Đàn cừu đã được lùa vào sân, đại cô nương nhà họ Triệu vẫn ngồi ở cửa lò của mình khâu đế giày. Thỉnh thoảng cô ngoảnh đầu lại, đôi khuyên tai bằng bạc rủ xuống hai bên vai liền lắc lư rất mạnh. Đàn cừu chen chúc xô đẩy lao vào chuồng, mấy con cừu nhỏ chưa ra ngoài nhảy tót lên, bị tông sang một bên, liền kêu lên.

Mấy vị ủy viên ủy ban tuyển cử đang tụm lại trên chiếc kháng (khang - giường sưởi) trong gian lò bên này lần lượt nhảy qua ô cửa sổ. Họ vừa kết thúc cuộc họp, thế nhưng vẫn còn dặn dò điều gì đó. Thanh Tử đang khâu đế giày lại ngoảnh đầu sang, để lộ một nụ cười sền sệt, vừa không rõ là có mang theo sự khinh miệt hay không.

Những vị ủy viên bị rất nhiều vấn đề làm cho mệt mỏi ngước nhìn sắc trời, làn khói bếp màu xanh lam đã phun ra từ ống khói trên nóc lò rồi bị gió thổi đi khắp bốn phía, họ đành phải quyết định lại, vội vã đến trang trại phía trước để ăn cơm, bởi vì tối nay còn phải bố trí đại hội tuyển cử của thôn hành chính thứ nhất vào ngày mai. Thế nhưng, người chỉ đạo viên đã ba bốn ngày không về nhà lại được chuẩn phép một cách bất ngờ. Phó bí thư ủy ban khu từng vì anh mà nói một tràng với mọi người đại ý rằng súc vật rất quan trọng v.v.. Con bò duy nhất của anh chỉ trong hai ngày nay là sẽ sinh, mà vợ anh lại là một người phụ nữ hơn bốn mươi tuổi chỉ biết nấu ba bữa cơm.

Nhân viên tiếp đãi từ bên cạnh người vợ đang quét cối đá vội đi ra: Cơm đã phân công xong xuôi rồi. Sao lại còn đi nữa? Cơm bà xã ở nhà nấu thơm hơn à?Phụ nữ thế này đúng là lạc hậu, đến lớp học mùa đông hơn một tháng còn chẳng vận động đi nổi, đáng đời là con gái địa chủ, mẹ kiếp, hắn Triệu Bồi Cơ có tiền, nuôi con gái như báu vật lớn nhừng này rồi mà vẫn chưa chịu gả chồng...

Anh cố ý lắc đầu một cái, để mái tóc ngắn lưu lại lướt qua vành tai, tiếp đó liền vuốt nó ra sau gáy, giống như đang phủi đi một tầng phiền muộn vô hình khó chịu, thế là anh cũng phóng tầm mắt nhìn bốn phía xung quanh, trời đã sắp tối rồi. Ở giữa hai ngọn núi ở đằng xa, đọng lại những khối mây màu xanh chàm dày nặng, phía trên đó có vài tia sáng màu vàng nhạt trông như gợn sóng, rất nhanh chóng lại biến ảo trong một tình huống không thể nhìn thấy. Màu sắc và đường nét của núi non đều mờ ảo thành một mảng, chỉ mang lại cho người ta một cảm giác trầm uất, mà con người ta lại càng hay suy nghĩ vẩn vơ thêm gì đó. Ngọn núi phía tây sáng sủa hơn một chút, người ta vẫn còn đi lại đằng sau con bò ở những thửa ruộng tơi xốp. Cũng có người cõng cày, lùa bò từ sườn núi về nhà. Chỉ có anh - người mang trọng trách chỉ đạo viên này - vẫn để đất hoang hóa. Hai mươi ngày nay, vì cuộc bầu cử gì đó của hương này, số lần về nhà lại càng ít hơn, hoàn toàn không lên núi lấy một lần. Ngược lại, chính là mỗi lần anh về nhà thì những lời oán trách và cằn nhằn nghe được lại càng nhiều hơn.

Thực ra mỗi khi anh nhìn thấy người khác đang nhọc nhằn lao động trên đồng ruộng, trong lòng anh lại nghĩ đến mấy mẫu đất đang chờ mình cấy cợt, hơn nữa hễ ý thức được rằng trong thời gian tới dù thế nào đi nữa cũng vẫn chưa thể rời khỏi công việc, trong lòng lại dâng lên một nỗi đau đớn không nói nên lời. Hễ có ai quan tâm hỏi han, anh liền đánh trống lảng đi chỗ khác. Anh cười nói trước mặt mọi người, bàn luận vấn đề, làm báo cáo, hơn nữa lúc đại hội bầu cử thôn, còn bị mọi người kéo ra nhảy múa ca khúc Dương ca, hát khúc Mê Hồ, anh sở hữu giọng ca được toàn hương quen thuộc và chào đón nhất, thế nhưng anh không muốn nói với người ta về những thửa ruộng bỏ hoang của mình, anh chỉ mong ngóng công việc bầu cử này kết thúc là có thể lên núi, mảnh đất ấy, mùi của đất bùn, ánh nắng chói chang, con bò bầu bạn với anh đều đang gọi mời anh, không thể tách rời khỏi sinh mệnh của anh.

Đến lúc rẽ vào Hậu Câu (Khe Sau), trời đã tối hẳn. Dựa vào việc đi lại mấy mươi năm qua, cùng với thị giác đã quen thuộc trong bóng tối, anh vẫn đi rất nhanh. Mà suy nghĩ cũng chuyển động rất nhanh. Anh có một lịch sử lâu dài, rất nhiều chuyện đáng kỷ niệm được viết chung cùng với con khe sâu hiểm trở, u tịch này. Hướng về những câu chuyện nguy hiểm khi anh còn nhỏ, từng chạy theo một con hoẵng đến vùng có bụi rậm để rồi chạm trán với báo ở đây. Anh cũng từng rời khỏi nơi này, mang theo một bọc hành lý nhỏ để ở rể nhà vợ, lúc đó anh mới hai mươi tuổi, cô ấy tuy nói đã ba mươi hai tuổi rồi, nhưng cho dù bây giờ anh cũng không thể tìm ra nổi một ấn tượng khó coi nào trong ký ức. Chẳng bao lâu sau, anh lại dắt con lừa nhỏ chở vợ quay về. Nơi nào từng chôn cất đứa con trai một tuổi của anh, và nơi nào là chỗ an nghỉ thi hài đứa con gái bốn tuổi của anh, cho dù là đêm khuya thế nào đi nữa anh cũng đều nhìn thấy rõ. Hơn nữa có hơn một năm họ ở trong khe này gần như chỉ có thể hoạt động vào ban đêm. Tiểu đội trưởng chẳng phải đã bị đánh chết ở bên cạnh cây du lớn đó hay sao? Lúc đó anh đang ở trong đội tự vệ. Từ khi làm chỉ đạo viên đến nay, anh thường xuyên về nhà rất muộn, mà những ấn tượng quá khứ này mang theo một chút ngọt ngào, cay đắng và phấn khích để an ủi con người đang bị rất nhiều vấn đề chính trị hóc búa và công việc bề bộn làm cho đầu óc choáng váng này, thế nên đối với chuyến đi đêm cô độc này, tuy chưa thể gọi là nuôi dưỡng thành một sở thích, nhưng thực ra thì cũng không hề chán ghét chút nào.

Hai bên toàn là núi cao, càng đi rừng cây càng nhiều, dòng nước chảy róc rách, lúc ở bên trái, lúc ở bên phải. Trên khe trời bị núi che khuất trở nên vô cùng hẹp, có vài ngôi sao lạnh lẽo đang chớp mắt nhìn anh. Cơn gió nam hiu hiu thổi xiên từ phía sau tới, luôn mang theo một chút hương thơm quen thuộc nhưng cũng không phân biệt rõ đó là mùi gì. Tiếng chó sủa ở đằng xa, có một hai đốm đèn màu vàng trong chốn tối tăm. Ngôi làng nhỏ của anh rất nghèo, hầu như là ngôi làng nhỏ nghèo nhất trong hương này, thế nhưng anh yêu nó, hễ nhìn thấy đống củi chất ở ngoài lò nhà họ Trương, cũng chính là đống củi nằm ở phía ngoài cùng của thôn, trong lòng anh lại dâng lên một cảm giác thân thiết đặc biệt. Mà điều anh vẫn thường lấy làm kiêu hãnh là trong vỏn vẹn hai mươi hộ gia đình này lại có tới hai mươi tám đồng chí thân thiết hơn, là đảng viên Đảng Cộng sản.

Khi bước lên con đường dốc thoai thoải đó, anh bước nhanh hơn. Anh tự hỏi sao nãy giờ bản thân lại quên béng mất con bò của mình. Anh nôn nóng muốn lập tức làm rõ vấn đề này. Đã đẻ chưa? Hay là chưa: Bình an vô sự, hay là hỏng rồi? Mà hình bóng về một chú bê con từng tưởng tượng ra lúc rảnh rỗi ngày thường, giống hệt mẹ nó nhưng lại thích nhảy tạc tạc thì hoàn toàn không thấy đâu nữa. Anh vội vã leo về đến nhà, chạy hướng về nơi nhốt bò.

II

Lần thứ hai từ chuồng bò trở về, vợ đã dọn dẹp xong chiếc khang, mà bản thân cô ấy vẫn ngồi trước cửa bếp, không có ý định đi ngủ. Cô đăm đăm nhìn anh, nén nhịn điều gì đó, không nói năng gì. Nhưng anh lại nhìn ra trong mỗi nếp nhăn trên khuôn mặt cô đều mai phục những cơn giông bão, thói quen khiến anh hiểu rằng, ngoài việc mặc áo vào, vội vàng ra cửa ra thì không còn cách nào tránh khỏi. Thế nhưng thời gian đã rất muộn rồi, cộng thêm con bò của anh... Anh chán ghét nhìn phần trán đã bắt đầu hói của cô, nhưng để bớt đi một trận gió tanh mưa máu nên đành mặc kệ cô, hơn nữa lúc nằm xuống, anh liền nói: Hửm, thực sự là chịu hết nổi rồi!Anh đúng là đáng chết rồi, số mệnh của anh sao lại khổ sở thế này! Đáng đời có một lão già thế này, ăn chẳng được mặc chẳng xong đúng là số mệnh của cô mà...

Anh không muốn nói gì cả, trong lòng lại vướng bận chuyện bò cộ, liền quay người nằm hướng ra ngoài lò. Anh thầm nghĩ trong lòng: Lão quái này, quả thực không phải là một ‘cơ sở vật chất’, bò còn biết sinh con, cô ta là cái thá gì, một con gà mái không biết đẻ trứng. Thế nào là cơ sở vật chất nhỉ, anh không hiểu, nhưng anh hiểu ý nghĩa của nó, chính là nói lão già đó đã không thể sinh đẻ được nữa rồi. Đây là danh từ mới nghe được từ chỗ vị phó bí thư ủy ban khu này.

Cả hai người bọn họ đều vô cùng hy vọng có thêm đứa con, anh cần một người giúp sức, cô hễ nghĩ đến việc mình không có chỗ dựa là lại đau lòng, thế nhưng bọn họ lại càng không hòa hợp, cô mắng anh không kiếm tiền không lo cho gia đình, anh mắng cô lạc hậu, kéo chân sau, kể từ khi anh làm chỉ đạo viên hương này, bọn họ lại càng khó bề giảng hòa, giống như có mối thù không thể cởi bỏ.

Trước kia bọn họ cũng cãi vã, nhưng điều khiến cô đau khổ hơn là sự im lặng ngày càng trầm trọng của anh. Dường như tính khí của anh trở nên tốt hơn, còn của cô thì tồi tệ hơn, nhưng cô cảm giác anh rời xa mình ngày càng xa, cô hoàn toàn không thể nắm bắt được anh. Thứ cô muốn là một cuộc sống an nhã, mà rốt cuộc anh muốn gì chứ, cô không hiểu nổi, quả thực là hoang đường. Điều càng khiến cô đau buồn hơn, là cô hiểu mình đã già, còn anh thì còn trẻ, cô không thể thỏa mãn anh, không thể khơi gợi cho anh chút hứng thú nào.

Cô khóc dữ dội hơn, đấm đá thứ gì đó, lớn tiếng nguyền rủa, cô hy vọng có thể chọc giận anh. Mà anh lại bình tĩnh nằm đó, dùng sức lực lớn nhất để đè nén sự chán ghét của bản thân, một ý nghĩ tồi tệ không ngờ lại trỗi dậy:

Đem mấy mẫu đất cho cô ta, chúng ta cũng chẳng cần người nấu cơm. Làm một gã độc thân, cái lò này, cái nồi bếp này, cái bát cái đĩa này đều cho cô ta hết. Tôi mang theo một bộ chăn đệm, ba bốn bộ quần áo, đằng nào cũng không có con, cô ta có ruộng đất, đồ đạc, cô ta có thể nuôi dưỡng một đứa con trai, chúng ta liền... Dường như cảm nhận được một sự nhẹ nhõm của đời độc thân, anh trở mình một cái, một chú mèo ấm áp đang ngủ bên cạnh bị anh làm cho giật mình, cong lưng bước một bước rồi lại nằm xuống. Con mèo này được nuôi ba năm rồi, là một con mèo xám, anh vốn không thích mèo nhà người ta, thế nhưng lại rất thích con mèo xám này, mỗi khi anh chịu khổ trở về nhà, nó liền rúc bên cạnh anh, nằm trên chiếc khang ấm áp chờ vợ anh nấu cơm xong bưng lên.

Vợ vẫn đang tức giận, anh lo cô sơ ý làm vỡ cái vại ủ giá đỗ bên cạnh, anh rất thích ăn giá đỗ. Nhưng anh lại không muốn nói chuyện, anh lại quay người đi. Chân lại chạm phải cái sọt ở góc khang, trong đó trùm một ổ gà con mới nở, vì bị kinh động, liền kêu chít chít.

Biết tôi cơ thể không khỏe, lúc nào cũng ‘khó sống’, đến chút việc bận cũng không giúp, cỏ cũng là tôi máy (cắt), bò sắp sinh con, cũng mặc kệ... Cô hình như đã đứng dậy, anh sợ cô chạy tới, liền trượt khỏi khang, đi ra sân. Trong lòng anh vẫn đang giận dỗi lẩm bẩm: Bò, bò con đều cho cô hết.

Một nửa vầng trăng treo ngược trên đỉnh ngọn núi đó, chiếu sáng một nửa cái sân. Một con chó nằm giữa sân, nhìn thấy anh liền đứng dậy đi sang một bên. Anh thong thả bước chân lại đến bên chuồng bò, trong máng vẫn còn thừa rất nhiều cỏ. Con bò nằm trong bóng tối, khẽ khịt mũi: Mẹ kiếp, sao mãi vẫn chưa sinh! Rồi lại nôn nóng nghĩ đến cuộc họp ngày mai.

Anh vừa định rời khỏi chuồng bò, một bóng người chắn ngang, thấp giọng hỏi: Bò của anh sinh con chưa? Người này một tay nâng sọt cỏ, một tay chống lên cửa chuồng bò, chặn con đường anh đi ra.

Là cô, Hầu Quế Anh. Anh khàn giọng nói. Tim không kìm được đập nhanh hơn.

Hầu Quế Anh là vợ của chủ nhiệm thanh niên ở nhà bên cạnh, chồng mới mười tám tuổi, mà cô ta đã hai mươi ba tuổi lại tuyệt nhiên không thích, cô ta từng đề nghị ly hôn. Cô ta là ủy viên hội phụ nữ, hiện đã được đề cử làm ứng cử viên hội đồng tham nghị.

Đây là lần thứ ba hay thứ tư rồi, khi anh dậy vào ban đêm để cho gia súc ăn, cô ta cũng đi theo ra cho ăn, hơn nữa lúc nào cũng sán lại nói vài câu, cho dù ban ngày gặp mặt, cô ta cũng luôn nheo đôi mắt dài mí lót cười tủm tỉm. Anh ghét cô ta, hận cô ta, có đôi lúc chỉ hận không thể túm lấy xé toạc cô ta ra bóp nát.

Ánh trăng rọi lên mái tóc đã cắt ngắn, rọi lên phần cổ để hở, hàm răng khẽ cắn môi, cô ta nhìn anh. Anh cũng ngây người đứng chôn chân tại chỗ.

Anh...

Anh cảm thấy một thứ đáng sợ đang nảy nở trong cơ thể mình, anh suýt nữa thì làm một việc đáng sợ, anh có thể chẳng sợ bất cứ thứ gì. Nhưng đột nhiên có một thứ khác đè nén anh lại, anh ngắt lời cô ta nói:

Không được đâu, Hầu Quế Anh, cô sắp làm nghị viên rồi, chúng ta đều là cán bộ, sẽ bị phê bình đấy. Thế rồi đẩy cô ta ra, đầu không ngoảnh lại, đi thẳng vào trong lò của mình. Vợ đã ngồi lên khang, hình như vẫn đang rơi nước mắt.

Hây! Anh thở dài một hơi thật dài, nằm lên khang.

Giống như vừa trải qua một việc lớn vậy, sự bình tĩnh đáng có lại quay về. Giống như đang nghĩ đến sự việc của người khác mà nghĩ đến chuyện vừa rồi. Anh cảm thấy rất thỏa mãn. Thế là anh gọi vợ mình: Ngủ đi, bò vẫn chưa sinh con đâu, sợ phải đến ngày mai.

Vợ nhìn thấy anh đang nói chuyện, liền ngừng khóc. Thổi tắt đèn.

Lão già này rốt cuộc vẫn không xong, được rồi, cứ để cô ta nấu cơm vậy. Làm ầm ĩ chuyện ly hôn ảnh hưởng không tốt.

Thế nhưng con gà trong sân đã gáy. Vợ đã cởi quần áo, nằm bên cạnh anh, cô cằn nhằn hỏi: Ngày mai lại phải đi nữa à? Biết bao nhiêu cuộc họp cho lại...

Bò lại sợ không chăm sóc nổi nữa rồi... Nhưng anh đã không còn nhiều thời gian để nghĩ đến chuyện con bò nữa, anh cần ngủ, anh nhắm mắt lại, cố gắng tìm cơn buồn ngủ, thế nhưng chỉ nhìn thấy một số hội trường, một số quần chúng, hơn nữa lại nghe thấy những lời như Công tác tuyên truyền không đủ rồi, nông thôn lạc hậu lắm, công tác phụ nữ bằng không... v.v.. Anh hễ nghĩ đến đây, liền không tránh khỏi phiền não, làm thế nào để làm tốt công tác nông thôn đây, ở đây không có người làm công tác nha. Bản thân anh là cái gì chứ, anh chẳng hiểu gì cả. Anh chưa từng được đi học, không biết chữ, anh ngay cả con trai cũng không có, mà bây giờ anh làm chỉ đạo viên của hương, ngày mai anh còn phải báo cáo ý nghĩa cuộc họp...

Thứ nhất phải phát huy dân chủ thì mới có thể kháng chiến thắng lợi; thứ hai, chế độ ba ba chính là...

Giấy dán cửa đang chuyển sang màu trắng dần, nhà bên cạnh đã có người dậy rồi. Mà Hà Hoa Minh thì vừa mới chìm vào trạng thái nửa ngủ mê, người vợ gầy gò vàng vọt đã ngủ say, có một giọt nước mắt đọng lại ở khóe mắt trũng sâu xuống. Con mèo lại ngủ ở phía bên kia, ngáy o o. Ngôi lò phản chiếu trong ánh ban mai hóa ra lại vô cùng ấm áp, vô cùng ngọt ngào dễ chịu.

Trời dần sáng hẳn.

Tháng 6 năm 1941