Đó là một đêm đô thị, một đêm thuộc địa, một đêm tháng Năm.

Cơn gió nhẹ nhàng dịu mát thổi từ ngoài khơi vào, lướt qua mặt nước phẳng lặng; trên những tòa nhà cao tầng ven sông, những lá cờ đang phấp phới bay: nào cờ tam tài, cờ sao sọc, cờ mặt trời mọc, và cả cờ của Đế quốc Anh nữa.

Những cơn gió ấy, những cơn gió thoang thoảng vị mặn ấy, cũng lướt qua gấu quần rộng thùng thình của những thủy thủ ngoại quốc đang say xỉn. Họ từ các quán bar, vũ trường bước ra, sải những bước chân loạng choạng trên mặt đường nhựa tĩnh mịch để thong thả quay về.

Những cơn gió ấy, những cơn gió nhẹ say đắm ấy, cũng lướt qua những gò má bôi đầy phấn sáp, gương mặt nịnh nọt đang phồng lên trong chiếc váy dạ hội nhẹ nhàng nhưng cũng đã mỏi mệt.

Những cơn gió ấy, cơn gió hiền hòa tĩnh lặng, đã luồn lách qua những khu vườn, mơn man những tán cây xanh non, mơn man những đóa hoa tháng Năm, lại bò qua hiên nhà, lọt vào những căn phòng khuê mờ ám. Mùi son phấn, mùi nước hoa, mùi của thể xác. Không ít ty trưởng, bộ trưởng, ủy viên, không ít các quan chức, các chủ ngân hàng, tổng giám đốc công ty tàu thủy, chủ các nhà máy dệt, nhà máy lụa, các nhà máy khác, cùng những kẻ buôn bán nha phiến và morphin, toàn bộ những nhà tư bản và tư bản mại bản da trắng lẫn da vàng, các ông chủ và các công tử đều phơi bày bộ mặt xấu xa của mình tại đây. Những ly rượu đỏ được cầm trên những bàn tay tinh toán giỏi giang. Bộ óc suốt ngày mệt nhọc vì mưu đồ bóc lột và áp bức lại chìm đẫm trong sắc dục, rồi ngả rạp lên bầu ngực mịn màng ngăm ngấy.

Những cơn gió ấy cũng thổi qua những phu phen khuân vác ở bến cảng, những người dưới ánh đèn điện vàng vọt đang khiêng, đẩy những bao lương thực, xe chở than, trên những tấm ván bắc ngang, trên những con đường đá cuội, đi từ tàu lên kho, từ kho xuống tàu, một chuyến, hai chuyến, ba mươi chuyến, bốn mươi chuyến, đi lại không ngừng nghỉ. Tay chân đã tê dại, rã rời, gió thổi vào những mảnh áo rách rưới của họ, thổi vào những giọt mồ hôi đang ròng ròng nhỏ xuống, thế nhưng, họ chẳng hề hay biết.

Những cơn gió ấy cũng thổi vào những người nông dân chạy nạn từ khắp bốn phương trời, từ Hồ Bắc, An Huy, từ Thiểm Tây, Hà Nam, từ trong cơn hồng thủy trốn chạy tới. Gió quất vào cái bụng đói meo của họ, và tiếng khóc nức nở của vợ con. Cả những nạn nhân chiến tranh bị lửa đạn tàn phá nhà cửa, những người nghèo khổ vì lính Nhật đánh tới mà mất đi chốn nương thân trong vùng chiến sự, cũng tụ tập lại một nơi, run rẩy trong cơn gió mát ban đêm, dẫu cho đây đã là ngọn gió tháng Năm làm mỏi mệt lòng người.

Những cơn gió ấy, nhẹ nhàng thổi tản đi hàng chục, hàng trăm làn khói đen cuồn cuộn phun ra từ những ống khói, những làn khói đen làm vấy bẩn bầu trời đầy sao sáng tỏ. Gió mang theo mùi khói than, cũng đi vào những nhà xưởng nơi máy móc kêu đinh tai nhức óc. Hàng ngàn hàng vạn sức lao động đang bị tiêu hao tại đây, máu hòa lẫn mồ hôi, tinh thần hòa lẫn thể xác, rên rỉ hòa lẫn tuyệt vọng, phẫn nộ hòa lẫn nhẫn nhịn, gió hòa lẫn mùi hôi thối, hòa lẫn khói than chen chúc giữa đám đông chật chội này, rồi chợt dừng lại.

Ở những nơi khác, trong những căn phòng dưới tầng hầm, gió không thể thổi tới đây, nơi nồng nặc mùi mực in khiến người ta buồn nôn. Những bộ quần áo công nhân vải xanh đều bị nhuốm thành một màu đen kẹt. Dưới ánh đèn mờ ảo, những thợ sắp chữ lành nghề đang nhặt từng con chữ chì từ nhiều nơi, dồn lại một chỗ. Mọi tin tức trên toàn thế giới đều đang nhảy múa ở đây, những tin tức của tháng Năm này, những tin tức thật chấn động làm sao! Ở đây, những tin tức được xếp bằng chữ khổ lớn có:

Sự phát triển của Nghĩa dũng quân Đông Bắc: Những nghĩa dũng quân này đều thực sự xuất phát từ quần chúng nhân dân, do công nhân, nông dân tổ chức nên. Họ tập hợp lại với nhau vì mục tiêu đánh đổ chủ nghĩa đế quốc, phản đối chính sách không kháng chiến của chính phủ, tranh thủ sự giải phóng dân tộc và lợi ích của đại đa số quần chúng lao khổ, dùng chiến tranh cách mạng để đáp lại sự xâm lược của chủ nghĩa đế quốc. Họ ngày một đông thêm, nổi dậy khắp bốn phương. Không chỉ ở Đông Bắc, những nghĩa dũng quân ấy, những đội quân của quần chúng ấy, đã xuất hiện ở rất nhiều nơi. Trong khi đó, ở không ít nơi, những người lính quanh năm mặc quân phục rách rưới, không được phép đánh chủ nghĩa đế quốc, chỉ bị dùng làm vật hy sinh cho cuộc chiến tranh giành quyền lực giữa các quân phiệt, đều đứng lên trong phẫn nộ, quay ngược nòng súng, bắn chết sĩ quan, hàng ngàn kẻ nổi dậy.

Ở đây cũng sắp xếp cả tin tức về giết chóc: Nam Kinh xử bắn hai mươi lăm người, Hồ Nam bắt đi hơn một trăm người, giết một số, ném vào ngục một số. Hà Bắc có biểu tình, bắt đi một số người, giết chết, ném vào ngục. Quảng Châu cũng có tin tức tương tự, Hồ Bắc và An Huy cũng vậy, Thượng Hải ngày nào cũng giới nghiêm, trên đường phố bố trí cảnh sát vũ trang, tuần cảnh nước ngoài và mật thám mặc thường phục, ở các ngã tư đường đều có lệnh lục soát, phụ nữ đi qua, dù chỉ mặc sườn xám lót vải, cũng bị sờ soạng khắp người. Thế nhưng truyền đơn vẫn được phát ra, những vụ biểu tình vẫn thường xuyên diễn ra, thế là lại bắt người, giết một số, rồi cũng ném vào ngục một số.

Ở đây còn sắp xếp tin tức từ các tỉnh lỵ và làng quê: Hàng chục vạn, hàng triệu người dân mất sạch nhà cửa vì lũ lụt, bơ vơ lưu lạc bốn phương, chịu đói, chịu rét, dùng cơ bắp cứng cỏi và sự nhẫn nhịn đặc trưng của người nông dân để qua mùa đông, thế nhưng vẫn chẳng có chút hy vọng nào. Họ lại tụ tập lại một lần nữa, đòi phát chẩn lúa gạo, thứ đã được quyên góp từ lâu mà vẫn chưa được phát; đòi công việc, dù là việc nặng nhọc gì cũng có thể làm, họ không muốn nằm ì ra đó mà không lao động. Thế nhưng không một ai đếm xỉa đến những yêu cầu đó, trái lại, chính phủ còn phái các đội ngũ đàn áp đến, thế là họ cũng đồng loạt nổi dậy. Còn những công nhân trong nhà máy, công nhân ở khu mỏ, vì chế độ đãi ngộ quá khắc nghiệt nên đã đánh cả quản đốc, rồi cũng đình công luôn.

Lại có cả tin tức làm an lòng tất cả những kẻ có tài sản, đó là "Tổng tư lệnh tiễu phỉ" đã lại đến Nam Kinh à nhầm Nam Xương, rất nhiều máy bay kiểu mới, đại bác và súng máy kiểu mới cũng được vận chuyển theo sau, bởi vì ở rất nhiều nơi, nông dân và người dân nạn lũ lụt đều hòa làm một với "phỉ cộng sản", tạo ra mối đe dọa vô cùng lớn đối với những kẻ thống trị, vì vậy chiến dịch "vây quét" lần thứ tư lại trở thành một vấn đề vô cùng cấp bách. Không những thế, bắt đầu từ tháng Năm, chính phủ quyết định mỗi năm à mỗi tháng tăng thêm hai triệu đồng làm chi phí quân sự "tiễu phỉ". Dẫu cho tất cả binh lính đã bảy, tám tháng không được phát lương thảo, dẫu cho có hàng chục vạn công nhân thất nghiệp, hàng triệu người dân gặp nạn, thế nhưng điều đó thì có liên quan gì đến bọn chúng chứ, thứ mà chúng muốn duy trì chính là thuộc địa của chủ nghĩa đế quốc, là lợi ích của giai cấp tư sản.

Mặt khác lại có những bản thông tấn dài dậm dọa và điện khẩn đầy cấp bách: Trương Châu đã " thất thủ". Không còn cách nào khác, quân đội cứ lùi rồi lại lùi, những thị trấn cũ dần dần biến mất qua từng tấm bản đồ này đến tấm bản đồ khác. Thế nhưng những thị trấn mới lại được đánh dấu trên một tấm bản đồ khác, nơi đang sục sôi tiếng hò reo của công nhân nông dân, vang dội tiếng hô hào về sắc đỏ vĩ đại, đây chính là một quốc gia mới!

Những con chữ chì cứ được xếp hết lớp này đến lớp khác, xếp xong sự thành công trong kế hoạch năm năm của Liên Xô, lại đến tin Nhật Bản và Nga sắp chiến tranh, Nhật Bản lùng bắt, giam cầm và tra khảo các nhân viên công tác của Liên Xô làm việc trên tuyến đường sắt Trung Đông. Hàng loạt chiến hạm Nhật Bản lần lượt rời Thượng Hải để tiến về Đại Liên. Hiệp định đình chiến ở Thượng Hải đã được ký kết, thế là càng có nhiều binh lính Nhật được điều động đến Đông Bắc để đánh nghĩa dũng quân, đánh Liên Xô, và lúc này quân đội Trung Quốc mới có thể rảnh tay đi "tiễu phỉ". Tin tức mới cũng truyền từ châu Âu tới, vụ ám sát Doumer, một vị tổng thống không có thực quyền, hung thủ là người Nga, lời khai là phản Xô Viết, thế nhưng lại đăng tải rằng người Nga đó từng là đảng viên cộng sản, Moskva cũng phát điện tín phủ nhận mối quan hệ với bọn họ.

Những con chữ chì cứ được xếp rồi lại xếp, xếp xong cáo phó của các luật sư, quảng cáo khu vui chơi, thuốc kích dục, cải lão hoàn đồng, H606, 914... lại xếp đến phần cuối của tờ báo, nào là mục giải trí ủy mị, sự thổi phồng các anh hùng dân tộc, thuốc mê, sự lừa gạt... Thế rồi cũng xếp xong, những cái ngáp của công nhân đè nặng mi mắt, thế nhưng những cỗ máy lớn vẫn đang quay cuồng, toàn bộ tờ báo được cuộn ra từ dưới một bánh xe lớn, rồi lại được gấp lại trên tay của rất nhiều người.

Trong căn phòng vẫn ánh lên thứ ánh sáng vàng vọt, mà ở bên ngoài, trời đang dần sáng trong ánh rạng đông.

Mặt trời vẫn chưa mọc, khắp bầu trời đã rực rỡ sắc mây hồng, những công nhân dậy sớm tản ra bốn phía. Xe điện từ nhà máy khởi hành, bánh sắt lăn trên đường ray, âm thanh đinh tai nhức óc vang vọng khắp nơi. Toa hạng nhất thì trống hoác, toa hạng ba thì chật ních người. Thuyền tam bản chèo qua chèo lại giữa lòng sông. Người bán rau, người buôn bán nhỏ, người tan ca, đám đông công nhân mệt mỏi rã rời thức trắng cả đêm, người đi làm ca, vẫn còn ngơ ngác buồn ngủ, đàn ông, đàn bà, trẻ con, trên con đường dơ dáy, trên mặt sông vội vã qua lại. Những con đường ấy, mặt sông ấy nơi nào cũng lưu lại những vết máu, những vết máu cũ lẫn mới, vết máu của những chiến sĩ vô sản đã ngã xuống từ trước đó.

Mặt trời đã mọc rồi. Thành phố Thượng Hải lại lật mình một cái, tỉnh dậy trong tiếng gào thét và náo động. Ô tô nối đuôi nhau như nước chảy trên đường lớn, chảy đến trước cửa của các tòa công ty. Tiếng bàn tính đánh kêu đinh tai nhức óc, những con số khiến người ta hoa cả mắt. Ở những nơi khác đang tổ chức họp, đọc di chúc, mặc niệm ba phút, đâu đâu cũng là sự lừa dối.

Thế nhưng thành phố Thượng Hải rồi sẽ thực sự lật mình. Những công nhân trong các nhà máy, những người phu phen khuân vác, những người dân nạn và tị nạn đang run lẩy bẩy trong cơn gió mát, những kẻ thất nghiệp mang đầy nỗi hoang mang, tất cả đều âm thầm đứng dậy, quần tụ lại một chỗ. Họ rút ra từ những tờ truyền đơn, từ những tờ báo trong nhà xưởng, từ lời kể của những người biết đọc báo, kể chuyện báo, từ cuộc sống bị áp bức đè nặng lên thân thể mỗi ngày, để thấu hiểu nỗi đau đớn của chính mình, thấu hiểu biết bao trò lừa dối, hiểu được nên làm thế nào cho phải, thế là họ không chút sợ hãi mà tiến bước về phía trước, dẫm lên những vết máu đã ngả màu năm xưa.

Tháng Năm năm 1932