Năm Quý Sửu, nghĩa quân lật đổ Viên Thải thất bại, tác giả đang định đi du lịch Nhật Bản, ở Thượng Hải đã hội kiến Phó Kế Tổ, cùng ngồi trên tàu thủy nhắc lại những sự thật trên đây. Tác giả lúc ấy có mấy cảm tưởng sau: Thứ nhất, vấn đề có quỷ hay không từ trước tới nay cả hai bên đều không đưa ra được chứng cứ xác thực. Hiện nay người trong thiên hạ đều nói khoa học vạn năng, thế nhưng vấn đề quỷ thần vẫn chưa có phương thức chính xác để nghiên cứu; không ai dám khẳng định là có quỷ, cũng không ai dám khẳng định là không có quỷ. Thế nhưng ý kiến cá nhân tôi cho rằng, quỷ là nên có, chỉ là không tin lời một đám người nói quỷ có thể hại người.

Vì sao tôi nói có quỷ? Vạn vật trên thế giới này, không nhất thiết phải hình chất hoàn toàn, mới có thể chứng minh nó tồn tại. Tỷ như chúng ta thời thời khắc khắc đều có thể nhìn thấy bầu trời này, rốt cuộc trời là thứ gì? Dù là ai đi nữa cũng không có cách nào đưa ra bằng chứng để chứng minh. Các nhà khoa học thông thường nói trời là không khí, bên ngoài không khí là chân không; xin hỏi, bên ngoài chân không lại là cái gì? Không có cách nào tìm kiếm bằng chứng, đành phải nói là chân không vô tận vậy. Thật ra, chân không rốt cuộc nên là vô tận, hay là hữu tận? Tóm lại đều có thể nói, đều có thể không nói; nghi vấn này há có thể có ngày giải đáp, cho nên đành nghiên cứu đến chỗ có thể đạt được rồi giả định nó là chân không vô tận mà thôi. Trang Tử nói rất hay: "Trời xanh thẳm kia, có phải sắc thật của nó chăng? Hay là vì ở quá xa mà không có tận cùng? Nhìn từ trên xuống dưới, cũng chỉ thế mà thôi!" Xa đến mức không thể tra cứu, đành phải gọi nó là trời, là trời xanh vậy.

Lại tỷ như gió không hình chất mà chúng ta thường xuyên cảm thụ tiếp xúc, thường nói nó là không khí lưu động; mà thứ thường có thể khiến người ta cảm nhận sự tiếp xúc tương tự, chính là hơi thở trong mũi miệng con người. Hơi thở của con người là tác dụng hô hấp, rất dễ kiểm chứng; mà ngọn gió kia, lại là ai đang chủ trì hô hấp lớn nhường ấy ở đó? Trang Tử nói: "Ngựa hoang là gì, bụi bặm là gì, sinh vật dùng hơi thở thổi vào nhau vậy." Trái đất và các hành tinh khác đều đang quay trong bầu trời, trái đất tự nhiên phải tính là sinh vật không thuộc loại động thực vật, cho nên không ngại giả định gió là hơi thở của trái đất; như vậy thì, thứ chủ trì trái đất quay trong bầu trời, lại là cái gì? Nói nó là lực hút lẫn nhau của các tinh thể đi! Mà thứ khiến các tinh thể có thể sinh ra lực hút, lại là cái gì? Cái này đành phải nói là âm dương nhị khí vậy.

Nếu bàn đến âm dương nhị khí, chẳng những Sử Tương Vân trong sách Hồng Lâu Mộng không có cách nào đưa ra chứng cứ để bảo nha đầu Thúy Lũ, mà ngay cả các đại nho Tông học giảng Tiên thiên bát quái, Hậu thiên bát quái, Thái cực đồ, Vô cực đồ, cũng không có cách nào đưa ra bản chất của âm dương để bảo người ta; chẳng qua cũng chỉ là giả định mà nói giữa trời đất chẳng qua chỉ là âm dương nhị khí mà thôi! Suy rộng ra từ đó, bầu trời không có cách nào tra cứu, và ngọn gió có lai lịch không mấy rõ ràng, cho đến âm dương nhị khí thần bí u tịch, các nhà khoa học chỉ có thể biết đại khái về nó, rốt cuộc vẫn không nói được phân tử ban đầu của nó là cái gì; cho dù có nói, cũng tuyệt đối không thể đem phân tử đó ra cho mọi người xem! Há chẳng giống như quỷ, rốt cuộc vẫn không thể lấy ra cho mọi người kiểm nghiệm hay sao?

Thế nhưng người bình thường đối với trời, bởi vì nó có màu sắc, có thể nhìn thấy; đối với gió, bởi vì nó có âm thanh và lực lượng, có thể tiếp xúc; đối với âm dương nhị khí, bởi vì nó có nhật nguyệt vận hành, hàn thử đổi thay, khí hậu khác biệt, có thể so sánh, đều không mấy hoài nghi; mà lại duy chỉ hoài nghi quỷ sau khi con người qua đời, điều này cũng coi như quá mức không chịu nghiên cứu rồi! Theo tôi thấy, quỷ chẳng qua chỉ là một danh từ chuyên môn sau khi sinh vật chết đi mà thôi! Trước khi sinh gọi là thai, sau khi vô sinh gọi là quỷ; trước khi sinh từ trong thai dần dần trưởng thành lên, sau khi vô sinh đương nhiên từ trong quỷ dần dần tiêu diệt đi. Con người so với tri giác vận động của tất cả sinh vật đều hoàn thiện hơn, cho nên ở thời kỳ của quỷ, đương nhiên không thể không có hoạt động của quỷ; chỉ là loại hoạt động quỷ đó, chúng ta vẫn chưa thăng lên cấp bậc của quỷ, nên không thể biết được.

Thế nhưng nhất định phải nói quỷ có thể hại người, tôi thật sự không tài nào nghĩ ra được đạo lý vì sao nó lại muốn hại người! Tỷ như người muốn đi hại thai nhi, có lẽ là sự việc có thật, thế nhưng rốt cuộc vẫn là chuyện ngoại lệ của loài người; từ đó có thể thấy quỷ đến hại người, ắt phải là chuyện ngoại lệ của loài quỷ. Chuyện ngoại lệ, tự nhiên không thể xem là tiêu chuẩn phổ thông. Cho nên tôi thừa nhận có quỷ, nhưng không thể thừa nhận quỷ có thể hại người.

Thứ hai, tôi cho rằng pháp thuật có khả năng trị bệnh, thế nhưng tuyệt đối không tin cầu thần bái quỷ là có thể trị bệnh. Theo thuyết của đạo gia, pháp thuật là một loại thủ đoạn tự vệ khi tu đạo. Có thể tự vệ, đương nhiên có thể cứu người; có thể cứu người, đương nhiên cũng có thể hại người, đây là đạo lý cực kỳ phổ thông. Người tu đạo, luyện tinh hóa khí, luyện khí hoàn thần, trong đó phải trải qua rất nhiều sự tu dưỡng; tác dụng của tinh thần, là không thể cùng người khác nhìn thấy; chỉ có tác dụng của khí, mới có thể lưu lại rất nhiều sự tích kỳ lạ.

Tôi từng nghe kiếm khách luyện kiếm, ngưng thần nhất chí đối diện với một thanh kiếm, tĩnh tọa điều tức; lâu ngày chầy tháng, thanh kiếm đó có thể nương theo hơi thở, tiến tới lùi về. Công phu nhiếp hình bằng khí này, cảm thấy rất kỳ lạ, rốt cuộc vẫn là loại nông cạn nhất của đạo gia. Phi Vệ thuở xưa học bắn, tập trung tâm thần vào một con chí; mười ngày sau, nhìn thấy con chí to bằng bánh xe; thế là một mũi tên bắn đi, liền bắn trúng tim con chí, chính là đạo lý này.

Tôi lại từng thấy một sản phụ lâm bồn, thai nhi chết trong bụng năm ngày không chịu ra, nguy ngập vô cùng! Tình cờ gặp một vị lãoTiên sinh khoa Chúc Do, mời đến cứu chữa. Vị lão tiên sinh đó đòi một cái kéo, một tờ giấy, cắt thành hình người, lập tức cắt nát bét hình người đó. Bên này ở ngoài sảnh làm phép, cái thai chết cùng với nhau thai thế mà lại từng khối từng khối từ cửa mình rơi lả tả xuống. Lại từng thấy một nông dân, mắc bệnh đối khẩu sang, sưng to bằng cái bát, đau đến mức kêu la oai oái; bỗng nhiên có một người qua đường từ trong đám đông thò tay qua, túm lấy sau gáy người nông dân, ném lên hòn đá thềm cửa, bệnh đối khẩu sang của người này lập tức biến đi đằng nào mất! Trên hòn đá kia lại mọc ra một cái bướu, hòn đá còn khẽ run rẩy một lúc.

Những điều này đều là đạo lý nhiếp hình bằng khí, không thể nói đó là yêu ma quỷ quái! Cũng chẳng can gì đến thần đạo bồ tát. Chỉ là, bọn họ nếu như đem loại pháp thuật cứu người này chuyển thành làm ác hại người, vậy thì quá ghê gớm rồi! Cho nên họa vu cổ, cổ kim đông tây đều có quan hệ phong tục lịch sử; đơn thuần dùng phương pháp khoa học để phán đoán, muốn phá bỏ sự mê tín của người bình thường, là không thể thành công được. Bởi vì chiếu theo phương thức khoa học để nghiên cứu, thật sự rất khó đạt được sự lý giải của nó; thế nhưng sự thật quả thật không thể tiêu diệt! Các nhà khoa học nói suông đầu môi chót lưỡi, làm sao có thể vãn hồi xu hướng mê tín của người bình thường được chứ? Ý kiến của tác giả là như thế, lược bày tỏ ra một chút, dùng làm phần kết thúc của cuốn tiểu thuyết này, còn phải kính mong các vị độc giả chỉ giáo.