Vốn dĩ chẳng có nơi nào để đi, hễ trời mưa lại càng cảm thấy những ngày tháng quẩn quanh trong hang đá quá đỗi dài đằng đẵng. Ưu chi mà có gió mưa to hơn nữa, hay có dòng nước lũ cuồn cuộn hơn nữa, thế nhưng một đám mây bẩn thỉu cứ che phủ đỉnh đầu suốt cả ngày như thể sắp có một trận gió mưa kinh hãi ập đến, tiếng nước cứ róc rách không dứt bên tai, chút mưa lấm tấm chẳng thể thấy rõ hạt đang làm ướt mặt đất, những chùm bông liễu và bồ công anh mềm mại ấy chẳng thể bay lượn mà đều bám chặt vào bùn đất. Điều này khiến người ta dễ dâng lên những niềm tưởng tượng xa xôi, nghĩ đến những nhành đào mận ngả nghiêng theo gió, những chồi non bật tung nhanh chóng hơn trong mưa gió. Cho dù là gió mưa hay sóng cả dẫu nhỏ bé, cũng càng làm nổi bật hơn sự tàn lụi hay đâm chồi của muôn loài, sự xấu xí hay vẻ đẹp đẽ.

Trên thế giới này cái gì là đáng sợ nhất? Tuyệt đối không phải là gian nan hiểm trở, tuyệt đối không phải là hồng thủy mãnh thú, cũng tuyệt đối không phải là sự hoang vắng tịch mịch. Thứ khó lòng chịu đựng nổi hóa ra lại là sự âm u và những lời lải nhải nhảm nhí; sự vĩ đại của con người cũng không phải là có thể nương gió bay lên, một bước lên mây, cũng không chỉ là có thể chống lại nghịch cảnh ập tới, mà là có thể phá vỡ cục diện, chỉ lối cho ánh sáng ngay dưới bầu không khí ngột ngạt âm u.

Thời đại nay đã chẳng còn là thuở thiếu thời nữa, ai lại còn có tâm trạng thảnh thơi ngồi nấu rượu pha trà, bầu bạn với đàn cầm thơ phú trong những trận mưa gió ngột ngạt này chứ? Hay là ôn lại một chút tình cảm dịu dàng tinh tế, đọc lại những cuốn tiểu thuyết từng khiến bản thân say mê cảm động, hoặc thẫn thờ chìm đắm suy tưởng về những cố nhân ở chân trời góc bể? Rơi một giọt nước mắt dịu dàng, những nét ngây thơ, những sự thuần khiết, những tấm lòng xích tử chẳng chút tì vết, những nỗi buồn vơ vẩn, những sự tận hưởng về mặt tinh thần ấy đều đã bay biến đi mất, sớm đã bay biến đến mức chẳng tìm thấy bóng dáng đâu nữa. Bay biến thế này rất tốt, nhưng bây giờ là gì đây? Là lắng nghe tiếng nước rỉ rả không dứt, nhìn những cụm mây trông như mảnh giẻ rách bẩn thỉu, đau đớn cảm nhận sự âm u tĩnh mịch, đến cả sự yên tĩnh cô độc cũng chẳng có, thế nhưng lại cần đến sức mạnh của Atlas để gánh vác những vết thương mà thời đại trao cho, kiên định tồn tại mà không hề lay chuyển; sự tồn tại chính là một tiếng gầm lớn vang dội, chính là một niềm kiêu hãnh, chính là lời đáp trả dành cho những âm thanh lải nhải kia.

Thế nhưng tôi tuyệt đối sẽ không trở nên tê dại, đầu óc tôi cả ngày căng phồng như muốn nổ tung, nó chứa đựng quá nhiều thứ, cần phải nôn mửa ra. Thế nên tôi viết, vào ban ngày, vào ban đêm, cánh tay bị viêm khớp vì đặt trên bàn quá lâu mà đau nhức, đôi mắt bị đau mắt hột vì ánh đèn lờ mờ mà mờ đi. Nhưng may mắn thay chẳng hề kích động, cũng chẳng có cảm thán, tôi không thiếu sự bình tĩnh, hơn nữa lại rất rộng lượng khoan dung, tôi rất vui vẻ, bởi vì tôi cảm thấy trong cơ thể mình có thứ gì đó đang va đập; nó chống đỡ cho sự mệt mỏi của tôi, nó khiến tôi nhìn thấy tương lai, nó khiến tôi vượt qua hiện tại, nó sẽ khiến tôi bình tĩnh hơn, nó bao hàm chân lý và trí tuệ, nó là sức mạnh trong sinh mệnh tôi, đáng yêu hơn thứ thanh xuân vô ưu vô lo thời niên thiếu nhiều!

Nhưng tôi vẫn sẽ nhớ đến những cố nhân ở phương trời xa, những người đã khuất hoặc đang chịu đựng hoạ nạn. Hôm trước tôi đã nghĩ tới Tuyết Phong, trong số các bạn tri kỷ của tôi, anh ấy là người vô ngã nhất. Anh ấy làm việc, tất cả mọi thứ của anh ấy đều vì đảng, anh ấy từng chịu đựng những lời oán trách, thế nhưng anh ấy không hề cảm sầu, anh ấy đối với danh dự và địa vị hờ hững biết bao, hoàn toàn không biết luồn cúi xu nịnh, bồi dưỡng vây cánh, ra vẻ ta đây, đầu cơ trục lợi. Hôm qua tôi lại day dứt nhớ về Thu Bạch, sống trong đời sống chính trị lâu như vậy, thế mà vẫn không thể triệt để thay đổi bản thân mình, lối sống hai mặt ấy khiến cho đến lúc lâm chung anh ấy vẫn chẳng thể tránh khỏi những điều cần phải giãi bày. Tôi thường trách móc những lời giãi bày "thừa thãi" của anh ấy, thế nhưng khi tôi đi ngẫm nghĩ lại lịch sử đấu tranh trong nội tâm anh ấy, lại không thể không xúc động, dẫu cho điều đó trong toàn cục chỉ là vô cùng nhỏ bé. Hôm nay tôi nhớ đến Tiêu Hồng vừa mới qua đời chưa lâu, ngày mai, tôi có lẽ sẽ nghĩ đến nhiều người hơn nữa, ai ai cũng có quan hệ với xã hội này, vì xã hội này, tôi càng không thể quên đi tất cả.

Tiêu Hồng và tôi quen biết nhau vào đầu mùa xuân năm 1938. Khi đó Sơn Tây trời vẫn còn rất lạnh, sống lâu trong quân ngũ đã lâu, tôi vốn đã quen với sự thô ráp. Chợt nhìn thấy gương mặt tái nhợt, đôi môi mím chặt, cử động lanh lẹ cùng tiếng cười mang hơi hướng thần kinh của cô ấy, khiến tôi cảm thấy rất đặc biệt, và gợi lên biết bao hồi ức, nhưng lời nói của cô ấy lại vô cùng tự nhiên và chân thật. Tôi rất lấy làm lạ tại sao một người làm văn chương như cô ấy lại thiếu sự từng trải đến thế, có lẽ phụ nữ đều dễ dàng giữ được sự thuần khiết và ảo mộng, hoặc giả cũng đồng thời bộc lộ vẻ non nớt và yếu đuối đôi chút chăng. Nhưng chúng tôi đều vô cùng thân thiết, đối phương chẳng hề cảm thấy có tính cách gì là cô độc kỳ quặc cả. Chúng tôi thoải mái hát hò bên nhau, mỗi đêm trò chuyện đến tận khuya mới đi ngủ. Dĩ nhiên giữa chúng tôi về tư tưởng, về tình cảm, về tính cách không phải là không có sự khác biệt, thế nhưng đôi bên đều có thể thấu hiểu, chứ không vì những ý kiến bất đồng hay sở thích khác nhau mà tranh cãi, mỉa mai. Tiếp đó là việc cô ấy cùng đi với chúng tôi đến Tây An, chúng tôi đã trải qua trọn vẹn một mùa xuân ở Tây An. Chúng tôi từng uống cạn chén rượu nồng, chúng tôi cũng từng cùng nhau trải qua buổi chiều mưa gió, chúng tôi cũng từng tâm sự cùng nhau. Thế nhưng ngẫm lại lúc này, chúng tôi đã trò chuyện với nhau ít ỏi biết bao! Dường như chúng tôi chưa từng có một lần nào nói về bản thân mình, đặc biệt là tôi. Thế nhưng tôi lại cho rằng cô ấy chưa từng có một câu nói nào đánh mất đi bản ngã, bởi vì thực chất chúng tôi đều quá chân thật, quá thích phơi bày tinh thần trần trụi của mình trước mặt bạn bè, lại vì chúng tôi thực sự cảm thấy vô cùng gần gũi. Thế nhưng tôi vẫn sẽ cảm thấy chúng tôi trò chuyện quá ít, bởi vì, những người có thể không câu nệ hiềm khích, không gò bó, không cần phải cảnh giác với đối thủ trò chuyện như thế này thực ra quá đỗi ít ỏi!

Hồi đó tôi rất mong cô ấy có thể đến Diên An, sau khi sống yên bình một thời gian thì dốc toàn lực cho việc trước tác. Sau khi kháng chiến bắt đầu, quãng thời gian bôn ba mệt nhọc ngắn ngủi dường như khiến cô ấy cảm thấy chẳng biết nên sắp xếp cuộc sống ở nơi nào. Cô ấy có lẽ thích hợp với sự u nhã tĩnh lặng hơn tôi. Diên An tuy chưa đủ để trở thành nơi lập kế hoạch lâu dài trăm năm cho việc viết lách, nhưng trong thời kỳ kháng chiến, quả thực có thể khiến một người bớt đi những bận tâm về chuyệnn vụn vặt đời thường, mà hoạch định những điều xa xôi lớn lao hơn. Hơn nữa ở đây có một luồng sinh khí, có lẽ sẽ khiến cô ấy khỏe mạnh hơn một chút. Nhưng Tiêu Hồng lại đi về phương Nam. Cho đến tận bây giờ tôi vẫn rất hối hận vì lúc đó mình đã đưa ra quá ít ý kiến can thiệp vào phương thức sinh sống của cô ấy, điều này có lẽ là do sự giao du của chúng tôi quá nông cạn, và phương thức sống của tôi cách xa cô ấy quá nhiều, nhưng nhiệt tình hoài công tuy thường chẳng ích gì, thế nhưng đối với cá nhân mà nói vẫn có thể nhận lại được sự yên lòng trong tâm tưởng.

Chúng tôi chia tay nhau xong thì không hề liên lạc một bức thư nào. Đoan Mộc từng gửi thư tới mấy lần, trong bức thư cuối cùng (nhận được khoảng một tuần trước khi Hồng Kông thất thủ) báo cho tôi biết, Tiêu Hồng vì bệnh tình nên mới chuyển khỏi bệnh viện Nữ Hoàng. Chẳng hiểu sao tôi lại có một linh cảm dự tính trước, cảm thấy dường như có một thứ gì đó vô cùng đáng sợ sắp ập đến. Có một lần tôi nói với Bạch Lãng rằng: "Tiêu Hồng tuyệt đối sẽ không sống thọ đâu." Khi tôi nói câu nói ấy, tôi đã đảo mắt khắp Trung Quốc những người bạn nữ mà tôi quen biết hoặc từng nghe đến, để rồi dâng trào một nỗi cô đơn không thành lời. Những người bạn gái có thể chịu đựng gian khổ, không dựa dẫm vào sức mạnh khác, có tài năng, có khí tiết mà dấn thân vào nghiệp viết lách, lại thưa thớt nhường này sao!

Bất hạnh thay nỗi lo lắng vẩn vơ của tôi cuối cùng lại thành hiện thực, khi tôi ngẩng đầu nhìn đằng chân trời, hay cúi đầu đếm kỹ từng hạt cát dưới chân, tôi đều chẳng thể kìm nén tiếng thở dài khi mất đi một người bạn đồng hành chân chính. Sống tiếp trong một thế giới thế này, có thêm một người bạn đồng hành chân chính, liền có thêm một phần sức mạnh, trách nhiệm của chúng ta không chỉ dừng lại ở việc phá vỡ cục diện, chỉ dẫn ánh sáng, mà còn là tạo ra ánh sáng và vẻ đẹp; linh hồn con người giả sử chỉ có thể câu nệ trong sự chật hẹp của cá nhân, thì chỉ có thể đắm chìm trong những thành tựu nhỏ nhoi của chính mình. Chúng ta phải khiến tất cả mọi người đều có được sự tận hưởng cao cả, và vì sự tận hưởng ấy mà đưa ra những sự hy sinh vĩ đại.

Sinh ra trong thế giới hiện tại này, sống suy cho cùng có thể thêm một phần sức mạnh cho toàn bộ sự nghiệp, mà cái chết đối với bản thân cũng là một tổn thất vô cùng to lớn. Bởi vì trên thế giới này vốn có những luật lệ phơi thây xé thây, từ nay lời lẽ và văn chương của bạn sẽ càng bị bóp méo, bị lăng nhục; nghe nói ngay cả Hồ Phong chưa chết cũng có kẻ chứng minh ông ta là Hán gian, vậy thì đối với người đã chết, đương nhiên càng không cần phải mua chuộc những nhân chứng vô sỉ như thế này. Nhân vật "A Q" của Lỗ Tấn tiên sinh từng bị đám văn nhân ăn lương triều đình ấy xuyên tạc giải thích, vậy thì số phận của tác phẩm "Sinh tử trường" cũng khó mà tránh khỏi tai họa này. Khi còn sống, bạn không thể không bị ép phải rời đi đến Hồng Kông; khi chết rồi, lại còn đủ thứ bối nhọ đang chờ sẵn, mà bạn lại chẳng hề hay biết; những người bạn cùng bạn thoát hiểm trở về nước rồi đây vẫn sẽ có tương lai bị giám sát và bị xử phạt. Tôi hoàn toàn không hiểu rốt cuộc phải bức bách nhóm người này đến mức độ nào mới được coi là đủ? Con mèo trước khi ăn con chuột, nhất định phải vờn đùa nó trước để giải trí cho sự đắc ý của mình. Sự tàn độc này độc ác hơn tất cả mọi cuộc tàn sát và cần phải bị tiêu diệt hơn bất cứ thứ gì.

Chừng nào tôi còn sống, tin dữ về cái chết của bạn bè nhất định sẽ liên tiếp đè nặng lên hơi thở ngột ngạt của tôi. Nhất là trong những ngày mưa gió thế này, tôi lại càng cảm nhận rõ gánh nặng của mình. Công việc của tôi đã đủ để tiêu mòn cả cuộc đời tôi, huống chi lại cộng thêm cái chết oan ức của các bạn, cùng với sự nghiệp dang dở của các bạn, thế nhưng tôi nhất định có thể chống đỡ tiếp. Tôi muốn mượn cơn mưa gió này, gửi gắm đôi lời đến các bạn, những người đã khuất, những người bạn còn chưa khuất, tôi sẽ vắt kiệt tất cả những gì còn sót lại trong sinh mệnh mình, vì sự an ủi và vinh quang của các bạn. Dẫu cho chỉ vì các bạn cũng chẳng sao, bởi vì các bạn là những người lao động chịu đựng đau khổ, lý tưởng của các bạn chính là chân lý.

Gió mưa đã tạnh, vầng trăng mờ ảo lững lờ trên đỉnh núi phía tây, ngày mai sẽ là một ngày trời quang mây tạnh. Tôi mỉm cười vì chiến thắng của ngày mai, nghỉ ngơi vì sự vĩnh hằng. Tôi thổi tắt ngọn đèn, bình thản nằm lên giường.

Ngày 25 tháng 4 năm 1942