết sẽ nghĩ gì. Vương Kim Phát lượn một vòng trên phố lớn, khí thế ngút trời tận hưởng cảm giác làm Đô đốc lần đầu, đến cửa Phủ nha môn, đàng hoàng đi vào. Ba trăm binh lính kia cũng theo vào, xếp hàng đứng đó hát, hát mấy bài mới giải tán.

Sau đó, người tới khao quân không dứt. Người ta dắt tay nhau, đuổi lợn, ôm gà và vịt, gánh rượu, ra vào Phủ nha môn. Vương Kim Phát cũng không làm kiêu, ai tới cũng gặp. Người tới thăm ông đầu tiên, tất nhiên là những người cách mạng ở địa phương đó, ví dụ như Lỗ Tấn và Phạm Ái Nông. Lỗ Tấn - người sau này trở thành đại văn hào - lúc bấy giờ chẳng qua chỉ là giám học tại một trường trung học ở Thiệu Hưng, giám học này cũng là tạm thời, vì bốn tháng trước, Lỗ Tấn đã phẫn nộ từ chức giáo viên sinh học phổ thông tại trường đó, sau này do học sinh yêu cầu mạnh mẽ, vì Cách mạng Tân Hợi bùng nổ, công việc trường học không ai chủ trì, mới miễn cưỡng nhậm chức. Quân cách mạng nổi dậy, tin đồn nổi lên khắp nơi, Thiệu Hưng nằm ở nơi hẻo lánh, chuyện truyền thuyết gì cũng có. Tin đồn phản cách mạng không dứt, thế là lấy mâu của nó đâm vào thuẫn của nó, Lỗ Tấn và những người khác liền dùng tin đồn cách mạng để đối phó với tin đồn phản cách mạng. Cách Lỗ Tấn đưa ra lúc đó là tổ chức học sinh "Đội diễn thuyết vũ trang", ra phố tiến hành tuyên truyền cách mạng, phát tán truyền đơn "Phổ Nghi trốn, Dịch bị bắt", đổ thêm dầu vào lửa, tiêu diệt ý chí kẻ địch, tăng oai phong của chính mình.

Học sinh do Lỗ Tấn lãnh đạo, mặc dù chỉ cầm súng dùng trong thể dục, nhưng tại điểm ổn định địa phương, đã phát huy tác dụng tích cực. Nói ra thật nực cười, khẩu súng dùng trong thể dục đó không có đạn thật, dù có tìm được vài viên, cũng là loại đạn tập luyện chỉ có thể phun lửa chứ không thể giết địch. Lúc bấy giờ truyền thuyết có một đội kỳ binh tan rã sẽ đi qua Thiệu Hưng. Dân gian sợ nhất là tàn binh, tàn binh còn không ra gì hơn thổ phỉ, thế là các cửa tiệm vội vàng đóng cửa gỗ, sợ tàn binh cướp bóc. Để ổn định lòng dân, Lỗ Tấn dẫn "Đội diễn thuyết vũ trang" của học sinh ra phố đính chính tin đồn, giáo viên thể dục dạy thể dục ở trường lúc đó vẫn chưa cắt bím tóc, buộc bím tóc thành một nút trên đầu, mồ hôi nhễ nhại đi đầu tiên. Giáo viên thể dục thường ngày lên lớp dùng một thanh kiếm chỉ huy dài và mảnh, lúc này cũng đổi thành một thanh đại đao có thể chém chết người. Chiêu này thực sự hiệu quả, nơi "Đội diễn thuyết vũ trang" của học sinh đi qua, các cửa tiệm can đảm lên ngay, lập tức mở cửa làm ăn.

Ngày đầu tiên Vương Kim Phát muốn tới, Lỗ Tấn đích thân dẫn học sinh đợi ở ngoài cửa Tây, đợi cả ngày trời, đợi tới tận đêm khuya, thấy không còn hy vọng, mới giải tán đội ngũ về nhà đi ngủ. Tối đó rất lạnh, mọi người buộc phải nhóm lửa sưởi ấm, bụng đói, học sinh tuổi trẻ, không chịu nổi, liền tới quán nhỏ gần đó gõ cửa mua đồ ăn. Lỗ Tấn có một đồng nghiệp tên Tôn Đức Khanh là người hào sảng, rút tiền mua vài trăm quả trứng luộc chín cho học sinh. Ngày thứ hai hoặc thứ ba sau khi Vương Kim Phát tới Thiệu Hưng làm Đô đốc, Lỗ Tấn và Phạm Ái Nông chuyên đi tới Phủ Đô đốc thăm ông, vì mọi người đã quen nhau khi ở Nhật Bản, Phạm Ái Nông và Vương Kim Phát còn có một đoạn trải nghiệm cùng đi chung một con tàu, hơn nữa đều là học trò của Từ Tích Lân. Từ những tư liệu có thể tra cứu hiện nay, không biết họ đã nói những gì, tài liệu duy nhất có thể để người ta bàn tán là Phạm Ái Nông nhìn cái đầu trọc của Vương Kim Phát thú vị, không khách khí tiến lên sờ sờ, nói:

"Kim Phát huynh, anh làm Đô đốc rồi!"

Vương Kim Phát lúc đó rất lúng túng. Người mới làm quan, đôi khi rất muốn gặp người quen, vì chỉ có người quen mới có thể nghĩ rằng mình đã giàu có, khấm khá. Đôi khi cũng sợ gặp người quen, vì người quen biết rõ đáy cũ của mình nhất, giang sơn dễ đổi, bản tính khó dời, mình có khấm khá tới đâu, cậu vẫn là cậu, có những việc vĩnh viễn không thay đổi được.

3

Công hay tội của Vương Kim Phát khi làm Đô đốc Thiệu Hưng là nét bút gây tranh cãi nhất của ông. Kẻ hủy báng thì một mực tấn công độc địa, người ca tụng thì tìm mọi lý do để biện hộ cho ông. Để viết cuốn tiểu thuyết này, tôi đã hệ thống đọc lại một số cuốn sách, cảm nhận thu được là, đối với Vương Kim Phát, đánh giá trong quá khứ thì hủy nhiều hơn dự, đánh giá trong những năm gần đây thì dự lại nhiều hơn hủy. Những tài liệu được trích dẫn đều gần như nhau, điểm khác biệt chỉ nằm ở cách giải thích. Lỗ Tấn vẫn là người phải được viện dẫn, cả hai phe hủy và dự đều có thể tìm được bằng chứng có lợi cho mình trong tác phẩm của Lỗ Tấn. Vương Kim Phát gặp nạn đã hơn tám mươi năm, thực tế, ông từ lâu đã bị người ta lãng quên. Đúng như những gì tôi nói ở phần đầu cuốn tiểu thuyết, Vương Kim Phát có thể thỉnh thoảng được người ta nhắc tới sau này, vẫn là do mọi người đọc tác phẩm của Lỗ Tấn.

Thực tế, Vương Kim Phát chỉ làm Đô đốc tám tháng, mà trong tám tháng này, ông cũng không ở lại Thiệu Hưng suốt. Từ tháng 11 năm 1911 đến tháng 7 năm sau, trong những ngày gọi là làm Đô đốc Thiệu Hưng này, Vương Kim Phát từng rời Thiệu Hưng vài lần. Ngày 1 tháng 1 năm 1912, Tôn Trung Sơn từ Thượng Hải tới Nam Kinh nhậm chức Đại Tổng thống lâm thời Trung Hoa Dân Quốc. Nghe nói Vương Kim Phát theo lời mời của Trần Kỳ Mỹ, hóa trang thành "tùy tùng chuyến tàu đặc biệt của Tổng thống", mang theo súng đôi, âm thầm bảo vệ Tôn Trung Sơn. "Tôn Trung Sơn và Vương Kim Phát" do Thẩm Bằng Niên biên soạn có ghi lại việc Trần Kỳ Mỹ giải thích với Thiệu Lực Tử về sự cần thiết của việc làm này lúc bấy giờ:

Chúng ta, đảng cách mạng, quen dùng thủ đoạn ám sát để đối phó với những kẻ quyền quý hiển hách của triều đình Thanh, cũng phải phòng ngừa họ dùng thủ đoạn ám sát để làm hại Tôn tiên sinh. Có Vương Kim Phát đảm nhận công tác bảo vệ bí mật, là có thể yên tâm rồi.

Tôi không biết tài liệu này có đáng tin hay không, dù sao thì từ báo chí cũ thời đó, như tờ "Dân Lập Báo" ghi chép khá nhiều chuyện về đảng cách mạng, không thấy tên Vương Kim Phát trong danh sách tùy tùng. Vì là hóa trang, tất nhiên sẽ không có trong danh sách. Vương Kim Phát nhiều lần tới Thượng Hải là điều không nghi ngờ gì, nếu không thì vụ án Đào Thành Chương bị ám sát xảy ra năm 1912 đã không liên quan chút nào đến ông. Vương Kim Phát từng gặp Đào tại phòng ăn của khách sạn Hối Trung ở Thượng Hải hai ngày trước khi Đào bị ám sát. Lần gặp này, Đào Thành Chương nói với Vương Kim Phát rằng mình định vào bệnh viện Quảng Từ chữa bệnh. Hai ngày sau, Đào Thành Chương bị ám sát tại bệnh viện Quảng Từ, Vương Kim Phát vì thế cũng gánh tiếng xấu. Thực ra nguyên nhân thực sự khiến Vương Kim Phát nhiều lần tới Thượng Hải là muốn giữ mối liên hệ mật thiết với những người cách mạng như Trần Kỳ Mỹ. Vì lúc này cách mạng tuy thành công, nhưng thành quả cách mạng không nằm trong tay người cách mạng.

Phủ Quân chính Thiệu Hưng của Vương Kim Phát, tuy chỉ quản hạt tám huyện thuộc phủ, về khách quan lại đóng vai trò đối chọi lại với phủ Đô đốc tỉnh ở Hàng Châu. Ngay từ đầu, Vương Kim Phát đã không coi Đô đốc Chiết Giang Thang Thọ Tiềm - người không phải đảng cách mạng - ra gì. Với tư cách của Vương Kim Phát, vị trí Đô đốc một tỉnh chưa tới lượt ông làm, đừng nói là ông, ngay cả Trần Kỳ Mỹ cũng chỉ treo danh Đô đốc Thượng Hải. Thượng Hải lúc bấy giờ khác xa với khái niệm ngày nay, thuộc phủ Tùng Giang, do Giang Tô quản hạt. Mặc dù đều là Đô đốc, nhưng về bản chất có sự khác biệt về căn bản. Trần Kỳ Mỹ ở Thượng Hải, Vương Kim Phát ở Thiệu Hưng, đều là kiểu chủ nhân "tướng ở ngoài, lệnh quân có thể không nghe". Hai người này, một ở Thượng Hải, một ở Thiệu Hưng, hô ứng từ xa, đẩy mạnh vương quốc độc lập, dùng hai tay của cách mạng để đối phó với hai tay của phản cách mạng. "Tư liệu văn sử huyện Thặng" tập 8 có đăng một bức thư của Thang Thọ Tiềm gửi Vương Kim Phát, ghi rõ ngày tháng là ngày 29 tháng 9 năm 1912. Ngày tháng này rõ ràng là sai, vì lúc này Thang Thọ Tiềm không còn là Đô đốc Chiết Giang, Vương Kim Phát cũng không còn là Đô đốc Thiệu Hưng. Ngày tháng chính xác phải là ngày 16 tháng 11 năm 1911, ngày tháng cuối thư "29 tháng 9" là âm lịch:

Quý Cao nhân huynh đại nhân hạ (dưới trướng):

Ở Hàng được nghe vĩ luận (lời nói cao thượng), hứa là huyết tính nam tử, hận quen biết quá muộn. Bộ Tư lệnh nói, huy hạ (ngài) muốn tới Thiệu Hưng trấn áp thổ phỉ, họa cẩm một chuyến, liền định Bắc phạt, lòng rất tráng chí. Một tới thành Thiệu, liền lấy tên quân phủ, xoay chuyển lại lấy tên Đô đốc, lúc đầu còn nghi ngờ người báo cáo quá lời, nay lại nhận được điện báo rồi. Kẻ hèn này không có công lao nửa phân, lại thẹn thùng mà thi tố (ăn không ngồi rồi) ở đây, nếu như công lao lao khổ của huy hạ (ngài), chia đất mà phong, ai nói là không nên. Với hoài bão vĩ lược (mang hoài bão tài lược lớn) như huy hạ (ngài), tất nhiên không đợi một chức Đô đốc mới là nặng nhẹ, hơn nữa Đô đốc thì cũng được thôi, nhân Đô đốc mà vượt quyền hạn, kẻ hèn này cho là quá đáng. Thu nhập Chiết Giang đều bù vào nợ nước ngoài, Cục muối trà là một khoản thu nhập lớn, khoản này một khi bị cắt lại, tộc kia chắc chắn tới chỉ trích, lúc đó tuyệt đối không phải lời suông có thể đáp lại, tình thế tất nhiên mượn cớ can thiệp, đây là khởi đầu của việc chia cắt, từ Thiệu của chúng ta mà mở ra, hơn nữa từ người đàn ông tốt mà kẻ hèn này đã hứa hẹn mà mở ra, kẻ hèn này cùng là người Thiệu, không dám không nói hết lời để báo, đừng vì việc này mà được nhỏ mất lớn. Còn nhớ huy hạ (ngài) sắp đi, vì lý do cùng là người Thiệu, ân cần căn dặn lấy tôn trọng vinh dự làm khích lệ. huy hạ (ngài) chẳng lẽ không biết vinh dự của Đô đốc, xa không bằng vinh dự của anh hùng là to lớn hơn sao? Người trong làng tới, đồn đại huy hạ (ngài) gặp vệ sĩ quấy rối nhỏ trên phố, liền bắn chết, thực thi pháp luật nghiêm minh, bảo vệ dân cắt cốt, cái gọi là anh hùng vốn dĩ nên như vậy. Sổ sách hóa đơn Cục muối trà, dường như nên trả lại cục đó, phái người giám sát để thúc đẩy tiến hành, phòng nó trộn lẫn ẩn giấu thì không sao, còn có tiền gửi, trừ khấu trừ năm nghìn nguyên ra, còn cầu mong giải theo tỉnh thành. Dám vì huy hạ (ngài) nghiêm với vệ sĩ, mà hy vọng anh hùng quyết không nghiêm với người mà khoan hồng với mình, không từ lời nói dông dài mà báo trước vinh dự tương lai có tin ở Đô đốc vậy. Mong xem xét, mong sáng tỏ, không hết.

Ý Thành huynh quân (đều) gửi lời này.

Đệ Danh Chính Túc 29 tháng 9

Đọc lại bức thư này, như thấy người, như nghe tiếng. Lúc này Vương Kim Phát mới làm Đô đốc được hơn một tuần, vô pháp vô thiên, gan to bằng trời, đã có thể nhìn thấy đốm nhỏ mà biết cả con báo. Trong thư gốc, phàm gặp kính xưng "huy hạ" (ngài) này, không đâu là không xuống dòng đầu dòng. Đây thật không giống một bức thư cấp trên viết cho cấp dưới, đúng như Thang Thọ Tiềm nói trong thư, ông không có công lao nửa phân với việc quang phục, tuy nhiên đã ăn không ngồi rồi, đã làm Đô đốc tỉnh Chiết Giang, có những lời không thể không nói. Sau quang phục, đâu đâu cũng là những nhân vật tự xưng "thảo" đầu (thảo khấu/cỏn con), "thảo" đầu là cách gọi khác của đảng cách mạng, Thang Thọ Tiềm sống sờ sờ là hình ảnh của một vị Đô đốc chịu ấm ức. Cũng may thời gian ông chịu ấm ức không dài, khi Vương Kim Phát ở Thiệu Hưng làm loạn ngày càng không ra gì, ông đã được điều tới Nam Kinh nhậm chức Tổng trưởng Giao thông chính phủ lâm thời.

Nghe nói Tôn Trung Sơn từ nước ngoài về nước, Trần Kỳ Mỹ từng điện gọi Vương Kim Phát tới Thượng Hải diện kiến. Khi gặp mặt, Tôn Trung Sơn không hiểu nổi, hỏi Vương Kim Phát tại sao thà tới Thiệu Hưng, không muốn ở lại tỉnh thành Hàng Châu nhậm chức. Câu trả lời ngây ngô của Vương Kim Phát khiến Tôn Trung Sơn rất hài lòng. Vương Kim Phát nói mình muốn luyện binh ở Thiệu Hưng, sau đó dẫn binh Bắc phạt, diệt trừ bữa sáng này (đánh thắng kẻ địch), đánh thẳng Hoàng Long. Sự đáng yêu cả đời của ông, đều thể hiện trên chữ "mãng" của "mãng nam nhi" này. Tôn Trung Sơn gọi Vương Kim Phát là "Đông Nam nhất anh kiệt" (một anh kiệt ở Đông Nam), chính là nói trong lần gặp mặt này. Không lâu sau, Tôn Trung Sơn liền bổ nhiệm Vương Kim Phát làm Phó Tư lệnh quân Bắc phạt, đây có thể là một chức vụ không nhỏ, do Nam Bắc nghị hòa, Bắc phạt không thực sự thực thi, Phó Tư lệnh của Vương Kim Phát cũng chỉ là một hư hàm ngắn ngủi. Dù sao thì, chiêu binh mãi mã ở Thiệu Hưng, tích cực chuẩn bị chiến tranh, đây có lẽ là ý nguyện ban đầu của Vương Kim Phát, nhưng theo sự thay đổi của tình hình cách mạng, Vương Kim Phát rất nhanh đã quên sạch những gì mình từng nói.

Cách mạng Tân Hợi mang tính chất tốc thành rất mạnh mẽ. Xét về ngày tháng, ngày 10 tháng 10, khởi nghĩa Vũ Xương, theo đó, các nơi trên toàn quốc lần lượt hưởng ứng, đầu tháng 11, Thượng Hải và Hàng Châu quang phục, ngày 6 tháng 11, Trần Kỳ Mỹ nhậm Đô đốc Thượng Hải, ngày 16 tháng 11, Vương Kim Phát nhậm Đô đốc Thiệu Hưng, ngày 29 tháng 12, Tôn Trung Sơn được bầu làm Đại Tổng thống lâm thời đầu tiên của Trung Hoa Dân Quốc. Hơn một tháng sau, Tôn Trung Sơn từ chức, Viên Thế Khải đảm nhiệm Đại Tổng thống lâm thời. Thay đổi thực sự quá nhanh, nửa năm trước, do khởi nghĩa Hoàng Hoa Cương thất bại, cách mạng rơi xuống thoái trào, nhưng từ thoái trào chuyển sang cao trào, ở giữa này thậm chí không có sự chuyển tiếp. Cách mạng thành công dễ dàng, tiết kiệm công sức như vậy, nằm ngoài dự đoán của mọi người. Chỉ cần chính quyền nhà Thanh xuống đài, người cách mạng và kẻ thù năm xưa bắt tay hòa giải, biến can qua thành tơ lụa. Việc luyện binh, chuẩn bị Bắc phạt của Vương Kim Phát trở nên vô nghĩa, cũng hoàn toàn không cần thiết, lịch sử không cung cấp cơ hội dẫn binh đánh trận cho Vương Kim Phát, liệu một "mãng nam nhi" giỏi xông pha trận mạc như ông có trở thành một chỉ huy quân sự kiệt xuất hay không, đây là một câu hỏi không có lời giải.

Bị chiến thắng làm cho mụ mẫm đầu óc là chuyện không thể tự nhiên hơn. Cáo vừa rời hang, tượng đào đã lên sân khấu (kẻ xấu đi, kẻ xấu khác tới). Lòng tốt của người cách mạng đã cho kẻ xấu cơ hội lợi dụng. Đừng nói là những anh hùng thảo khấu như Vương Kim Phát, ngay cả thánh hiền như Tôn Trung Sơn và Hoàng Hưng... những nhân vật kiệt xuất, đối với tham vọng trộm quốc của Viên Thế Khải, vào lúc đó cũng thiếu nhận thức cần thiết. Tôn Trung Sơn đã từng có lúc cho rằng thiên hạ thái bình, đích thân lao vào khảo sát đường sắt, muốn dùng thực nghiệp để Trung Quốc nhanh chóng giàu mạnh. Nhiều người cách mạng tự coi mình thanh cao, công thành thân thoái, xấu hổ không muốn làm quan, đơn giản đi du học châu Âu đọc sách. Vương Kim Phát sau khi làm Đô đốc cũng ban hành nhiều biện pháp cải cách, ông xuất thân từ sơn đại vương, làm việc gì cũng nói một là một, đầy tinh thần lãng mạn cách mạng. Còn một chiêu cũng khiến bách tính hả hê, đó là mở kho phát chẩn, miễn tiền lương một năm, giảm bỏ các loại thuế khóa khắc nghiệt, ra lệnh cho phú thương bán gạo giá bình ổn, bình ổn giá lương thực thị trường. Ngoài ra, trong việc giết người không chút nương tay, nghe nói Vương Kim Phát liên tiếp giết hơn năm mươi tên địa đầu ác bá ăn thịt bách tính, phản đối duy tân, trong đó có không ít là Vương Kim Phát tự tay hành quyết.

Vương Kim Phát tổ chức công tế long trọng các liệt sĩ cách mạng như Từ Tích Lân và Thu Cẩn, hậu đãi gia quyến liệt sĩ, có ơn báo ơn, có thù báo thù, Vương Kim Phát năm đó buộc phải bỏ trốn vào núi sâu làm thổ phỉ, nay đã "vinh quy bái tổ", tất cả nợ cũ đều từng khoản từng khoản thanh toán. Tên Chương Giới Mi đáng phải chịu trách nhiệm cho "vụ án Thu Cẩn" tất nhiên sẽ không bỏ qua, do hắn đã đi trước một bước "Hàm dữ duy tân", cấu kết với nguyên Tri phủ Trình Tán Thanh lập một cái gọi là "Chính phủ quân sự Thiệu Hưng", và tự nhậm chức Trưởng khoa trị an, Vương Kim Phát liền lấy cớ "có việc quan trọng bàn bạc", dụ Chương Giới Mi tới Phủ nha môn đột ngột bắt giữ. Vương Kim Phát rõ ràng thích tình cảnh kịch tính, trong khi bắt giữ Chương, ông phái binh bất ngờ phong tỏa Chương trạch, sau đó điều tập hồ sơ vụ án Chương tố giác, chuẩn bị tổ chức hội thẩm công khai. Trong những ngày đó, Chương Giới Mi bị đội mũ giấy, diễu phố thị chúng, và để hắn quỳ tại Cổ Hiên Đình Khẩu nơi nữ hiệp Thu Cẩn tử nghĩa, trên đầu úp một chiếc thùng làm bằng thùng dầu hỏa, bên cạnh đặt gậy và đá nhỏ, để người qua đường khi đi ngang qua thì gõ và ném.

Công thẩm Chương Giới Mi vốn có thể trở thành một sự việc khiến lòng người hả hê. Sau khi công tế hai liệt sĩ Thu Cẩn và Từ Tích Lân, lòng người đều rất kích động, giết Chương Giới Mi, giống như ăn một cây kem trong ngày nóng nực, vừa hạ nhiệt vừa giải khát. Giết Chương Giới Mi, "Thu hiệp tuy chết, cũng có thể nhắm mắt nơi chín suối, mỉm cười nơi tuyền nhưỡng rồi". Trong mắt mọi người, Chương Giới Mi chết chắc rồi, Chương Giới Mi chết đáng đời. Thực tế, Vương Kim Phát lúc đầu cũng quyết tâm giết Chương Giới Mi, sâu bọ xã hội như vậy, không giết không đủ để bình phẫn nộ dân, không nghiêm trị thì không có lỗi với liệt sĩ cách mạng. Nhưng kết quả lại nằm ngoài dự đoán, Vương Kim Phát dường như trở nên tâm từ thủ nhuyễn (lòng mềm yếu), hồ đồ liền thả Chương Giới Mi. Vương Kim Phát không giết Chương Giới Mi là điểm mà người đời sau luôn chỉ trích ông, Lỗ Tấn trong nhiều tác phẩm đều nhắc tới việc này, rất trách Vương Kim Phát chỉ có lòng nhân từ của đàn bà. Chó rơi xuống nước không đánh cho đau, đợi khi nó lên bờ, nhẹ thì vẩy nước đầy người, không may còn bị nó cắn một cái. Hơn hai mươi năm sau, trong bài "Bàn về 'Fair Play' nên hoãn thi hành", Lỗ Tấn vẫn phẫn nộ nói:

Cuối cùng đã phóng thích kẻ chủ mưu đó, nghe nói là vì đã thành Dân Quốc, mọi người không nên tu thù cũ nữa...

Thực ra không giết Chương Giới Mi, lại chính là xu thế lớn thịnh hành nhất lúc bấy giờ. Vương Kim Phát trong một thông báo đã tuyên bố một cách nghiêm túc: "Nay cục diện cộng hòa đã định, tuyệt không còn kẻ phản đối nữa". Tư tưởng hồ đồ này, rất tự nhiên sẽ dẫn đến tư tưởng tê liệt chủ quan, coi thường địch. Vì vậy không giết Chương Giới Mi, không thể chỉ nhìn nhận là lòng nhân từ của đàn bà. Vương Kim Phát khoan hồng đại lượng nói: "Bản Đô đốc đối đãi chân thành, không lừa không dối, mong đồng bào ta, cùng hiểu đạo lý này". Ý của Vương Kim Phát là tốt, tình hình cách mạng phát triển thực sự quá nhanh, kẻ thù ngày hôm qua, chớp mắt đều trở thành bạn bè trên một chiến tuyến, Trung Hoa Dân Quốc nói thành lập là thành lập, đại Thanh triều nói biến mất là biến mất. Rất nhiều chuyện lộn xộn, quấn quýt trong đầu Vương Kim Phát không quay vòng được. Giết một Chương Giới Mi, đối với Vương Kim Phát xuất thân từ đại học Lục Lâm mà nói, chuyện nhỏ như con thỏ, có thể có cái khí lượng đó không giết hắn, thật không dễ dàng. Một số tư liệu coi việc Vương Kim Phát dưới đao giữ người là do sự giỏi ăn nói của Chương Giới Mi, là hắn vẫy đuôi cầu xin, làm Vương Kim Phát tin lời ma quỷ của hắn.

Theo suy nghĩ của tôi, Vương Kim Phát dù có hồ đồ, cũng không đến mức dễ dàng mắc mưu Chương Giới Mi như vậy. Lời nói ma quỷ kiểu như "nhân dịp quang phục này, hủy gia thư nạn, ta cũng không từ, nên dốc hết tài sản của ta, để sung quân lương, để mưu công ích, để doanh Thu xã, đều không gì là không được" thực sự không đáng tin. Chương Giới Mi đã là con hổ chết, chút gia sản đó của hắn, ngay cả khi không muốn giao ra, Vương Kim Phát cũng có thể không tốn chút sức lực mà tịch thu. Vương Kim Phát làm thổ phỉ dù năm tháng không dài, nhưng những thủ đoạn nhỏ như bắt cóc tống tiền này, không thể quen thuộc hơn. Chương Giới Mi dù có xảo quyệt đến đâu, cũng không thoát khỏi lòng bàn tay Vương Kim Phát. Vương Kim Phát thả Chương Giới Mi, nguyên nhân quan trọng nhất là bị chiến thắng làm cho mụ mẫm đầu óc. Không chỉ Vương Kim Phát, tất cả những người cách mạng đều chìm đắm trong sự hồ đồ rằng tình hình đang tươi sáng một mảng. Nhân vật số hai của Đồng Minh Hội là Hoàng Hưng, lại đích thân phái người từ Nam Kinh tới cầu tình. Nếu chúng ta nói Vương Kim Phát sai, thì tức là nói Hoàng Hưng cũng sai, trong bối cảnh lớn lúc bấy giờ, không phải Vương Kim Phát không muốn giết Chương Giới Mi, mà là đa số những người cách mạng không muốn giết người tích oán.

Vương Kim Phát với tư cách là một vị Đô đốc nhỏ bé tại Thiệu Hưng, việc không giết Chương Giới Mi có tính tất yếu lịch sử rất hợp tình hợp lý. Sau Cách mạng Tân Hợi, Trung Quốc có thể liệt kê ra rất nhiều ví dụ như vậy. Giết người không giải quyết được vấn đề, không giết lại sinh ra vấn đề, đây thực tế là sự khó xử mà những người cách mạng Trung Quốc thường gặp phải trong thực tiễn. Vương Kim Phát vốn là kẻ giết người không chớp mắt, nay đành phải nhượng bộ trước tình thế, bỗng dưng nảy sinh lòng từ bi. Ông ta đã bắt giữ Chương Giới Mi một cách đầy kịch tính, và cũng bằng màu sắc kịch tính ấy mà phóng thích Chương Giới Mi. Chương Giới Mi quả nhiên "tán gia thư nạn", đem một nửa tài sản của mình, tức hơn 3000 mẫu đất và 5 vạn đồng tiền hiện kim, quyên tặng cho quân chính phân phủ Thiệu Hưng. Vương Kim Phát phái 16 vệ binh, dùng kiệu khiêng Chương Giới Mi, hộ tống ông ta về nhà một cách rầm rộ.

4

Nếu những chính lệnh do Vương Kim Phát ban bố đều có thể thi hành, ông ta sẽ trở thành một vị phụ mẫu quan đáng nể. Ông ta thi hành chính sách cấm thuốc phiện rất mạnh tay, nói không cho hút là không cho hút, ai hút là chém đầu kẻ đó. Ông ta ủy nhiệm Lỗ Tấn làm giám đốc Sơn Hội Sơ cấp Sư phạm Học đường, dùng lời Lỗ Tấn mà nói: "Tôi bị đặt cạnh bát cơm của hiệu trưởng trường sư phạm, Đô đốc Vương đã cấp cho tôi hai trăm đồng kinh phí nhà trường." Vương Kim Phát thậm chí còn cho phép một nơi nhỏ bé như Thiệu Hưng được phép xuất bản một tờ "Việt Đạc Nhật báo". Lời mở đầu của tờ báo này chính là do Lỗ Tấn viết, thời đó ký tên là Hoàng Cức. Lúc này Lỗ Tấn vẫn chưa bắt đầu sáng tác văn học bạch thoại sau này, thỉnh thoảng viết vài truyện ngắn cũng đều là văn ngôn. Bài " Xuất thế từ" của ông mang đậm phong vị của một thanh niên văn học, khi tuyên bố tôn chỉ làm báo, ông đã tung ra một đống khẩu hiệu:

Giải tỏa ngôn luận tự do, tận hưởng quyền thiên bẩm cá nhân, thúc đẩy tiến trình cộng hòa, cân nhắc sự được mất chính trị, khai mở sự mê muội của xã hội, chấn hưng tinh thần dũng cảm kiên nghị.

Đây thực chất chỉ là đám mọt sách đang tự nói tự nghe, chẳng qua là lợi dụng sơ hở của kẻ thô lỗ là Vương Kim Phát. Ngay từ đầu, Vương Kim Phát đã bị mọi người gọi là "Đô đốc cướp". Dù thỉnh thoảng ông ta muốn bày đặt phong thái Đô đốc, nhưng nhiều người quen cũ vẫn gọi ông là "Kim Phát đại ca". Phải biết rằng, Vương Kim Phát thân là Đảng Cách mạng, vốn chưa từng có lý luận cách mạng nào, lại càng không có lý tưởng cách mạng cao xa. Ông ta nổi danh một thời nhờ dũng mãnh thiện chiến, dám vào sinh ra tử, nhưng một khi đã nắm trong tay chính quyền, ông ta hoàn toàn không biết nên làm Đô đốc như thế nào. Ngồi thiên hạ và đánh thiên hạ thường là hai môn học hoàn toàn khác nhau, Vương Kim Phát vốn không phải là chất liệu để làm quan, nhưng kết cục của cách mạng lại tạo điều kiện cho ông ta làm quan. Khi Lỗ Tấn nói về lý do họ làm báo thời đó, từng nói là sợ Vương Kim Phát đi vào con đường hủ bại, muốn dùng dư luận để giám sát ông ta. Tạ Chấn trong "Vương Quý Cao quân hành thuật" khi bàn về biểu hiện của Vương Kim Phát lúc cai quản Thiệu Hưng, từng uyển chuyển chỉ ra khuyết điểm của ông:

Dật làm người, thiên tính hào sảng, nhưng thiếu hàm dưỡng, lại không có viễn lự, cho nên hành vi cũng có chỗ khiếm khuyết.

Tỳ là vết bẩn trên ngọc, du là ánh sáng của ngọc. Nghệ thuật nói chuyện của người Trung Quốc thường rất khôn khéo, cái gọi là "tỳ du hỗ kiến", bao gồm cả "tỳ bất yểm du", thực chất đều là chỉ những khuyết điểm và thói hư tật xấu. Làm một vị phụ mẫu quan của bách tính thì 'du' là điều đương nhiên, làm quan mà không làm việc tốt thì còn làm quan để làm gì. Thực tế, Vương Kim Phát làm Đô đốc không được bao lâu thì bắt đầu trở nên không ra thể thống gì. Một anh hùng thảo mãng như ông, tránh được đạn thật trên chiến trường, chưa chắc đã tránh được đạn bọc đường. Thế lực thói quen cũ luôn mạnh hơn mức chúng ta tưởng tượng. Khi cái cũ không phải là đối thủ của cái mới, chiêu thức tuyệt diệu nhất của nó chính là nhanh chóng biến cái mới thành cái cũ. Sau khi Vương Kim Phát làm Đô đốc, rất nhanh chóng bị phương pháp nịnh bợ truyền đời của tổ tiên nịnh tới mức quên hết cả mình, hôm nay tặng vải vóc, ngày mai tặng vây cá, bên tai toàn là những lời tốt đẹp nịnh hót. Chẳng trách Lỗ Tấn và những người khác lại thấy chướng mắt:

Sau khi ông ta vào, liền bị bao vây bởi đám nhàn rỗi và đảng cách mạng mới, làm trò "Đô đốc Vương" quá đà. Những nhân vật trong nha môn, người mặc áo vải mà đến, không đầy mười ngày cũng đại khái thay sang áo lông thú rồi, dù thời tiết còn chưa lạnh.

"Việt Đạc Nhật báo" tràn đầy tính chiến đấu, tờ báo này khiến người ta liên tưởng đến phong cách văn chương của Lỗ Tấn sau này. Mở đầu liền mắng quân chính phủ, mắng những quân nhân trong đó, tiếp đến gan càng lớn hơn, mắng Đô đốc, mắng thân thích của Đô đốc, mắng dì ghẻ của Đô đốc, mắng đồng hương của Đô đốc, phàm là tất cả những gì không vừa mắt, đều mắng. Lỗ Tấn trong bài "Quân giới thống ngôn" đã chỉ ra:

Nay quân của ta ở Thiệu, họ tự coi mình như thế nào đây? Kẻ nhàn rỗi đi chơi từng đàn là có, đánh nhau lẫn nhau là có, ngủ với gái mại dâm tìm vui là có, bắt cờ bạc phạt riêng là có... Thân gánh trọng trách của quân quốc mà diễn những vở kịch tồi tệ chán chường.

Dám mắng Vương Kim Phát, đúng là phải có chút gan dạ mới làm được, Lỗ Tấn là một đấng nam nhi, những người cùng làm báo cũng đều là kẻ xương cứng. Cách mạng có thể khiến tất cả mọi người nóng đầu, ngay cả hoàng đế cũng đã xuống đài, một vị Đô đốc nhỏ bé, có lỗi, dựa vào đâu mà không được mắng, hơn nữa cái lỗi này còn rành rành ra đó như sẹo trên đầu trọc. Khí thế thư sinh, vung tay múa chân, vừa bắt đầu mắng là mười mấy ngày liền, bài vở chồng chất, những sự việc không vừa mắt thực sự quá nhiều, mắng xong cái này lại thấy cái kia cũng đáng mắng, thế là tiếp tục mắng tiếp. Có người truyền lời đến nhà Lỗ Tấn, nói Đô đốc Vương rất tức giận, ông ta bỏ tiền ra làm báo, sao lại cứ mắng ông ta hoài, thật là không biết nể mặt. Tin tức truyền đi có chút sai lệch, lại nói Đô đốc Vương muốn phái người mang súng lục đến giết người. Mẹ của Lỗ Tấn tất nhiên sợ đến chết khiếp, sợ đứa con quý báu của mình có mệnh hệ gì. Tính khí cướp bóc đó của Vương Kim Phát một khi đã bùng phát, mười Lỗ Tấn ông ta cũng dám giết.

Lỗ Tấn với tư cách là hiệu trưởng Sơn Hội Sư phạm Học đường, tuy lớn hơn Vương Kim Phát hai tuổi, lúc này cũng chỉ mới ngoài ba mươi, tuổi trẻ khí thịnh, không tin Vương Kim Phát thực sự dám giết mình. Vương Kim Phát dù sao cũng là Đảng Cách mạng, Đảng Cách mạng sao có thể giết người bừa bãi? Lỗ Tấn làm hiệu trưởng, vốn có 200 đồng kinh phí khai giảng, thế là bèn hài hước một phen, đi tìm Vương Kim Phát đòi kinh phí. Vương Kim Phát tức không chỗ phát tiết, mặt mày sa sầm nói: "Lại đến lấy tiền, người ta đều đem bạc đến đây hiếu kính ta, ngươi thì hay rồi, ngược lại còn đến lấy tiền. Muốn thì cho ngươi một ít, lần sau không có nữa đâu." Lỗ Tấn lấy được tiền cũng không vui, vì làm trường thì phải có tiền, không có tiền thì không làm được trường, miễn cưỡng làm được mấy ngày nữa, tiền dùng gần hết, bèn từ chức. Vương Kim Phát vẫn nén giận, Lỗ Tấn từ chức ông ta cũng không giữ lại, phê chuẩn ngay, phái đến một nhân viên tiếp quản nước mũi lòng thòng. Lỗ Tấn bàn giao sổ sách, số dư trên sổ sách chỉ còn một hào hai xu đồng. Nhân viên tiếp quản kia cũng không hỏi tiền đã dùng như thế nào, vừa hỉ mũi vừa cười hề hề.

Sau khi Lỗ Tấn từ chức, liền rời khỏi Thiệu Hưng, đến Bộ Giáo dục ở Nam Kinh làm bộ viên, bộ viên này đại khái cũng có nghĩa là nhân viên. Tờ "Việt Đạc Nhật báo" sau khi Lỗ Tấn đi vẫn tiếp tục hoạt động, phong cách không hề thu liễm, ngược lại càng mắng càng dữ dội, càng mắng càng sắc bén. Vương Kim Phát trước lễ sau binh, phái người lén đưa cho tòa soạn 500 đại dương. Đây là hành vi hối lộ biến tướng, mấy người phụ trách công việc tòa soạn đã thảo luận về hai vấn đề: Vấn đề thứ nhất, có nhận tiền hay không; vấn đề thứ hai, nhận tiền xong có còn mắng hay không. Kết quả câu trả lời cho cả hai vấn đề đều là khẳng định, tức là tiền vẫn nhận, người vẫn cứ mắng. Nhận tiền là vì tòa soạn thiếu tiền, Vương Kim Phát đem tiền đến, nhận tiền của hắn cũng như coi hắn là cổ đông, để Vương Kim Phát làm cổ đông là nể mặt hắn, nhận tiền là coi trọng hắn, đây là cái thứ nhất. Cổ đông có lỗi thì phải sửa, tất nhiên không được thiên vị, đương nhiên vẫn nên mắng, cầu nào ra cầu, đường nào ra đường, đây là cái thứ hai. Vương Kim Phát không ngờ lại bị đối xử như vậy, lần này thì thực sự chọc giận rồi, thế là một đám binh lính xông vào tòa soạn, mặc kệ ba bảy hai mốt, thấy ai đánh người nấy, tóm được mấy gã mọt sách không kịp chạy là đánh một trận tơi bời. Tệ nhất là người phụ trách tòa soạn Tôn Đức Khanh, đùi bị đâm một nhát sống sượng. Tú tài gặp lính, xưa nay luôn là có lý mà không nói rõ được, lúc đầu Vương Kim Phát tới, chính Tôn Đức Khanh này đã nhiệt tình mua rất nhiều trứng gà luộc, úy lạo đám học sinh đi đón Vương, chớp mắt chưa được mấy tháng, lại chịu sự ngược đãi này, sớm biết thế này, hà tất phải lúc đầu.

May mà tiên sinh Lỗ Tấn đã rời khỏi Thiệu Hưng. Nếu không, bị đâm một nhát sống sượng, ăn vài cú đấm cú đá, sợ là chuyện nhẹ nhàng nhất. Tôn Đức Khanh ăn một nhát dao, đau đến mức giận dữ, từ đó lấy việc tuyên truyền sự ngang ngược của quân chính phủ làm trách nhiệm của mình. Ông ta chạy đến hiệu ảnh, cởi quần áo, chụp ảnh làm bằng chứng, nhưng làm thế nào để hiển thị vết đao đó lại khiến người nhiếp ảnh gia rất khó xử. Nếu chụp ảnh toàn thân, vết đao nhỏ đến mức gần như không nhìn thấy, không chụp toàn thân, chỉ lấy vết sẹo dao, thì làm sao chứng minh được thân phận người bị thương. Kết quả vẫn là chụp toàn thân, in mấy chục tấm, đi đâu cũng gửi tặng. Nghĩ đến người thời đó thật thú vị, mặc dù không thể như ngày nay cứ động tí là truyền hình trực tiếp, nhưng dường như cũng đã rất khoa học rồi. Chụp ảnh gửi tặng lúc đó dường như rất thời thượng, như Đào Thành Chương sau khi bị ám sát, di ảnh liền được chụp ảnh gửi tặng cho người ta sưu tập. Lỗ Tấn nhận được ảnh Tôn Đức Khanh gửi, thực sự giật mình, trên ảnh là một người đàn ông trần như nhộng, xuân cung không ra xuân cung, nếu không xem chữ chú thích, còn tưởng là một kẻ điên.

Việc Vương Kim Phát cai quản Thiệu Hưng rất nhanh đã mang danh xấu là "Họa Thiệu". Dù bây giờ có người tìm cách tẩy trắng cho ông ta, thì việc Vương Kim Phát nhanh chóng đi vào con đường hủ bại là điều không thể nghi ngờ. Thiên hạ là do cha đây đánh xuống, thiên hạ tất nhiên phải do cha đây ngồi, thái độ coi mình là nhất này không chỉ thể hiện trên một mình Vương Kim Phát, mà còn thể hiện trên cả đám thủ hạ của ông ta. Kỷ luật quân đội bại hoại trở thành một vấn đề lớn, những việc gây rối dân chúng xảy ra như cơm bữa. Trong "Vương Quý Cao quân hành thuật" có ghi chép:

Một ngày nọ, Vương cải trang đi tuần tra, thấy có binh lính mua đồ cưỡng ép ở cửa hàng, lập tức ra lệnh bắt ra ngoài, giơ súng bắn chết tại chỗ. Lại một ngày nọ, tra được một tên lính nhiều lần trêu ghẹo phụ nữ trên đường, ghi nhớ số hiệu doanh trại của nó, về nhà triệu tập tiểu đội trưởng và tên lính đó tới, trói tên lính đó vào cây đại thụ, trước hết dùng quân côn đánh tiểu đội trưởng trăm trượng, đếm tội phóng túng binh lính làm hại dân, sau đó đứng dậy tự mình giơ súng, bắn chết tên binh lính này...

Sau khi Vương Kim Phát làm Đô đốc, thủ đoạn quản lý của ông vẫn là một bộ của hảo hán rừng xanh, hơn nữa ông còn nghiện giết người, thích tự mình chấp hành. Thực tế, kỷ luật quân đội không vì thế mà cải thiện, trái lại, trong tám tháng Vương Kim Phát cai quản Thiệu Hưng, sự hủ bại từ trên xuống dưới ngày càng nghiêm trọng. Khổng Phu Tử từng nói: "Thân mình chính, không lệnh cũng hành, thân mình bất chính, tuy lệnh cũng không hành." Mạnh Phu Tử cũng từng nói: "Kẻ vặn vẹo mình, chưa từng có kẻ nào có thể làm thẳng người khác." Do Vương Kim Phát không thể đối xử đúng đắn với bản thân, ông cũng không thể đối xử đúng đắn với người khác. Ví dụ trong việc dùng người, Vương Kim Phát đối với người thân cố cựu của mình, thả cửa cho những chức vụ béo bở, cậu của ông là cục trưởng cục thuế muối, em họ là cục trưởng cục thuế rượu, cục trưởng cục cấm thuốc phiện là anh họ của ông, những chỗ ngon nghẻ đều bị người quen của ông chiếm sạch. Một người đắc đạo, gà chó lên trời, những người trước đây có ơn với Vương Kim Phát, lúc này như mua được cổ phiếu ưu tú, thu hoạch lợi nhuận tăng vọt trên thị trường chứng khoán. Những người thân vốn bình thường không bao giờ qua lại, lúc này chỉ cần mặt dày tới cửa, Vương Kim Phát tuyệt đối không để họ tay không ra về. Đô đốc Vương bây giờ đã là kẻ lắm tiền, ông đằng nào cũng có thừa tiền.

Tinh thần lãng mạn trên người Vương Kim Phát được phát huy đến tột độ. Ông là người thích phô trương, dám làm dám chịu, ở thì cảnh vệ nghiêm ngặt, đi thì tiền hô hậu ủng. Ngay cả vợ lẽ về nhà mẹ đẻ, cũng phải mang theo đội vệ binh, dọc đường kèn trống thổi vang. Anh hùng khó qua ải mỹ nhân, Vương Kim Phát nạp thiếp tuyển tỳ, thường xuyên dẫn họ "mỗi người cưỡi ngựa giỏi, phóng chạy ra vùng ngoại ô, lấy đó làm vui đùa". Ông còn đón ông ngoại của mình từ huyện Thặng đến Thiệu Hưng để hưởng chung phú quý, dùng kiệu bốn người khiêng, lại phái người ra khỏi thành đốt pháo xếp hàng chào đón, làm ông cụ sợ đến mức suýt chút nữa ngã khỏi kiệu. Dám làm loạn như vậy, tất nhiên là cần tiền, hơn nữa cần rất nhiều tiền, thế là những lời hứa hẹn đủ điều khi mới đến Thiệu Hưng, liền trở thành những lời nói suông. Tạo phúc cho bách tính rất nhanh biến thành ăn thịt hương thân, vì dân xin lệnh biến thành đòi mạng bách tính. Vương Kim Phát treo bảng hiệu quyên góp lương, liều mạng kiếm tiền, đặc biệt là bật đèn xanh cho "Tam Hoàng" dưới quyền. Cái gọi là Tam Hoàng, tức Hoàng Bá Khanh, Hoàng Giới Khanh, Hoàng Cạnh Bạch, ba người này giữ chức vụ quan trọng, chưa đầy ba tháng đã vơ vét của cải nhân dân 80 vạn, làm cho người Thiệu Hưng thời đó nghiến răng căm thù. Lỗ Tấn tiên sinh đã từng nói "Tam Hoàng lộng quyền, khốn nạn tột đỉnh". Bách tính dân gian dứt khoát lợi dụng những câu từ sẵn có trong kịch bản, lớn tiếng hát "Đáng hận ba Vương quá vô lễ", trong phương ngữ Giang Nam, "Hoàng" và "Vương" đồng âm, mắng ba Vương chính là mắng ba Hoàng. Trong cuộc điều tra lịch sử hương thổ năm 1958, người ta phát hiện một điều khó tin, dù sự việc đã trôi qua gần 50 năm, bách tính dân gian vẫn còn nhớ được vè chửi nhóm người Vương Kim Phát:

Ăn dầu mỡ,

Mặc lụa là,

Sớm muộn cũng bị chém đầu.

Chương 4

1

Thiệu Hưng là nơi Việt Vương Câu Tiễn nằm gai nếm mật, diễn nghĩa cuộc tranh bá Ngô Việt. Cổ Việt nhiều hiệp sĩ, những người như Vương Kim Phát, gian nan khổ cực không quật ngã được ông, cái đe dọa ông, là vinh hoa phú quý, chốn êm đềm. Không gì có thể tiêu hao ý chí của anh hùng hiệp sĩ hơn rượu ngon và mỹ nhân. Vương Kim Phát tổng cộng chỉ làm Đô đốc tám tháng. Nếu tiếp tục làm nữa, kết quả tất nhiên sẽ không tốt. Từ Vương Kim Phát, không khó để thấy được sự thiếu hụt bẩm sinh của Cách mạng Tân Hợi. Nguyên nhân quan trọng khiến Cách mạng Tân Hợi thất bại, trước tiên là Viên Thế Khải soán quốc, thứ hai là không tách rời khỏi thói hư tật xấu của chính những người cách mạng. Người cách mạng có mặt ngây thơ chưa trưởng thành, ví dụ như chắp tay dâng thành quả thắng lợi cho Viên Thế Khải. Người cách mạng còn có mặt tốt xấu lẫn lộn, thể hiện trên một nhóm người là có tốt có xấu, thể hiện trên một cá nhân cũng là có tốt có xấu. Vãn tiết bất bảo, là điểm yếu chí mạng của nhiều người cách mạng, trong vở kịch xấu xa Viên Thế Khải xưng đế không lâu sau đó, trong "Sáu quân tử hội Trù An" khét tiếng, hơn một nửa là những người cách mạng đã biến chất, địa vị và ảnh hưởng của họ trong đảng rõ ràng đều trên Vương Kim Phát. Sự hủ bại biến chất nhanh chóng của những người cách mạng là một trong những bài học kinh nghiệm lịch sử đáng làm gương.

Sau khi Viên Thế Khải làm Đại tổng thống lâm thời, việc đầu tiên cần làm, chính là giải quyết vấn đề chính lệnh không thống nhất. Đây là bước đầu tiên ông ta thu phục những người cách mạng. Ngoài việc giữ lại Đô đốc cấp tỉnh ra, Viên Thế Khải ra lệnh giải tán quân chính phủ ở các nơi, quân chính phân phủ Thiệu Hưng do Vương Kim Phát đứng đầu tự nhiên cũng nằm trong diện bị giải tán. Về việc khi Vương Kim Phát rời Thiệu Hưng, rốt cuộc đã mang theo bao nhiêu tiền, vẫn luôn là một món nợ không thể tính rõ. Các loại lời đồn đều có, đằng nào thì ông ta cũng mang đi một số tiền mồ hôi nước mắt của dân. Chính là dùng số tiền này, Vương Kim Phát thoải mái làm kẻ ẩn dật tại Thượng Hải. Ông ta bỏ ra 5 vạn đồng tại Thượng Hải để mua một căn nhà kiểu Tây được xây dựng tinh xảo, địa điểm ở gần đường Tung Sơn, sự xa hoa kể ra khiến người ta phải líu lưỡi. Bên trong có nghị sự sảnh, mê lâu, hoa phòng, thuyền thất, Phật lâu, hồ hoa sen, nhà để ô tô, chuồng ngựa, vườn trên mái, v.v... Vương Kim Phát sở hữu hai chiếc ô tô riêng, bốn cỗ xe ngựa, có tài xế, tất nhiên còn phải có người giữ ngựa. Không lâu sau khi đến Thượng Hải, ông ta liền nạp danh kỹ Hoa Bảo Bảo làm thiếp. Hoa Bảo Bảo tức Dương Nguyệt Quyên, là cái tên sau khi Vương chuộc thân cho nàng. Có tài liệu nói Vương cùng lúc hoặc trước sau nạp hai thiếp Hoa, Dương, thực ra là sai. Một người thực sự giàu lên, thực sự không có đáy, Vương Kim Phát vung tiền như rác, lối sống xa hoa, so với gã đàn ông thô lỗ thời cách mạng, đã sớm khác biệt hoàn toàn.

Tôi từng thấy không ít bài viết biện hộ cho cuộc sống ăn chơi trác táng của Vương Kim Phát tại Thượng Hải, điểm chung là nói ông ta giả điên, mượn cớ đó để che đậy hoạt động chính trị phản Viên của mình. Cách nói này rất khó đứng vững. Trong thời đại đặc thù đó, cưới vợ lẽ, nâng đỡ những nữ diễn viên kịch hát, cho đến ăn uống chơi bời đĩ điếm, có thể có nhiều cách giải thích khác nhau, nhưng vừa làm kỹ nữ lại vừa dựng biển hiệu, trái lại thành ra "làm khéo thành vụng". Phong lưu chính là phong lưu, không cần thiết phải cố gắng che đậy cho sự phong lưu, cố gắng dán vàng lên mặt sự hào sảng. Ví dụ như câu chuyện của Thái Ngạc và Tiểu Phượng Tiên, nhất định phải miêu tả kỹ nữ cũng thành hình dáng hiệp sĩ, thực sự không phù hợp với đạo lý. Nói cách khác, nói Thái Ngạc là giả điên thì còn tạm được, vì dù ông trước khi phản Viên xưng đế đã có tình cảm với Tiểu Phượng Tiên, nhưng dù sao cũng đã lừa cả Viên Thế Khải lẫn Tiểu Phượng Tiên. Thái Ngạc dù sao cũng không thực sự cưới Tiểu Phượng Tiên làm vợ lẽ, bọn họ dù sao cũng chỉ là tạm thời đến với nhau. Trai tài gái sắc, đàn ông đi du ngoạn xa tận kinh thành, trong khi giải quyết vấn đề tình dục, cũng tiện thể giải quyết luôn vấn đề tình cảm, nói toạc ra những việc này, cũng không có gì ghê gớm lắm. Tiểu Phượng Tiên nói thế nào cũng chỉ là một kỹ nữ, cái tật của một số người, là không chịu nhìn thẳng vào sự thật, không phải nói kỹ nữ quá tốt, thì cũng là quá xấu.

Sau khi Thái Ngạc qua đời sớm, có người thay Tiểu Phượng Tiên soạn câu đối viếng:

Không tin Chu Lang lại bạc mệnh,

Sớm biết Lý Tĩnh là anh hùng.

Đây là câu đối thất ngôn, văn nhân hiếu sự, thất ngôn không đủ đã nghiền, lại thay soạn câu dài hơn:

Vạn dặm trời nam cánh bằng, thẳng lên gió lốc, đâu chịu nổi kiếp sống ưu hoạn, duyên phận bèo nước thành một giấc mộng;

Mấy năm đất bắc son phấn, tự bi thương phận trôi nổi, thắng được tri kỷ anh hùng, màu sắc hoa đào cũng thiên thu.

Cảm giác của văn nhân thường cũng gần như kỹ nữ, tất nhiên chủ yếu là chỉ loại cảm giác thất ý đó. Các nhà thơ cổ đại Trung Quốc rất thích tự ví mình với mỹ nhân xế chiều. Tôi không có ý trêu chọc văn nhân ở đây, mà muốn mượn điều này để nói lên một phong khí, phong khí này chính là đàn ông có chuyện phong lưu, trong thời kỳ Cách mạng Tân Hợi trước sau, không những không bị khiển trách, ngược lại còn được mọi người ca tụng tán thưởng. Không tình nghĩa chưa chắc đã là hào kiệt thực sự, chỉ đại anh hùng mới giữ được bản sắc, là danh sĩ thực sự mới phong lưu, những từ ngữ sẵn có này đều được tặng cho những gã đàn ông phong lưu. Nói thật, cùng kỹ nữ hoan lạc, chưa chắc đã cản trở bản sắc anh hùng của Vương Kim Phát, nhưng phong lưu hào sảng, đôi khi cũng thực sự có thể trở thành tấm vải che đậy dục vọng của đàn ông, dùng làm viên gạch gõ cửa dẫn đến sự đọa lạc. Thập lý dương trường đại Thượng Hải, là một hố tiêu tiền khổng lồ, Vương Kim Phát có bao nhiêu tiền, ở đây cũng đều dùng đến. Ngay từ khi còn làm Đô đốc tại Thiệu Hưng, Vương Kim Phát làm việc gì quá mức, đã có người uyển chuyển chỉ ra, nhưng ông ta khinh thường, tự biện hộ cho mình: "Cổ kim người thành công, đều như vậy cả!"

Tận hưởng vinh hoa phú quý một cách đầy đủ, đây chính là cách hiểu về thành công của Vương Kim Phát. Rất nhiều người cách mạng, trong thời kỳ nằm gai nếm mật, tất cả những thứ mang ánh sáng trong cuộc đời họ đều tỏa sáng. Nhưng một khi cách mạng thành công, sự hèn hạ nhỏ nhen trên người họ, liền hoàn toàn phơi bày không sót thứ gì. Nghĩ lại cũng phải, mấy năm trước, Vương Kim Phát vong mạng nơi thâm sơn, gió sương nằm đất, ý chí cách mạng không hề lay chuyển. Bây giờ ông ta là người thành công, là công thần của dân quốc, là kẻ giàu có ở Thượng Hải, và những đối tượng bị cách mạng đã không còn khác biệt gì quá lớn. Chẳng trách Mao Chủ tịch lão nhân gia sau này phải đưa ra lý thuyết tiếp tục cách mạng, tiếp tục cách mạng rõ ràng không phải là việc dễ dàng. Không chỉ Vương Kim Phát thay đổi, mẹ của Vương Kim Phát cũng thay đổi hoàn toàn. Trong những ngày tháng gian nan khổ cực nhất, bà lão gửi thân nơi cửa Phật, gần như không khác gì bà lão đi ăn mày, bây giờ cũng trở thành bà lão giàu có ở nhà lầu kiểu Tây, hưởng thụ nhà vệ sinh xả nước kiểu phương Tây, hưởng thụ bóng đèn điện bật một cái là sáng, hơn nữa còn có một tòa Phật lâu được bố trí riêng cho bà, bà muốn lễ Phật tụng kinh, liền có ni cô được thuê đến đi cùng.

Khi Trần Kỳ Mỹ vừa làm Đô đốc Thượng Hải, có lần đi vệ sinh, vừa đúng lúc có một người lính cũng đang ở trong đó đi vệ sinh. Vệ binh của Trần Kỳ Mỹ quát mắng lớn tiếng, bắt người lính đó nhanh chóng rời đi, Trần Kỳ Mỹ vì thế rất tức giận, cảm thấy vệ binh của mình không nên làm như vậy. Ông phê bình vệ binh một cách rất nghiêm khắc, và nhân đó tự cảnh cáo mình. Sau khi cách mạng thành công, chỉ từ việc đi vệ sinh nhỏ nhặt này, đã có thể thấy được sự đáng sợ của đặc quyền. Không cẩn thận hành vi nhỏ, chắc chắn sẽ làm hại đại đức. Trong "Lâm chung thi" của Khổng Dung có câu: "Sông vỡ từ lỗ kiến, núi sụp bởi hang vượn." Đặc quyền thường mang lại cho người ta niềm vui bất ngờ, nó có thể mê hoặc người ta, khiến người ta từ niềm vui không biết từ lúc nào chuyển sang coi đó là tự nhiên và đáng có. Vương Kim Phát liền coi hành vi hủ bại hiện tại của mình là điều cha đây vào sinh ra tử đổi lấy, coi đó là thiên kinh địa nghĩa. Đây cũng là cảnh giới tư tưởng của Vương Kim Phát, không thể so sánh với Trần Kỳ Mỹ. Cảnh giới khác nhau, kết cục cũng sẽ khác nhau.

Vương Kim Phát đặt tên cho nơi ở của mình tại Thượng Hải là "Dật Lư". Cái tên này đặt rất ý nghĩa, chữ "Dật" vừa vặn chơi chữ, vì tên gốc của ông chính là Dật. Thực tế, thời gian ông thực sự yên tâm làm kẻ ẩn dật cũng không dài, vì sau Cách mạng Tân Hợi, không dung thứ cho người cách mạng làm kẻ ẩn dật, anh không đi trêu chọc người khác, người khác chưa chắc đã buông tha anh. Đảng Cách mạng tưởng rằng thiên hạ từ đây thái bình, nào ngờ Viên Thế Khải đang mài đao soàn soạt. Trong vài tháng ngắn ngủi mới đến Thượng Hải, ngoài việc ăn chơi hưởng lạc, hứng thú của Vương Kim Phát dường như chuyển sang thư pháp và khắc triện. Vương Kim Phát đã từng tham gia thi hương, một tay tiểu khải quán các thể đại khái luôn có thể viết được, cái tôi nhìn thấy lại là hành thư, không tính là tốt, cũng không tính là quá tệ. Đáng nhắc đến là con dấu ông khắc, đao pháp không có gì đáng lấy, nội dung lại như học sinh trẻ tuổi, có bạch văn cũng có chu văn, trong đó có câu hóa từ trong "Luận Ngữ", "Ngộ dĩ vãng chi bất gián, tri lai giả chi khả truy" (Ngộ chuyện đã qua không thể can gián, biết người đến sau có thể đuổi kịp), còn có "Chí sĩ đa khổ tâm", thú vị nhất là hai con dấu "Vô khả nại hà" và "Dật Lư chủ nhân". Bốn chữ "Vô khả nại hà" tạo thành nền của một vị quan, vị quan này vẫn là trang phục thời Minh, trên mũ đó có hai chiếc gậy nhỏ mảnh dài đâm ra ngoài. Dật Lư chủ nhân thì sắp xếp chữ "nhân" rất nhỏ, nhỏ đến mức chưa bằng một phần sáu chữ "Lư".

Từ nội dung khắc triện mà xem, Vương Kim Phát dường như vẫn không cam tâm đọa lạc. Nhưng điều này vẫn không đủ làm bằng chứng cho việc ông giả điên, có bài viết nói Vương Kim Phát sở dĩ đi vào con đường đọa lạc, là chịu sự hun đúc của Trần Kỳ Mỹ. Vì trước khi cách mạng chưa thành công, Trần Kỳ Mỹ từng mời Vương Kim Phát và Tưởng Giới Thạch đến "Nhất Phẩm Hương" ở Thượng Hải ăn món Tây, lại mời họ đến lầu xanh ở Thanh Hòa Phường chơi mạt chược. Tôi không biết có xác thực hay không, nhưng đảng cách mạng tụ hội bí mật trong nhà thổ, với việc ăn chơi sa đọa sau khi cách mạng thành công, tuyệt đối không thể nói là như nhau. Trần Kỳ Mỹ chưa bao giờ làm loạn như Vương Kim Phát, họ dù sao cũng có sự khác biệt về nhân cách. Do Trần Kỳ Mỹ là ân sư của Tưởng Giới Thạch, Tưởng sau này trở thành Tưởng Ủy viên trưởng, người phản đối ông rất nhiều, hơn nữa Tưởng cũng thực sự để lại rất nhiều lời đàm tiếu, vì vậy, Trần Kỳ Mỹ vừa được thơm lây từ Tưởng Giới Thạch, vừa đi theo ông chịu sự phỉ báng. Thành môn thất hỏa, ương cập trì ngư, tôi từng thấy có bài viết gọi Trần Kỳ Mỹ là "Dương Mai Đô đốc", ý muốn nói ông khi chơi kỹ nữ bị nhiễm bệnh giang mai (Dương Mai Đại Sang), những tin đồn này đều là do Viên Thế Khải thuê những văn nhân vô sỉ bịa đặt ra, căn bản không đủ để tin tưởng. Mọi người không quá thích Tưởng Giới Thạch, nên cũng giống như Lỗ Tấn, lười biếng không muốn biện minh cho thầy của ông.

2

Ngày 20 tháng 3 năm 1913, Tống Giáo Nhân bị ám sát tại ga tàu Thượng Hải. Đây là tín hiệu Viên Thế Khải chính thức ra tay với những người cách mạng. Trước đó, một trong ba nhà lãnh đạo chính của khởi nghĩa Vũ Xương, Trương Chấn Vũ, đã bị Viên Thế Khải và Lê Nguyên Hồng lấy cớ giết hại tại Bắc Kinh. Sau khi Tống Giáo Nhân bị ám sát, lời đồn rất nhiều, cũng giống như hai năm trước, khi thủ lĩnh Quang Phục Hội Đào Thành Chương bị ám sát, có người tung tin đồn, nói Tống Giáo Nhân là do Trần Kỳ Mỹ phái người ám sát. Mục đích tung những tin đồn này rất đơn giản, vừa có thể che đậy tội ác của Viên Thế Khải, vừa có thể chia rẽ những người cách mạng. Trần Kỳ Mỹ không hề biện bạch, ông lúc này cũng giống như Vương Kim Phát, đã bị miễn chức Đô đốc Thượng Hải, với tư cách là danh lưu xã hội ẩn cư nơi biển cả, biết rằng chỉ có phá được vụ án này, mới có thể thực sự thuyết phục công bố với thiên hạ. Trần Kỳ Mỹ quen thuộc tình hình các hội kín Thượng Hải, và có mối quan hệ rộng rãi với nhân vật các tầng lớp, ông ngầm sắp xếp bộ hạ cũ của mình, tích cực phối hợp với sở cảnh sát khu tô giới để truy lùng hung thủ.

Có bài viết bàn về nhân vật mấu chốt phá vụ án Tống là Vương Kim Phát, cách nói này có phần phóng đại. Thực tế, hai điểm đột phá để phá vụ án Tống, thứ nhất là vì một tay sai của Trần Kỳ Mỹ, làm cục trưởng điện báo Thượng Hải, những điện báo qua lại giữa Viên Thế Khải và bè lũ của hắn với Thượng Hải đều bị ông ta nắm giữ. Những manh mối ban đầu đều được phát hiện trên điện báo, những ai có điện báo, những ai có quan hệ, lần theo dấu vết mà tìm, muốn chạy cũng không thoát. Thứ hai là một cổ vật thương nhân tên là Vương A Phát, trước khi vụ án xảy ra, từng đến nhà nghi phạm vụ án Tống là Ứng Quế Hinh để bán tranh chữ. Ứng nhờ Vương tìm người giúp hắn ám sát một người, Vương tìm một người bạn họ Đặng, Đặng đồng ý, đi đến nhà Ứng đàm phán trực tiếp, sau khi bàn xong, lại hối hận. Sau khi Tống Giáo Nhân bị ám sát, Đặng xem báo, phát hiện người chết chính là người mà Ứng Quế Hinh nhờ hắn ám sát, thế là đem việc này nói ra.

Vai trò của Vương Kim Phát khi phá vụ án Tống, chính là đi cùng cảnh sát khu tô giới đi bắt Ứng Quế Hinh. Trước Cách mạng Tân Hợi, ông từng là tay thiện nghệ làm ám sát ở bến Thượng Hải, và sát thủ của kẻ thù cũng coi là đồng nghiệp, đối với những việc này rất rành rẽ. Lúc đó tờ "Thân Báo" có lượng độc giả rộng rãi, với tiêu đề "Truy nã tại nhà thổ", đã đưa tin về quá trình bắt Ứng Quế Hinh:

Trước đó đặc phái viên nào đó của Quốc Dân Đảng đi trinh sát bên ngoài, biết Ứng Quỳ Thừa (tức Ứng Quế Hinh) gần đây thường đến nhà kỹ nữ Hồ Thúy Vân hút thuốc phiện, bèn do tổng tuần bộ dẫn theo nhiều cảnh sát, đến đó trước tiên thẩm vấn Hồ Thúy Vân. Hồ nói Ứng chưa đến đây, hiện đang ở nhà Lý Quế Ngọc tại Nghênh Xuân Phường ăn uống, là do Thái Nhĩ Khanh mời, bí mật thăm dò không sai. Bèn lại do tổng tuần bộ dẫn cảnh sát đến Nghênh Xuân Phường, trước tiên cử người canh giữ cửa ngõ tứ lộng, để đề phòng tẩu thoát. Đặc phái viên Quốc Dân Đảng vào trong lên lầu hỏi, Ứng quân Quỳ Thừa có ngồi ở đó không, Ứng trả lời tôi ở đây, vị kia nói, dưới lầu có người muốn gặp quân, Ứng liền vội vàng theo vị kia xuống lầu, đến cửa liền bị bắt.

Vị đặc phái viên nào đó ở đây, chính là chỉ Vương Kim Phát, mà Ứng Quỳ Thừa chính là Ứng Quế Hinh. Việc giấu tên thật của Vương Kim Phát ý nghĩa là gì, có các loại suy đoán, có người cho rằng Vương Kim Phát và Trần Kỳ Mỹ có mối quan hệ rất sâu sắc, khi vụ án chưa hoàn toàn được phá, khiến người ta cảm thấy có người quan hệ với Trần Kỳ Mỹ can thiệp vào vụ án này, dễ gây hiểu lầm và dị nghị. Dù sao đi nữa, Vương Kim Phát làm lại nghề cũ, thử sức nhỏ, dù sao cũng lập được công. Ứng Quế Hinh bó tay chịu trói, từ chỗ ở của hắn lục soát được rất nhiều bằng chứng, những bằng chứng này không chỉ có một khẩu súng lục ba đạn năm tiếng mà hung thủ từng dùng, còn có lượng lớn bằng chứng xác thực đủ để chứng minh Viên Thế Khải là chủ mưu vụ án này. Vụ án Tống hoàn toàn là một vụ ám sát có kế hoạch có mưu đồ, kẻ cầm đầu ngoài Viên Thế Khải ra, còn có thủ tướng chính phủ lúc bấy giờ là Triệu Bỉnh Quân, thư ký bộ nội vụ Hồng Thuật Tổ, Ứng Quế Hinh chẳng qua chỉ là kẻ thực thi cụ thể, do hắn trực tiếp mua chuộc sát thủ thực hiện ám sát.

Tống Giáo Nhân bị ám sát vào ngày 20 tháng 4, ba ngày sau, bắt được Ứng Quế Hinh, qua một ngày nữa, bắt được sát thủ Võ Sĩ Anh do Ứng sai khiến. Đến đây, vụ án Tống đã cơ bản làm rõ, bè lũ Viên Thế Khải hoàn toàn rơi vào thế bị động. Đến ngày thứ năm, Tôn Trung Sơn nghe tin hối hả từ Nhật Bản về Thượng Hải, tối hôm đó tại nơi ở của Hoàng Hưng trên đường Đồng Phu, cùng Trần Kỳ Mỹ, Đới Quý Đào, Cư Chính, Bách Văn Úy v.v. bàn bạc đối sách. Tôn Trung Sơn cho rằng, tội ác phá hoại dân quốc của Viên Thế Khải đã không thể che đậy, nên nhân lúc lòng người phẫn nộ, vũ lực thảo phạt Viên, để trừ hậu họa. Ông đưa ra hai kế "Liên Nhật" và "Tốc chiến", nói Nhật Bản và Trung Quốc lân cận, quan hệ mật thiết, "giúp ta thì ta thắng, giúp Viên thì Viên thắng", và nguyện ý đích thân đi Nhật Bản để tiếp cận. Hoàng Hưng và Trần Kỳ Mỹ và những người khác cho rằng giải quyết bằng pháp luật là tốt nhất, vì đã nắm được bằng chứng của Viên, thị phi tự có công luận. Dù sao Quốc Dân Đảng đã thành lập, thiên hạ đã đại đồng, đối với vấn đề phức tạp này, nên giữ thái độ bình tĩnh, mà chờ đợi sự giải quyết đúng đắn. Về mặt tình cảm, phản Viên nếu mượn sức người Nhật, quả thực cũng là điều hầu hết những người cách mạng không thể chấp nhận, nhưng không mượn ngoại viện, với vũ lực không đủ trông cậy ở mấy tỉnh miền Nam, nếu phát nạn, tất dẫn đến đại cục nát bấy.

Vương Kim Phát dường như chưa đủ tư cách tham gia cuộc mật đàm cấp cao nhất. Những người cách mạng cuối cùng quyết định nghe theo quốc hội phán quyết. Quốc hội dưới sự kiểm soát của Viên Thế Khải, cái gọi là phán quyết công minh, tự nhiên trở thành một câu nói suông. Ngay ngày báo chí công bố 44 bằng chứng xác thực, Viên Thế Khải và đoàn ngân hàng năm nước ký kết "Hợp đồng vay tiền thiện hậu" 25 triệu bảng Anh. Đây là khoản nợ nước ngoài lớn nhất mà Trung Quốc vay trong lịch sử, có số tiền này chống lưng, Viên Thế Khải không còn sợ Quốc Dân Đảng gây rối với mình nữa. Ông miễn chức Đô đốc mấy tỉnh mà Quốc Dân Đảng nắm giữ, đó là Đô đốc Giang Tây Lý Liệt Quân, Đô đốc Quảng Đông Hồ Hán Dân, Đô đốc An Huy Bách Văn Úy. Người cách mạng khách khí với Viên Thế Khải, Viên Thế Khải liền không khách khí. Vào lúc Vương Kim Phát làm kẻ ẩn dật được gần một năm, cuộc Cách mạng lần thứ hai thảo Viên cuối cùng bùng nổ, Giang Tây, An Huy, Quảng Đông, Phúc Kiến bốn tỉnh hầu như cùng lúc tuyên bố độc lập, thành lập quân thảo Viên với thanh thế lớn mạnh. Đáng tiếc quân thảo Viên trên chiến trường, không phải là đối thủ của Viên Thế Khải, rất nhanh liền rơi vào thế hạ phong.

Vương Kim Phát trong Cách mạng lần thứ hai, không còn xông pha trận mạc, vào sinh ra tử tỏa sáng như thời Cách mạng Tân Hợi. Mặc dù uy lực "Phản đồ" của ông vẫn còn đó, nhưng cuối cùng là sấm to, mưa nhỏ. Ngày 20 tháng 7 năm 1913, do Đô đốc Chiết Giang Chu Thụy tuyên bố "trung lập", Vương Kim Phát liền tự phong làm Tổng tư lệnh quân thảo Viên Chiết Giang trú tại Thượng Hải, hỗ trợ Trần Kỳ Mỹ tấn công cục chế tạo. Điều thú vị là lần này Vương Kim Phát trở nên có lý trí hơn, không hấp tấp lần nữa làm đội trưởng cảm tử, mà xin làm hậu cần, vận chuyển rượu thịt cho những tướng sĩ xông pha trận mạc anh dũng hy sinh. Công việc hậu cần của ông rất tệ, nghe nói đi được nửa đường, bị người ám toán, có kẻ xấu ném bom vào xe ô tô, xe bị hư hại, việc này liền cứ thế mà xong. Vương Kim Phát rõ ràng không bị thương, nhưng từ đó về sau không còn nhìn thấy bóng dáng dũng mãnh của ông trên chiến trường nữa. Khi Cách mạng lần thứ hai, quân thảo Viên do Trần Kỳ Mỹ lãnh đạo, chiến đấu rất kiên cường tại Thượng Hải, lật giở báo chí lúc đó, chúng ta có thể nhìn thấy tên của nhiều người quen thuộc, ví dụ như Tưởng Giới Thạch, Nữu Vĩnh Kiến, Trần Quả Phu, Hoàng Phủ, Cư Chính, nhưng lại rất khó tìm thấy Vương Kim Phát.

Nói Vương Kim Phát tham sống sợ chết trốn đi, không nghi ngờ gì là một cách nói vô trách nhiệm, nhưng nói ông không tích cực như trước, điểm này đại khái là không sai. Có lẽ sự việc có nguyên nhân, bộ hạ cũ của Vương Kim Phát đều ở Thiệu Hưng, tại bến Thượng Hải, ông chỉ là một tổng tư lệnh trú tại Thượng Hải hữu danh vô thực. Trần Kỳ Mỹ mặc dù có mối quan hệ rất sâu sắc với ông, nhưng ông cũng không thể mượn quân của người khác cho ông dùng, cũng giống như thời Cách mạng Tân Hợi, vũ trang của người cách mạng luôn mang thành phần tổ hợp, ví dụ như cái gọi là thương đoàn, Chiết quân, Tô quân, Quang Phục quân, Phấn Dũng quân, mỗi quân có chủ của nó, người khác không thể điều khiển. Trừ khi Vương Kim Phát bỏ cái tôi xuống, đi làm một kẻ cầm tốt, mà ông dù sao cũng từng là người làm Đô đốc, nỗi uất ức này làm sao chịu nổi. Có bài viết nói Vương Kim Phát đòi lương với Trần Kỳ Mỹ, có lương mới có thể về nhà mang bộ hạ cũ ra, Trần bận đến mức sứt đầu mẻ trán, căn bản không đoái hoài gì đến ông, hai người vì thế mà có xích mích.

Thực tế, cuộc chiến thảo Viên tại Thượng Hải rất nhanh liền thất bại, từ ngày 18 tháng 7 Trần Kỳ Mỹ tuyên bố nhậm chức Tổng tư lệnh quân thảo Viên tại Thượng Hải, đến ngày 13 tháng 8, quân thảo Viên Thượng Hải hoàn toàn thất bại, Trần Kỳ Mỹ đành phải trốn vào khu tô giới, trở thành tội phạm quan trọng bị truy nã. Trong thời gian này, ngoài lần vận chuyển rượu thịt bỏ dở nửa chừng đó ra, Vương Kim Phát đang làm gì, không tìm thấy tư liệu ghi chép gì. "Dật Lư" của ông có phải ở trong khu tô giới không, tôi không rõ, điều có thể biết chắc chắn là, dù ông biểu hiện tiêu cực, vẫn bị liệt vào danh sách truy nã. Dù thế nào đi nữa, ông là Tổng tư lệnh quân thảo Viên Chiết Giang trú tại Thượng Hải. Sau khi Cách mạng lần thứ hai thất bại, Viên Thế Khải đầy tự tin liền thông điện toàn quốc, truy lùng 70 người "danh nhân quan trọng", và liệt kê mức thưởng, đồng loạt tính bằng đại dương: bắt được Hoàng Hưng thưởng 10 vạn, Trần Kỳ Mỹ 5 vạn, Vương Kim Phát vậy mà được xếp cùng hàng với Bách Văn Úy, Lý Liệt Quân v.v., trị giá 2 vạn.

3

Sau Cách mạng lần thứ hai, Vương Kim Phát lại một lần nữa rơi vào cuộc đời vong mạng. Có người cho rằng lần này ông không đi Nhật Bản, căn cứ của họ là trong "Vương Quý Cao quân hành thuật" nói:

Vong mạng rồi lại vong mạng, đi vong mạng đến đông tây dương, biển trời bao la, để ngao du, chẳng phải vui sao! Ý ban đầu của Quý Cao là như vậy, mẹ ông không muốn để con mình đi xa, hơn nữa tiền bạc có hạn, phí lữ hành không đủ chi phí, mà ứng thầu lại rộng, chi bằng tạm thời phục tại nội địa thì tốt hơn. Thế là Quý Cao vẫn ẩn tại Thượng Hải, mẹ ông thì ở nhà cũ.

Nhưng ngày 18 tháng 8 năm 1913 trên báo "Thời Báo", một tiêu đề "Phát hiện chế tạo bom lậu tại khách sạn Thiên Nhiên đường Phúc Kiến" bản tin, lại tiết lộ một thông tin như sau:

Đã được sở cảnh sát tra rõ, khách sạn đó thực sự do cựu Đô đốc Thiệu Hưng Vương Kim Phát mở, các tình tiết đã ghi trong bản tin trước. Vương sau khi sự việc này xảy ra, liền lập tức mang theo thiếp yêu của mình, tức Hoa Bảo Bảo vốn làm kỹ nữ tại Tân Thanh Hòa lén lút vượt biển đi Nhật.

Vương Kim Phát sau khi Cách mạng lần thứ hai thất bại, có thực sự vong mạng sang Nhật Bản hay không, bản thân nó không quan trọng. Hai thông tin trên đều không thể coi là bằng chứng xác thực. Nói Vương Kim Phát không thể đi Nhật Bản, là vì tiền bạc có hạn, phí lữ hành không đủ, mặc dù không phải sự thật, mà báo chí nói Vương Kim Phát đã trốn sang Nhật Bản, cũng rất có thể là màn khói, một Thượng Hải rộng lớn thế kia, thập lý dương trường, giấu một Vương Kim Phát, còn an toàn hơn năm xưa rơi vào cỏ làm giặc, trốn trong thâm sơn. Thực chất của vấn đề là Cách mạng lần thứ hai mặc dù đã thất bại, Vương Kim Phát mặc dù chịu sự truy nã, tính mạng an toàn của ông vẫn được đảm bảo. Khu tô giới Thượng Hải gần như là nước ngoài, mật thám của Viên Thế Khải cũng không phải là bán mạng như chúng ta tưởng tượng. Thực tế, không có mấy người "danh nhân quan trọng" bị truy nã sa lưới, người bị xử tử theo pháp luật lại càng ít hơn, Viên Thế Khải là gian hùng, giỏi dùng tâm kế, ông thà tiến hành ám sát, cũng không muốn mang tiếng giết người bừa bãi.

Vấn đề nghiêm trọng nhất lúc đó, không phải là nỗi sợ hãi đối với khủng bố trắng, mà là không nhìn thấy lối ra tiếp theo của những người cách mạng. Thời Cách mạng Tân Hợi, những người cách mạng mơ hồ liền đại thắng, Cách mạng lần thứ hai, lại không hiểu sao liền thua. Trong này không chỉ là vì đối thủ đã thay đổi, mấu chốt nằm ở chỗ chính những người cách mạng đã thay đổi. Ngay từ năm 1907, khi Trần Kỳ Mỹ mới sang Nhật Bản du học, từng chỉ ra trong số lưu học sinh chỉ có một phần hai mươi, trong đầu có hai chữ "quốc gia". Nói cách khác, đây nên bao gồm Lỗ Tấn và Vương Kim Phát, một phần hai mươi tuy ít, dù sao cũng là tinh hoa có tư tưởng cách mạng. Chính vì có những tinh hoa này, đốm lửa nhỏ, có thể cháy đồng cỏ. Trần Kỳ Mỹ khi tổng kết nguyên nhân thất bại của Cách mạng lần thứ hai, từng nói:

Cách mạng Tân Hợi, tay cầm một tấc sắt, tập hợp người vài ngày, Vũ Xương một tiếng gọi, toàn quốc rung chuyển, là do tinh thần của đảng cách mạng gây ra. Trận Quý Sửu, ôm binh mười vạn, quân Bắc chống giữ, mà cục diện toàn bộ thất bại, là do nhuệ khí trong đảng cách mạng tiêu trầm gây ra.

Trần Kỳ Mỹ quy kết sự thất bại của Cách mạng lần thứ hai là do đảng nhân "không có lực đoàn kết, keo kiệt mưu tính cho mình", trong một cuộc nói chuyện sau này với Tôn Trung Sơn, ông thừa nhận bản thân lúc Tống Giáo Nhân bị ám sát, phản đối khởi binh thảo Viên là sai lầm, là nhận thức không đủ về tâm địa hiểm ác của Viên Thế Khải. Chính trong cuộc nói chuyện lần này, Trần Kỳ Mỹ nói: "Sự việc Cách mạng lần thứ hai phát sinh, do Cách mạng lần thứ nhất diễn kịch thỏa hiệp; mà sự thất bại của Cách mạng lần thứ hai, do đảng chúng ta không thống nhất."

Sự không thống nhất của những người cách mạng, biểu hiện trực tiếp giữa lãnh đạo cấp cao nhất là Tôn Trung Sơn và Hoàng Hưng, có mâu thuẫn không thể điều hòa. Tôn Trung Sơn cho rằng thất bại là vì đồng chí trong đảng "khiến đảng khôi giống như bù nhìn", căn bản không phục tùng mệnh lệnh của ông. Xét đến điều này, Tôn Trung Sơn quyết định tái thiết Trung Hoa Cách mạng Đảng, trong thư gửi Hoàng Hưng, giọng điệu vô cùng kiên quyết nói:

Đệ mong đợi đảng nhân, từ nay về sau nếu vẫn thừa nhận đệ là đảng khôi, tất phải hoàn toàn phục tùng mệnh lệnh của đảng khôi. Vì sự thất bại lần thứ hai, toàn bộ đều do không nghe hiệu lệnh của đệ. Vì vậy, hôm nay đệ muốn làm đảng khôi thực sự, không muốn làm đảng khôi giả, mới mong sự quyền thống nhất, Trung Quốc còn có thuốc chữa vậy.

Trung Hoa Cách mạng Đảng tái thiết, phàm là người nhập đảng, đều phải viết lời thề, đóng dấu tay, để biểu thị nguyện ý hy sinh tất cả, phụ tùng Tôn tiên sinh tái cử cách mạng. Trong số những công thần có công thủ nghĩa (khởi nghĩa đầu tiên) thời Cách mạng Tân Hợi, đặc biệt là những đồng chí từng làm tướng lĩnh cấp cao, đối với cách làm này đều giữ dị nghị, như Lý Liệt Quân, Bách Văn Úy, Đàm Nhân Phượng, Trần Quýnh Minh, Trương Kế v.v., Hoàng Hưng còn với lý do "Trước kia không đủ bình đẳng, sau này vết tích gần như nhục nhã", kiên quyết phản đối. Người giữ thái độ tán thành có Trần Kỳ Mỹ, Hồ Hán Dân, Liêu Trọng Khải, Hứa Sùng Trí, Tưởng Giới Thạch v.v. Tôn Trung Sơn lại được chọn làm Tổng lý Trung Hoa Cách mạng Đảng, ông trước kia là Tổng lý Đồng Minh Hội, tuy nhiên Tổng lý này không phải Tổng lý kia, Quốc Dân Đảng sau này nói đến tiên Tổng lý, những người tham gia Trung Hoa Cách mạng Đảng đó, quan hệ dường như còn gần gũi hơn một tầng, càng có cảm giác dòng chính và chính truyền, như Tưởng Ủy viên trưởng. Mà trong thời đại Tưởng Giới Thạch thống trị, sửa chữa dân quốc sử, những nguyên lão dân quốc lúc đó không tham gia Trung Hoa Cách mạng Đảng, rõ ràng là chịu thiệt. Hoàng Hưng và Tôn Trung Sơn ý kiến trái ngược, rời bỏ nơi ở của người cách mạng là Nhật Bản sang Mỹ, nhường lại vị trí hiệp lý số hai, Tôn Trung Sơn đề nghị Trần Kỳ Mỹ đảm nhiệm, Trần Kỳ Mỹ kiên quyết khiêm từ, vị trí hiệp lý bỏ trống, như vậy, địa vị của Trần Kỳ Mỹ trong đảng nhanh chóng nâng cao, tạo tiền đề cực tốt cho đệ tử đắc ý Tưởng Giới Thạch của ông.

Trong cuộc đấu tranh trong đảng phức tạp như vậy, với sự hấp tấp của Vương Kim Phát, không có cách nào phân biệt được thị phi. Trong cuộc chạy trốn lần thứ hai của mình, Vương Kim Phát rõ ràng là từng đi Nhật Bản. Những người cách mạng thời đó, từ Thượng Hải đi Nhật Bản thực sự quá dễ dàng, vào đầu thập niên 80, có người từng phỏng vấn con gái Vương Kim Phát là Vương Hiệp Hùng, cô còn ký ức mới mẻ về cảnh cha mang mình sang Nhật, cô nhớ mình mặc kimono của con gái Nhật, thường có bạn bè đến thăm cha mình. Không có bất kỳ tài liệu nào có thể chứng minh Vương Kim Phát tham gia Trung Hoa Cách mạng Đảng tái thiết, thậm chí không thấy ghi chép ông sau khi Cách mạng lần thứ hai thất bại, tiếp tục giữ liên lạc với đảng nhân. Nhiều người cách mạng đã mất đi ý chí tiếp tục cách mạng, mà Vương Kim Phát không nghi ngờ gì là một trong những người mất đi ý chí.

Vương Kim Phát phần lớn thời gian đều trốn tại Thượng Hải, tình cảnh của ông có chút chật vật. Trong "Vương Quý Cao quân hành thuật" ghi chép như sau:

Tuy nhiên lúc này những kẻ vong mạng tại nội địa tụ tập tại đây, bất kể trước kia có quan hệ với Quý Cao hay không, tìm một người giới thiệu, liền hướng mẹ ông vay phí lữ hành, đến hai đến ba không có lúc dừng, thậm chí có lần không được, liền lập tức buông lời ác độc để mắng nhiếc nhau. Mà các vụ bạo động ở các nơi, liền nói là do Vương Dật ủy nhiệm, báo chí thường xuyên đăng tải. Mẹ ông rất phiền não, thường nói: "Con trai ta Quý Cao, vì chạy đôn chạy đáo cách mạng, gia sản sạch sành sanh, khi trốn nạn, ta như lão khất cái phụ, vay mượn người thân bạn bè không được, chỉ có cầm cố áo vải, nhẫn nhịn chịu đói rơi lệ! Nửa đời trước của ta vất vả lắm rồi! Năm nay đã già, còn như thế này, chẳng lẽ không cho ta ăn một bữa cơm yên ổn sao!"

Vị mẹ già cách mạng kiểu mẹ Nhạc Phi này, dường như cũng có chút không kiên nhẫn nổi nữa. Với giác ngộ của bà, tất nhiên không hiểu những việc làm của Viên Thế Khải gian ác như thế nào. Hoàng đế triều Thanh đã xuống đài, cách mạng đã thành công, sự thống trị của người Hán đã khôi phục, thiên hạ đã thái bình, tại sao vẫn không để bà lão hưởng nốt những năm tháng cuối đời, ăn bữa cơm yên ổn. Bà lão càng nghĩ càng tức, uất ức thành bệnh, nằm liệt giường không dậy nổi. Một ngày nọ, một vị khách đến thăm bệnh, hỏi về tình cảnh của Vương Kim Phát, mẹ Vương liền kể hết nỗi lòng. Vị khách có ý đồ riêng nói: "Con trai bà là người có bản lĩnh lớn, còn sợ không có đất dụng võ. Chi bằng bà đích thân ra mặt, thay con tự nguyện hối lỗi đầu hàng chính phủ, vì nước hiệu lực, chắc chắn có thể nhận được đặc xá." Mẹ Vương lập tức động tâm, đợi khách đi rồi, liền bàn bạc với con trai, Vương Kim Phát người tuy hấp tấp, lại không dám đáp ứng, biết bước cờ hiểm này không thể tùy tiện đi.

Tuy nhiên Vương Kim Phát cuối cùng vẫn đi bước cờ hiểm này. Trong "Vương Quý Cao quân hành thuật", nhấn mạnh là mẹ Vương giấu Vương Kim Phát, lén lút viết thư cho Lục quân bộ, và bỏ ra hai vạn đại dương khoản tiền lớn để chạy cho con trai. Kết quả, vào tháng 1 năm 1915, Lục quân bộ phát ra phê văn "Phụng bộ phê chuẩn miễn truy nã". Thế là mẹ Vương đại hỷ, ép con trai đến Bắc Kinh cảm ơn. Sự việc đã như vậy, muốn quay đầu cũng khó, Vương Kim Phát là người con hiếu thảo, lệnh mẹ không thể trái, cuối cùng, đành miễn cưỡng đến Bắc Kinh. Tôi đối với việc Vương Kim Phát hoàn toàn bị che mắt về việc mẹ viết thư cho Lục quân bộ, vẫn luôn tỏ ý nghi ngờ, luôn cảm thấy có thành phần "vì người hiền mà che giấu". Thực tế, Vương Kim Phát trong thời gian ở Thượng Hải, thường qua lại với đại diện Lục quân bộ trú tại Thượng Hải là Vương Bách Xuyên và Lý Lỗ Sinh. Bức thư xin Lục quân bộ "miễn truy nã" đó, rõ ràng liên quan đến hai người này.

Vương Kim Phát trước khi đi Bắc Kinh tạ ơn, tâm trạng vô cùng mâu thuẫn, đây là điều không nghi ngờ. Đầu hàng là việc nhỏ, mất tiết là việc lớn. Ông tìm đến người bạn cũ Tạ Chấn, hy vọng ông giúp ông ta lấy quyết định. Tạ Chấn hiểu Vương Kim Phát ý đã quyết, cái gọi là lấy quyết định, cũng chẳng qua là cầu sự thông cảm của ông mà thôi. Tạ Chấn nói thẳng: "Trượng phu quý ở lập chí, có thể thành sự, hà tất phải so đo cầu sự thông cảm ở người khác!" Vương Kim Phát vẫn do dự, sợ chiến hữu trước kia ghét mình. Tạ Chấn đành an ủi ông, nói chỉ cần không cải đổi sơ tâm cách mạng, với tư cách là bạn thân, ông tự nhiên sẽ giải thích cho ông. Tạ Chấn nhắc nhở Vương Kim Phát, đại trượng phu có thể co có thể duỗi, đã đến Bắc Kinh rồi, thì không nên đi công cốc, nên kiếm một chức vụ, trong tay có quyền, nuôi thế chờ thời, ngày sau khởi lại, sẽ thuận tiện hơn nhiều.

4

Vương Kim Phát cứ như vậy theo sự sắp xếp của mẹ, mơ hồ đến Bắc Kinh. Lúc này, trạng thái trí tuệ của ông đã xuất hiện vấn đề. Đến Bắc Kinh không nghi ngờ gì bằng lên thuyền giặc, lên rồi, thì không phải dễ dàng có thể xuống. Cái gọi là kiếm một chức vụ, để mưu đồ ngày sau tái cử, căn bản chính là chuyện cười tự mình lừa mình. Dựa vào sự hấp tấp của Vương Kim Phát, mà chơi trò tâm kế với Viên Thế Khải, đó là múa rìu qua mắt thợ, múa đao trước mặt Quan công. Viên Thế Khải và Lục quân bộ của hắn, tuyệt đối không dễ lừa như Tạ Chấn tưởng tượng, Vương Kim Phát đến Bắc Kinh, bạc tốn không ít, quan chưa được phong, lại còn yêu cầu ông đưa ra hành động thực tế đầu hàng. Hành động thực tế này chính là yêu cầu Vương Kim Phát trong thời hạn bắt được những người cách mạng như Hàn Khôi, Chiêm Đại Bi, Tưởng Giới Thạch, Diêu Dũng Thâm. Đã làm kỹ nữ rồi, thì phải bán thân, đây là nhân tình thế thái, thiên kinh địa nghĩa. Vương Kim Phát vô cùng khó xử, bán bạn cầu vinh, đây là điều kiện không thể chấp nhận, nhưng người đã đến Bắc Kinh rồi, điều kiện này không thể chấp nhận, cũng không thể từ chối. Vương Kim Phát rơi vào tình cảnh khó xử, không lối thoát.

Yêu cầu miễn truy nã của Vương Kim Phát, đi theo con đường của Lục quân tổng trưởng Đoàn Kỳ Thụy, tuy nhiên quân chính chấp pháp xứ nghe tin Vương Kim Phát đã vào kinh, "uy hiếp bắt giữ, để tuyên dương quốc pháp", và chỉ trích "Đoàn tổng trưởng tin tiểu tiết mà không màng đại cục", tin đồn này có lẽ chỉ muốn dọa dẫm Vương Kim Phát, mà Vương Kim Phát quả thực cũng bị dọa không nhẹ, thế là "loạng choạng rời khỏi Bắc Kinh", vội vàng chạy trốn, bắc lên chỉ dừng lại một tuần, tất cả mọi việc cứ thế mà xong. Việc đầu hàng, ngay từ đầu đã cẩu thả, đến cuối cùng, vẫn là cẩu thả. Hai bên đầu hàng đều không có quá nhiều thành ý, lợi ích duy nhất Vương Kim Phát nhận được, chính là có thể miễn truy nã, từ đó có thể công khai hoạt động. Đối với Vương Kim Phát, đây rõ ràng không phải là một kết cục tồi tệ, vì mục đích ông bỏ tiền đầu hàng, rất có thể nằm ở chỗ này. Quá nhấn mạnh việc Vương Kim Phát chuẩn bị đông sơn tái khởi, rõ ràng không phải là sự thật.

Lúc này Vương Quý Cao đã không còn là Việt Vương Câu Tiễn nữa. Việt Vương Câu Tiễn vì muốn báo thù rửa hận mà nằm gai nếm mật, còn Vương Quý Cao quay lại chốn phồn hoa đô hội của bến Thượng Hải, từ đó xe ngựa rộn ràng, chìm đắm trong tửu sắc, cái gọi là "nhập thanh sắc dã tiêu sầu", "chung nhật dĩ thuần tửu phụ nhân tự khiển" (suốt ngày lấy rượu ngon đàn bà để giải khuây).

Kẻ hai lần vong mạng như Vương Quý Cao, thoáng chốc đã biến thành kẻ mê cờ bạc và tửu sắc!

Thực tế, ngay từ trước cuộc Cách mạng lần thứ hai, rất nhiều thói hư tật xấu của Vương Quý Cao đã bộc lộ manh mối. Bây giờ có cái cớ "chán nản" đường hoàng này, mọi việc lại càng thuận lý thành chương, danh chính ngôn thuận, cứ thế mà đi đến tận cùng. Hành động "đầu thành" khiến Vương Quý Cao rơi vào cảnh trong ngoài đều không làm người được, hai đầu không thể lấy lòng. Phía Viên Thế Khải bắt ông ta phải hạn định thời gian bắt người, còn các đồng chí trong đảng đang nằm vùng tại Thượng Hải, nghe tin ông ta từ Bắc Kinh trở về thì nghi ngờ lo sợ đủ điều, chỉ sợ mình trở thành món quà để Vương Quý Cao lấy lòng Đại Tổng thống Viên, ai nấy đều trốn ông ta thật xa. Các đồng chí ở hải ngoại lại càng không tha thứ, liên tiếp gửi thư mắng chửi, còn nói sẽ phái người ám sát. Vương Quý Cao có miệng khó bào chữa, cũng chẳng biết làm sao cho phải, đành phó mặc cho số phận. Chẳng nói nổi "ôn nhu tiêu tráng chí" (sự dịu dàng làm mòn chí lớn), "thuần tửu phụ nhân diệc anh hùng" (rượu ngon đàn bà cũng là anh hùng), thế là ông ta lấy ăn chơi đàng điếm để tự làm tha hóa bản thân nhanh chóng hơn.

Chẳng có cái chết nào thảm hại hơn cái chết của Vương Quý Cao. Vương Quý Cao dường như đã quên mất mình đang ở trong tình thế nguy hiểm kép. Vào tháng 5 năm 1915, tức là năm tháng sau khi ông ta tới Bắc Kinh đầu thành, vào thời điểm Viên Thế Khải chấp nhận "Hai mươi mốt điều" của Chính phủ Nhật Bản và đang chuẩn bị xưng đế, Vương Quý Cao bỗng nảy ra ý nghĩ kỳ quặc, lấy danh nghĩa "điều tra động tĩnh của bộ hạ cũ và tiêu trừ mầm mống loạn lạc", xin phép Trấn thủ sứ Thượng Hải là Trịnh Nhữ Thành cho đi một chuyến đến Chiết Giang, đồng thời dự định xây biệt thự bên bờ Tây Hồ. Trịnh Nhữ Thành chấp thuận yêu cầu của Vương Quý Cao, đích thân gửi điện báo cho Đốc quân Chiết Giang là Chu Thụy, nhờ ông ta bảo vệ tiếp đón. Trấn thủ sứ Thượng Hải Trịnh Nhữ Thành là tâm phúc của Viên Thế Khải ở phương Nam, cuộc Cách mạng lần thứ hai ở Thượng Hải do Trần Kỳ Mỹ lãnh đạo chính là thất bại thảm hại dưới tay ông ta. Trịnh là cái gai trong mắt của phe cách mạng, sau này Trần Kỳ Mỹ buộc phải phái người ám sát hắn. Còn Đốc quân đời thứ ba của Chiết Giang là Chu Thụy lại là một đảng viên cách mạng cũ đã biến chất, ngay từ năm 1907, ông ta đã được Thu Cẩn giới thiệu tham gia Quang Phục hội, khi Cách mạng Tân Hợi lãnh đạo Tân quân đánh Hàng Châu, từng sát cánh chiến đấu cùng Vương Quý Cao.

Đáng lẽ Vương Quý Cao và Chu Thụy nên có chút tình cũ. Việc Vương Quý Cao tới Hàng Châu phải xin phép, phải yêu cầu bảo vệ, cho thấy lúc đó ông ta đã bị quản thúc giám sát, cũng sợ phe cách mạng ám sát. Sai lầm lớn nhất mà Vương Quý Cao phạm phải là không ngờ người chiến hữu cũ tình như thủ túc lại hãm hại mình. Ông ta không ngờ rằng ngay từ trước khi mình chưa tới Hàng Châu, Chu Thụy đã mật điện cho Viên Thế Khải, nói rằng Vương Quý Cao "đến Hàng, ý đồ bất trắc". Sau khi Vương Quý Cao tới Hàng Châu, vung tiền như rác, tiếp khách mời rượu liên miên không dứt. Qua ba ngày, Chu Thụy vốn luôn tránh mặt, đột nhiên quyết định mở tiệc chiêu đãi Vương Quý Cao tại công quán của mình ở ngõ Bách Tỉnh Phường. Có người khuyên Vương Quý Cao rằng Chu Thụy có lẽ không có ý tốt, chuyến đi này không khéo là Hồng Môn Yến, tốt nhất là không nên đi. Vương Quý Cao cũng cảm thấy nghi hoặc, nhưng nghĩ tới việc Chu và mình dù sao cũng có tình xưa nghĩa cũ, chắc chắn sẽ không phụ nghĩa như vậy. Tiệc đến nửa chừng, Chu Thụy lấy điện báo của Viên Thế Khải ra, đau đớn nói: "Thượng cấp có lệnh, tôi đã không thể giúp gì được nữa." Thế là, Vương Quý Cao bị tống giam vào ngục lục quân, nhốt một mạch hơn hai mươi ngày, đến 4 giờ chiều ngày 2 tháng 6, bị thảm sát.

Tôi từng thấy bức ảnh Vương Quý Cao trước khi bị hành quyết, trên ảnh Vương Quý Cao không hề sợ hãi, hai mắt trợn trừng. Hai tay ông ta bị trói, buộc trên một cái giá dựng bằng cành cây. Viết đến đây, tôi lại một lần nữa tìm ra bức ảnh này, lòng không khỏi trăm mối ngổn ngang. Bức ảnh này từng được đăng trên báo để thị chúng, năm đó chắc chắn đã gây chấn động lớn, em trai thứ hai của Lỗ Tấn là Chu Tác Nhân chưa từng gặp Vương Quý Cao ngoài đời, lần đầu tiên nhìn thấy ông ta cũng là qua bức ảnh này. Đối với đa số mọi người, ký ức sâu sắc nhất về Vương Quý Cao không gì hơn bức ảnh này. Bức ảnh này là sự kết thúc cho cuộc đời truyền kỳ của Vương Quý Cao, là một dấu chấm cho cuộc đời phi thường của ông ta, một dấu chấm rất không trọn vẹn. Vương Quý Cao thực sự không nên chết như thế này.

Vương Quý Cao bị giết, Chương Giới Mi, người năm xưa từng được ông ta thả, đã từng góp phần đổ thêm dầu vào lửa, dậu đổ bìm leo. Tên tội đồ thiên cổ, kẻ từng hiến kế giết nữ hiệp Thu Cẩn này, lúc đó lại len lỏi vào phủ Tổng thống ở Bắc Kinh làm thư ký, nắm giữ cơ mật. Vương Quý Cao năm xưa không đánh mạnh vào kẻ lọt lưới, tha cho hắn không chết, hắn lại không biết ơn mà buông tha cho Vương Quý Cao. Nghe nói hắn từng cấp điện cho chính phủ, lời lẽ đanh thép: "Có cỏ dại không nhổ bỏ, thì mầm lúa tốt không thể sinh sôi, khẩn cầu minh đoạn (phán quyết rõ ràng) để chấn chỉnh kỷ cương", thúc đẩy Viên Thế Khải hạ quyết tâm giết Vương Quý Cao. Chuyện này lại giống như câu chuyện ngụ ngôn nông phu và con rắn. Vì điều này, Lỗ Tấn đã mấy lần viết bài cảnh thế, nổi tiếng nhất chính là "Luận "Fair Play" nên trì hoãn". Bài văn này từng được chọn vào sách giáo khoa trung học trong thời kỳ "Cách mạng Văn hóa". Những người học trung học thời đó đều hẳn đã đọc qua bài này. "Fair Play" nghĩa là khoan dung, khoan dung với kẻ địch tất sẽ chịu khổ, bài học của Vương Quý Cao chính là ví dụ. Tuy nhiên, một tên Chương Giới Mi nhỏ bé rốt cuộc có thể gây ra tác động đến mức nào, vẫn còn có thể đặt dấu hỏi. Chu Thụy với tư cách là Đốc quân một tỉnh, muốn giết Vương Quý Cao cũng phải có điện báo của Viên Thế Khải mới dám ra tay, đổ cái chết của Vương Quý Cao lên đầu Chương Giới Mi, có lẽ cũng vì cảm thấy như vậy có tính kịch hơn.

5

Kẻ mãng nam tử như Vương Quý Cao, thích hợp nhất là da ngựa bọc thây làm anh hùng. Ông ta lẽ ra nên là một trong bảy mươi hai liệt sĩ Hoàng Hoa Cương, nên là Từ Tích Lân và Thu Cẩn, nên chết dưới tay bộ khoái thời tiền Thanh, nên chết trong mưa bom bão đạn lúc quang phục. Lịch sử đã để Vương Quý Cao chọn một cái chết không đáng nhất, không chết vì tiết, không chết vì nghĩa, lại chết nơi quan trường quỷ quyệt sau khi đầu hàng. Vương Quý Cao chết không rõ ràng, chết một cách oan uổng. Ông ta u mê tống táng mạng sống của mình, bất kể hậu nhân có biện hộ cho ông ta như thế nào, danh dự cả đời của ông ta đều bị hủy hoại theo hai chữ "đầu thành". Đây quả thực là một cách chết tồi tệ nhất. Kinh nghiệm lịch sử đáng lưu tâm, nên chết mà không chết, thường không phải là chuyện tốt. Ví dụ như Uông Tinh Vệ, ông ta trạc tuổi Vương Quý Cao, nếu như sau khi ám sát Nhiếp chính vương bất thành mà thật sự bị phán án tử hình, lập tức chính pháp, thỏa nguyện vọng "dẫn đầu thành nhất khoái" (cắt đầu là xong một khoát), thì sau này đã không để lại tiếng xấu muôn đời. Vãn tiết bất bảo (giữ không được khí tiết lúc về già) từ trước đến nay luôn là một vấn đề nghiêm trọng, rất nhiều người đều là việc nhỏ thì tỉnh táo, việc lớn lại hồ đồ, một bước sa chân thành hận ngàn đời.

Việc lớn tuyệt đối không được hồ đồ, sau khi Vương Quý Cao chết, có khía cạnh khá "đại khoái nhân tâm". Người ta đương nhiên sẽ rất dễ dàng tin vào những gì báo chí nói, ngoại trừ một số ít thân hữu, đa số mọi người đều cảm thấy ông ta chết không hết tội. Nghe nói ở Thiệu Hưng, người ta tổ chức hội nghị ăn mừng, tin chắc đây là báo ứng vì Vương Quý Cao "họa Thiệu" (gây họa cho Thiệu Hưng). Những di lão tiền Thanh chắc hẳn trong lòng rất hả hê, vui mừng khôn xiết, vì giang sơn Đại Thanh chính là bị những kẻ loạn đảng như Vương Quý Cao lật đổ, giết một Vương Quý Cao tuy không đủ để hả giận, nhưng giết vẫn hơn không giết. Điều đáng đau lòng nhất là những đảng viên cách mạng từng sát cánh chiến đấu năm xưa cũng cảm thấy Vương Quý Cao đáng đời, đây chính là ác quả của việc đầu hàng và biến tiết. Một tội danh quan trọng khiến Vương Quý Cao bị giết là ông ta không chịu bán đứng chiến hữu cũ, nói cách khác, sự đầu hàng của ông ta có chút khó hiểu, hoàn toàn không có chữ "thành" (thành ý). Từ khi ông ta từ Bắc Kinh về Thượng Hải, chính phủ "phái người đến Thượng Hải giám sát, ý định trì hoãn mấy tháng trời, chưa từng bắt được một tên phỉ nào, ngược lại còn qua lại với loạn đảng bất cứ lúc nào". Đứng ở góc độ Viên Thế Khải, giết Vương Quý Cao cũng không hề sai.

Viên Thế Khải là một cao thủ rất biết lợi dụng dư luận, ông ta biết cách không tiếc tiền của thu mua những văn nhân vô vị, bịa đặt một loạt lời dối trá, đảo lộn trắng đen, khuấy đảo thị phi. Đã muốn giết một người thì phải hoàn toàn bôi nhọ người đó. Vương Quý Cao oan uổng ở chỗ tất cả mọi người đều cảm thấy ông ta đáng chết. Con người luôn dễ dàng tin vào những điều không căn cứ. "Tưởng Giới Thạch bí lục" do Cổ Ốc Khuê Nhị của Nhật Bản biên soạn đã bị những lời dối trá trên báo chí thời đó đánh lừa, trong đó có một đoạn nói như thật rằng Tưởng Giới Thạch ở Thượng Hải, vì Vương Quý Cao mật báo mà suýt nữa rơi vào tay đặc vụ của Viên Thế Khải. Tưởng Giới Thạch bản thân có tin những tin đồn kiểu này hay không thì không ai biết được.

Tưởng Giới Thạch có thể trở thành người nổi tiếng hơn Vương Quý Cao trong lịch sử cận đại Trung Quốc, một điểm rất quan trọng là ông ta có tầm nhìn xa hơn Vương Quý Cao. Mặc dù trải nghiệm của họ gần như nhau, tuổi tác tương đương. Quê hương Phụng Hóa của Tưởng Giới Thạch và quê hương Thặng Huyện của Vương Quý Cao liền kề nhau, nhưng Tưởng Giới Thạch nhìn về tương lai lại xa hơn Vương Quý Cao rất nhiều. Là một chiến binh, Cách mạng Tân Hợi thành công, sự nghiệp cách mạng của Vương Quý Cao cũng đi đến hồi kết; còn đối với Tưởng Giới Thạch, mặc dù thỉnh thoảng cũng từng đi kỹ viện, cũng từng chán nản thất vọng về tiền đồ, nhưng rượu ngon đàn bà không làm tiêu tan chí hướng của ông ta. Điểm xuất phát của họ gần như nhau, quỹ đạo phát triển cũng có nhiều điểm tương đồng, nhưng kết cục lại hoàn toàn khác biệt. Lịch sử chứng minh kẻ mãng nam tử như Vương Quý Cao tuyệt đối sẽ không trở thành người như Tưởng Giới Thạch. Chúng ta có thể biện hộ cho Vương Quý Cao rằng ông ta "đầu thành" giả, rằng ông ta có chí lớn, còn muốn Đông Sơn tái khởi, tuy nhiên nguyện vọng tốt đẹp dù sao cũng không thể thay thế sự thật bằng máu viết nên.

Trong câu chuyện tranh hùng Ngô Việt, Việt Vương Câu Tiễn là người chiến thắng cuối cùng, tuy nhiên về mặt tình cảm, tôi không thích Câu Tiễn. Điều này có lẽ liên quan đến những câu chuyện tôi từng đọc hồi nhỏ, tôi nhớ trong cuốn "Xuân Thu cố sự" do tiên sinh Lâm Hán Đạt viết, đoạn viết về sau khi nước Việt thất bại, Câu Tiễn để làm tê liệt Ngô Vương Phù Sai không những cúi đầu nghe lệnh "xin làm thần", mà còn hiến cả vợ mình "thê vi thiếp" (vợ làm thiếp). Thậm chí còn giả bộ làm cháu chắt đến mức mất hết nhân tính, lại dùng miệng nếm phân của Phù Sai. Ngô Vương Phù Sai ốm lâu ngày, một hôm Câu Tiễn nói, bệnh của Đại vương sắp khỏi rồi, vì tôi từng nếm phân của Đại vương, vị hơi chua, chứng tỏ hệ tiêu hóa của Đại vương đã có cải thiện. Ngô Vương Phù Sai rất cảm động, cảm thấy Câu Tiễn rất trung thành với mình, từ đó thả lỏng cảnh giác, thả hổ về rừng. Kết quả Câu Tiễn nằm gai nếm mật, phát phẫn đồ cường, cuối cùng đánh bại nước Ngô, giết Phù Sai. Tôi không hiểu hành vi của Câu Tiễn có gì đáng khen ngợi, sĩ khả sát bất khả nhục (kẻ sĩ có thể giết không thể nhục), dù thế nào cũng không nên ăn phân, cũng không nên hy sinh Tây Thi dùng mỹ nhân kế, càng không nên hiến vợ mình. Đối với một số người, kết quả cuối cùng là quan trọng nhất, nhưng nếu quá trình vô sỉ đến thế thì kết quả tốt đẹp hơn nữa có ý nghĩa gì?

Đạo lý gần như tương tự, ở Vương Quý Cao có nhiều điểm đáng yêu hơn Tưởng Ủy viên trưởng. Nhân cách của Vương Quý Cao phóng túng theo thiên tính, vui cười mắng chửi đều bộc lộ bản chất chân thật. Sai lầm lớn nhất trong đời ông ta chính là vào thời khắc cuối cùng, tự mình không biết lượng sức mà bắt chước Việt Vương Câu Tiễn. Câu Tiễn không phải là người ai cũng có thể học, với sự mãng trạm và tu dưỡng của Vương Quý Cao, muốn học cũng chỉ có thể học nửa vời, vẽ hổ không thành lại thành chó. Không biết diễn kịch thì đừng diễn, diễn kịch đến nửa chừng muốn xuống đài cũng không xuống được. Tạ Chấn trong phần kết của "Vương Quý Cao quân hành thuật" nói rất hay:

Phàm nhân đương thường đề tự giác tâm, dữ kỳ ngạnh học trí xảo, hà như suất kỳ bản chân.

(Phàm là người nên thường tự thức tỉnh, thay vì gượng học sự khôn khéo, chi bằng sống đúng với bản chất chân thật của mình).

Học Câu Tiễn chỉ học được một nửa, đến cuối cùng còn bỏ mạng, đó chính là bi kịch của Vương Quý Cao. Mặt không đủ dày thì đừng làm cái loại chuyện mất mặt xấu hổ đó. Vương Quý Cao gượng học sự khôn khéo, lấy sở đoản của mình đấu với Viên Thế Khải vốn thâm sâu tính toán, kết quả chỉ là tự tìm cái chết. Thực tế, Vương Quý Cao đã không thể nằm gai nếm mật, tư tưởng của ông ta đã biến chất, đàn bà và rượu ngon đã làm tiêu mòn chí lớn của ông ta. Vương Quý Cao đã hoàn toàn lỗi thời, ông ta đã định sẵn là đối tượng bị lịch sử đào thải.

Khi Vương Quý Cao chết mới chỉ 33 tuổi, khoảng một năm sau khi ông ta chết, vài nhân vật quan trọng thời kỳ Cách mạng Tân Hợi lần lượt qua đời. Đầu tiên là Trần Kỳ Mỹ, bị người của Viên Thế Khải phái đi ám sát. Tiếp ngay sau đó là bản thân Viên Thế Khải, vì xưng đế mà chúng bạn xa lánh, chết trong tiếng chửi rủa của người dân. Sau đó là sự qua đời vì bệnh tật của Hoàng Hưng và Thái Ngạc, hai người chỉ cách nhau tám ngày. Con người ai cũng có lúc chết, những nhân vật kiệt xuất này tập trung rời đi báo hiệu Cách mạng Tân Hợi với tư cách là một thời đại đã thực sự kết thúc. Hoàng Hưng và Thái Ngạc có công không nhỏ, sau khi họ chết không những hưởng nghi thức quốc táng mà còn xây dựng những ngôi mộ vô cùng tráng lệ cho hậu nhân tưởng nhớ và chiêm ngưỡng. Người Quốc Dân Đảng từng nỗ lực giành quyền tổ chức quốc táng cho Trần Kỳ Mỹ, quốc táng không thành, thế là quyên góp an táng trọng thể, năm thứ hai sau khi Trần Kỳ Mỹ chết, tại quê hương Hồ Châu của ông ta đã xây dựng một công viên Anh Sĩ rất đẹp. Cái chết của Viên Thế Khải cũng rất đáng suy ngẫm, mặc dù có tang lễ xa hoa, có huyệt mộ rất đẹp, nhưng từ ngày ông ta chết đi, tiếng chửi bới ông ta chưa bao giờ dừng lại.

Cuốn tiểu thuyết này của tôi thực ra có thể thêm một tiêu đề phụ nhỏ, đó là "Ôn lại Cách mạng Tân Hợi". Nhân vật Vương Quý Cao là tâm vòng tròn của tiểu thuyết, bán kính chính là toàn bộ thời kỳ Cách mạng Tân Hợi. Có người lưu danh thiên cổ, có người di xú vạn niên. Đến đây, tôi không khỏi nhớ tới bức thư Hoàng Hưng viết cho Viên Thế Khải, đó là một tháng sau khi khởi nghĩa Vũ Xương nổ ra, Viên Thế Khải vừa mới tái xuất không lâu, Hoàng Hưng hy vọng Viên Thế Khải lấy "tư cách của Napoleon, Washington, ra mặt xây dựng công lao của Napoleon, Washington", nếu ông ta làm được điều này, "nhân dân các tỉnh Nam Bắc đều sẽ chắp tay nghe lệnh". Lịch sử không chỉ một lần ban cho Viên Thế Khải cơ duyên tuyệt vời, ngay từ thời Mậu Tuất Duy Tân, nếu ông ta không bán đứng Đàm Tự Đồng, bất kể biến pháp thành công hay không, ông ta đều là nhân vật lưu danh thiên thu, thế nhưng Viên Thế Khải lại chọn cách mật báo, để lại một vết nhơ cực lớn trên thân mình. Tương tự, Tổng thống dân bầu đã có sẵn không làm, cứ nhất định phải trải nghiệm cảm giác làm hoàng đế, kết quả làm hoàng đế được mấy chục ngày, đến đứa trẻ lên ba cũng biết ông ta không phải thứ tốt lành gì. Lịch sử không thể giả định, nếu ông ta chết sớm vài năm, có khi lại thật sự trở thành Napoleon và Washington của Trung Quốc. Chó không lên được bàn tiệc, kẻ tiểu nhân không đáng bàn mưu lược, giữa lưu danh và di xú, Viên Thế Khải đã tự làm tự chịu chọn cái sau. Không ngại mượn câu đối điếu Thái Ngạc của Dương Độ để dùng:

Hồn phách dị hương quy, như kim hào kiệt vi thần, vạn lý giang sơn không vũ khấp;

Đông nam dân lực tận, thái tức sang di mãn mục, đương thời thành bại dĩ thương tang.

---❊ ❖ ❊---

Đây là lời cảm thán xuất phát từ đáy lòng của một kẻ thất ý. Hào kiệt hóa thần, cái gọi là chết nặng tựa Thái Sơn, dù là Hoàng Hưng hay Thái Ngạc, kể cả Trần Kỳ Mỹ, những người này đều chết đúng chỗ. Dương Độ vì ủng hộ Viên Thế Khải xưng đế mà trở nên thối danh, vì vậy câu đối điếu của hắn khi ca ngợi người khác vẫn cài cắm những cái gai nhỏ. So với những nguyên huân cộng hòa như Hoàng Hưng, Thái Ngạc và Trần Kỳ Mỹ, Vương Quý Cao hàn sáo hơn nhiều. Vương Quý Cao sau đó được an táng bên cạnh cầu Ngọa Long ven Tây Hồ, địa điểm đúng là nơi tốt, nhưng chỉ cần nghĩ đến ven Tây Hồ xinh đẹp toàn là chôn cất những nhân vật nào, thì sẽ thấy Vương Quý Cao có phần vượt quá giới hạn. Người nên được an táng bên Tây Hồ phải là Nhạc Phi tinh trung báo quốc, là Vu Khiêm cứu vãn nhà Minh khỏi nguy vong, là nữ hiệp Giám Hồ Thu Cẩn hào sảng hy sinh vì nghĩa, Vương Quý Cao làm sao xứng đáng ngang hàng với những người này? "Thanh sơn hữu hạnh mai trung cốt" (núi xanh may mắn chôn xương trung liệt), Vương Quý Cao được chôn bên Tây Hồ là nhờ được thơm lây từ Tây Hồ, vì dường như ông ta vẫn chưa đủ tư cách để làm rạng danh thêm cho Tây Hồ.

Vương Quý Cao định mệnh không thể thành thần, trên người ông ta chỉ có truyền kỳ, không có thần thoại, con người ai cũng có một cái chết, chết là hết, cái gọi là "đương thời thành bại dĩ thương tang". Chủ đề quan trọng nhất mà Cách mạng Tân Hợi để lại cho chúng ta là lật đổ chế độ đế chế, nhưng lại không kịp loại bỏ nền tảng của tư tưởng phong kiến. Vương Quý Cao không chút do dự cách mạng người khác, lại quên mất cách mạng chính mình. Cho dù không có chuyện đầu hàng đáng xấu hổ này, tiền đồ của Vương Quý Cao cũng không lạc quan, cảnh giới tư tưởng của ông ta có vấn đề nghiêm trọng. Cách mạng Tân Hợi về bản chất vẫn là thay triều đổi đại. Đây chính là lý do tại sao đối với phong trào Ngũ Tứ sau này lại có đánh giá cao hơn, mặc dù bản thân phong trào Ngũ Tứ chỉ là phong trào học sinh, tuy nhiên để chữa trị vết thương đầy mình, vẫn phải nhờ đến hai liều thuốc mà các học sinh kê ra mới có hiệu nghiệm, hai liều thuốc đó chính là "khoa học" và "dân chủ". Muốn cứu Trung Quốc, phải dựa vào Đức tiên sinh (Mr. Democracy) và Thái tiên sinh (Mr. Science). Trong sách giáo khoa lịch sử Trung Quốc, điểm khởi đầu của lịch sử hiện đại từ trước đến nay có hai chủ trương, một là bắt đầu từ Cách mạng Tân Hợi, hai là bắt đầu từ phong trào Ngũ Tứ. Trước đây tôi luôn nghiêng về cách nói thứ nhất, mặc dù trong những năm tôi đi học, đáp án tiêu chuẩn đáng lẽ phải là cách nói thứ hai, trong lớp thi cử phải trả lời như vậy mới được điểm tối đa. Sau khi viết xong cuốn tiểu thuyết này, tôi chân thành đồng ý với cách nói thứ hai.

Kẻ mãng nam tử như Vương Quý Cao chỉ kết thúc một thời đại cũ kỹ ngoan cố. Thời đại mới thực sự, đúng là nên bắt đầu từ Ngũ Tứ. Chúng ta thường cho rằng kết thúc cái cũ đương nhiên sẽ là sự bắt đầu của cái mới, thực tế đôi khi không đơn giản như vậy. Vẫn nên lấy bài "Mãng nam tử" do tiên sinh Liễu Á Tử viết để làm lời kết, đối với người cũ như Vương Quý Cao, lấy đề thơ cũ làm kết thúc là tốt nhất:

Công tội hà đương phó cái quan, phân vân dao trác tổng vô đoan.

Tần nhân tưởng thức Phù Sinh uổng, Thục lão nan vi Cát tướng khoan.

Bại khấu thành vương thùy định luận, ân ngưu oán lý thử bàng quan.

Hoang phần quỷ khốc xỉ ly khiếu, nhất quyển tùng tàn đới lệ khan.

(Công tội sao định khi đậy nắp quan tài, lời đồn thổi rối ren nào có căn nguyên.

Người Tần nếu biết Phù Sinh oan uổng, lão già nước Thục khó lòng bao dung như Cát tướng.

Thắng làm vua thua làm giặc ai định luận, ơn bò oán hươu đứng ngoài xem.

Mả hoang quỷ khóc cú mèo kêu, một cuốn sách tàn đẫm lệ xem).

Tháng 5 năm 1997