Đã có đôi lần, khi choàng tỉnh giữa màn đêm (trong hoàn cảnh này, màn đêm chẳng có mấy lòng thương cảm), từ trong bóng tối lặng im, tôi thấy ngỡ ngàng, bức bối khó hiểu khi nhớ về một việc nào đó đã làm vào ban ngày mà tôi chẳng để ý. Rồi tôi tự hỏi rằng có chăng màu sắc, khung cảnh với những vật thể xung quanh, những tiếng ầm ào đủ thể loại của cuộc sống cũng đều tác động tới những quyết định của chúng ta. Chắc chắn vậy, hẳn rồi; và ai biết được còn bao nhiêu thứ khác nữa! Chẳng phải như ông Anselmo nói, chúng ta sống hài hòa với vũ trụ hay sao? Giờ hãy chiêm ngưỡng xem biết bao trò xuẩn ngốc mà vũ trụ đã khiến ta phạm phải, những thứ mà rồi đây ta sẽ đổ trách nhiệm cho cái lương tâm đáng thương của chính mình bị ngoại lực tác động, bị một thứ ánh sáng bên ngoài biến đổi màu sắc. Và ngược lại, biết bao những suy tính đã quyết, biết bao những phương án đã định, biết bao những âm mưu đã vẽ nên trong màn đêm sẽ trở thành vô nghĩa, sụp đổ và bốc hơi dưới ánh mặt trời? Ngày là một chuyện, đêm là một chuyện, cũng như con người chúng ta ngày là một kẻ khác, đêm là một kẻ khác: tuy đều vô cùng thảm hại, hỡi ôi, cả ban ngày lẫn ban đêm đều vậy.

Tôi chỉ biết rằng, khi mở cửa sổ phòng sau bốn mươi ngày, tôi chẳng cảm nhận được chút vui thú nào khi một lần nữa nhìn thấy ánh sáng. Ký ức về những gì tôi đã làm trong bóng tối suốt những ngày qua đã khiến ánh sáng ấy hiện lên với tôi mờ nhạt tệ hại. Tất cả những lý lẽ, những lý do và lời thuyết phục trong bóng tối đã có được sức nặng và giá trị của riêng chúng. Thế nhưng ngay khi cánh cửa sổ rộng mở, tất thảy chúng đều chẳng còn lại gì, hay có lẽ chúng có được thứ sức nặng và giá trị hoàn toàn đối lập. Suốt bao thời gian qua, cái thằng tôi tội nghiệp đã tốn công vô ích mà xoa dịu nỗi muộn phiền dai dẳng, tù túng đằng sau cánh cửa sổ đóng chặt; giờ đây – nhút nhát hệt như một con chó phải đòn – tôi bước dần tới con người còn lại, kẻ đã tỉnh dậy mà mở tung cánh cửa, đón lấy ánh sáng ngày hôm ấy với vẻ lo lắng, nghiêm nghị, rúng động. Tôi gắng phân tách kẻ ấy ra khỏi khu rừng những nghĩ suy khi hắn đứng trước gương, thuyết phục hắn phải yêu thương lấy thành quả cuộc phẫu thuật, yêu lấy bộ râu lởm chởm, và cả nét mặt xanh xao mà bằng cách nào đó đã làm dịu đi hình hài tôi.

“Đồ ngu, mày đã làm gì vậy? Mày đã làm gì?”

Tôi đã làm gì? Không gì cả, chúng tôi đã hành động đúng đắn! Chúng tôi đã gần gũi. Trong bóng tối – không thể nào là lỗi của tôi – tôi đã chẳng thấy những trở ngại, tôi đánh mất chút kiềm chế đã tự đặt ra cho bản thân. Papiano muốn cướp Adriana khỏi tay tôi; cô Caporale đã đưa nàng tới cho tôi, và đổi lại cô ta nhận một cú đấm, tội nghiệp cô. Tôi đã đau khổ, và – hẳn nhiên – khi đã chịu đựng những đau khổ ấy, như tất thảy những kẻ đáng thương khác (khi sống trong luật lệ của loài người) tôi có quyền nhận được một sự bù đắp, và – khi thấy sự bù đắp ấy ngay cạnh bên – tôi đã nắm lấy. Ở kia người ta thử nghiệm cái chết, và Adriana, cạnh bên tôi, nàng là sự sống, sự sống chỉ chờ một nụ hôn để bung nở hân hoan. Bấy giờ Manuel Bernaldez đã hôn lấy Pépita của chàng ta trong bóng tối, và rồi cả tôi cũng…

– Ôi!

Tôi buông mình xuống chiếc ghế bành, hai tay ôm mặt. Tôi thấy môi mình rung lên trước ký ức về nụ hôn ấy. Adriana! Adriana! Bằng nụ hôn ấy tôi đã thắp lên những hy vọng gì trong trái tim nàng? Tôi sẽ cưới nàng làm vợ, có thể chăng? Nào mở cửa ra, tiệc tùng cho tất cả!

Tôi ngồi lại chẳng biết suốt bao thời gian trên chiếc ghế bành mà suy nghĩ. Với đôi mắt nhắm chặt, tôi thu mình giận dữ, như để bảo vệ mình khỏi một cuộc đấu tranh nội tâm dữ dội. Cuối cùng tôi cũng nhìn ra: tôi nhìn ra sự sai lầm sống sượng mà tôi hằng ảo tưởng: tôi ngỡ đó là điều may mắn lớn lao nhất, trong làn gió say mê đầu tiên của sự tự do thổi lại.

Tôi đã có được trải nghiệm về sự tự do của mình, mà thoạt tiên tôi những tưởng nó là vô hạn. Tôi đã có được trải nghiệm đó khi trông thấy khả năng tài chính hạn hẹp của mình. Rồi tôi cũng nhận ra rằng có lẽ sẽ đúng hơn nếu gọi tên sự tự do ấy là cô độc và nhàm chán, nó định ra cho tôi một bản án khủng khiếp: rằng tôi chỉ có độc bản thân mình. Lúc ấy tôi đã tiến lại gần những kẻ khác. Tôi tự hỏi quyết tâm tách biệt bản thân mình, tuyệt nhiên không có lấy một sợi dây giao cảm với kẻ khác, dù cho những sợi dây ấy có mỏng manh đến nhường nào, sự quyết tâm ấy phỏng có tác dụng gì? Kìa: những sợi dây ấy cứ tự thân mà cuốn lấy nhau. Còn cuộc đời, trong khi tôi đã hết mực đề phòng, đã phản lại tôi, đã kéo tôi trôi tuột chẳng thể kìm hãm: một cuộc đời chẳng thể là của tôi được nữa. Ôi, giờ đây tôi thực sự ngộ ra, giờ đây tôi đã chẳng thể nghĩ nên những lý do ngớ ngẩn, ngây ngô lừa gạt bản thân mình, hay bày ra những lời biện minh thảm hại vô cùng mà chối bỏ cảm xúc với Adriana, giảm nhẹ giá trị của những dự định, những câu từ hay hành động của bản thân. Tôi đã kể với nàng quá nhiều sự việc mà chẳng cần nói lấy một từ, trong lúc nắm lấy bàn tay nàng, đan những ngón tay nàng với ngón tay tôi. Rồi một nụ hôn, rốt cục thì một nụ hôn cũng khiến tình yêu chúng tôi nảy nở. Giờ thì, tôi làm cách nào để hiện thực hóa những hứa hẹn đây? Tôi có thể biến Adriana thành của mình hay chăng? Nhưng hai người đàn bà đức hạnh kia, Romilda và mụ góa Pescatore, đã quẳng tôi xuống lòng kênh bên cối xay, ở mạn khu Lồng gà; mà bản thân hai người họ đâu dám quăng mình xuống đó! Và giờ tự do thuộc về nàng, vợ tôi; chứ đâu phải tôi, kẻ đóng vai người chết, ảo tưởng rằng mình có thể trở thành một người khác, sống một cuộc đời khác. Tôi có thể là một người khác, vâng, nhưng với điều kiện tôi không được làm bất cứ thứ gì. Vậy là người kiểu gì? Cái bóng của một con người! Và sống kiểu gì? Chỉ khi tôi hài lòng sống khép kín mà quan sát cuộc đời của những kẻ khác, vâng, chỉ như vậy tôi mới có thể níu giữ lấy ảo ảnh rằng tôi đang sống một cuộc đời khác. Nhưng giờ tôi đã lại gần cuộc đời mới này tới mức hôn lên đôi môi trân quý kia, thế đó, và tôi thu mình khiếp hãi, như thể tôi đã hôn Adriana bằng đôi môi của một kẻ đã chết, một kẻ đã chết mà chẳng thể sống lại vì nàng! Với đôi môi tham lam, vâng, hẳn tôi đã có thể hôn nàng; thế nhưng đôi môi như vậy có thể cảm thấy hương vị gì của cuộc đời? Ôi, nếu Adriana, nếu nàng biết được tình cảnh kỳ quái của tôi… Nàng ư? Không… không… không thể! Ngay cả nghĩ về nó, nàng cũng không thể! Nàng, thuần khiết là vậy, nhút nhát là vậy… Nhưng nếu tình yêu trong nàng mạnh mẽ hơn tất thảy, mạnh mẽ hơn tất thảy những mối quan tâm ngoài xã hội… Ôi Adriana tội nghiệp, làm sao tôi có thể giam cầm nàng trong sự trống rỗng là vận mệnh tôi đây, giữ nàng cạnh bên một kẻ mà đến tuyên bố và chứng minh bản thân mình còn sống cũng không thể? Tôi phải làm gì đây? Phải làm gì đây?

Hai tiếng gõ cửa làm tôi giật mình trên chiếc ghế bành. Là nàng, Adriana.

Dù cho đã cố công gắng sức mà kìm hãm những dòng tâm tư hỗn loạn trong mình, tôi cũng chẳng thể nào mà thư thái xuất hiện trước mặt Adriana. Nàng cũng lo lắng, nhưng là vì tính nhút nhát đã không cho phép nàng tỏ ra vui mừng như mong muốn, khi thấy tôi cuối cùng cũng hồi phục, giữa ánh sáng, hạnh phúc… Tôi có hạnh phúc hay không? Tại sao không?… Nàng ngước nhẹ mắt nhìn tôi; nàng đỏ mặt; rồi nàng đưa tôi một chiếc phong bì:

– Đây, của ngài…

– Một bức thư sao?

– Tôi không nghĩ vậy. Hẳn là hóa đơn của bác sĩ Ambrosini. Anh hầu muốn biết ngài có trả lời hay không.

Giọng nàng run run. Nàng cười.

– Ngay lập tức, – tôi nói. Nhưng rồi một nỗi cảm mến bất ngờ chiếm lấy tôi, khi tôi hiểu ra rằng nàng tới với lý do là tờ hóa đơn kia để có thể lấy được từ tôi một lời đảm bảo cho những hy vọng của nàng. Tôi thấy thương hại sâu sắc, thương hại đến đớn đau, thương hại nàng và tôi, sự thương hại độc ác đã khiến tôi chẳng thể kìm mình mà vuốt ve nàng, vuốt ve nỗi đau khổ của tôi trong nàng. Chính nàng là nguyên nhân cho nỗi đau khổ ấy, và chỉ trong nàng, nỗi đau khổ ấy mới tìm được một chốn bình yên. Rồi ngay cả khi ý thức được rằng tôi sẽ làm hoàn cảnh của mình phức tạp thêm nữa, tôi cũng chẳng thể dừng lại: tôi giơ hai tay về phía nàng. Nàng, vẻ tin tưởng, mặt đỏ ửng, nàng chầm chậm đưa tay lên và đặt vào bàn tay tôi. Tôi kéo nàng về phía mình, tay tôi vuốt ve mái tóc vàng óng của nàng.

– Adriana tội nghiệp!

– Tại sao cơ chứ? – Trong vòng tay tôi, nàng hỏi. – Chúng ta không hạnh phúc hay sao?

– Có chứ…

– Vậy thì tại sao em tội nghiệp?

Trong giây phút ấy tôi bỗng thấy nguồn cơn thôi thúc tôi nổi loạn. Tôi những muốn tung hê hết thảy, những muốn đáp lời nàng rằng: “Tại sao ư? Em nghe đây: tôi yêu em, nhưng tôi không thể, không được phép yêu em! Nhưng nếu em muốn…” Thực khó chịu! Rốt cục thì sinh vật thần bí kia có thể mong muốn điều gì cơ chứ? Tôi ôm chặt khuôn mặt nhỏ nhắn của nàng vào ngực, rồi tôi nhận ra hẳn sẽ tàn ác biết bao nếu trong lúc nàng đương lâng lâng trong tiềm thức vì ái tình và nhờ nó vui sướng đến tột độ, thì tôi lại kéo tuột nàng xuống hố sâu tuyệt vọng thăm thẳm trong con người tôi.

– Bởi, – tôi buông nàng ra và nói, – bởi tôi biết nhiều thứ, mà chính những thứ ấy có thể khiến tiểu thư chẳng vui lòng…

Nàng bối rối đớn đau vô cùng khi thấy mình bỗng nhiên rời khỏi vòng tay tôi. Có chăng nàng chờ đợi, sau cái vuốt ve ấy, tôi sẽ xưng anh mà nói chuyện với nàng? Nàng nhìn tôi, và khi nhận ra sự dằn vặt trong tôi, nàng dè dặt hỏi:

– Thứ gì… ngài biết thứ gì… về bản thân ngài, hay ở đây… trong nhà tôi?

Tôi đáp bằng một cử chỉ hàm ý: “Ở đây, ở đây” cốt để xóa đi cái ham muốn đang từng bước từng bước chiếm lĩnh bản thân tôi, ham muốn được nói, được mở lòng mình với nàng.

Ước gì tôi đã làm vậy! Tôi sẽ gây ra cho nàng chỉ một nỗi đau tàn bạo, như vậy sẽ tránh cho nàng khỏi những nỗi đau khác, còn tôi sẽ chẳng vướng vào những mớ rắc rối mới và tệ hại hơn lúc bấy giờ. Nhưng đến lúc tôi phát hiện ra điều ấy thì đã quá muộn. Lúc ấy tôi vẫn mong muốn được hiểu rõ nàng thêm nữa, còn tình yêu và lòng thương cảm đã lấy mất đi của tôi dũng khí để trong phút chốc mà đập tan mọi hy vọng của nàng và chính cuộc đời của tôi, hay cái bóng mà ảo ảnh đã tạo ra và chỉ lưu lại cạnh bên tôi chừng nào tôi còn ngậm miệng. Thế rồi tôi thấy chán ghét làm sao trước lời tuyên bố mà tôi phải đưa ra cho nàng, rằng tôi vẫn có vợ. Vâng! Vâng! Khi hé lộ cho nàng biết rằng tôi chẳng phải Adriano Meis, tôi sẽ trở về là Mattia Pascal, ĐÃ CHẾT VÀ VẪN CÓ VỢ! Người ta nào có thể nói những thứ vô lý như thế được? Điều này chính là đỉnh điểm sự hành hạ mà một người vợ có thể gây ra cho chính chồng mình: khi đã giải phóng bản thân mình khỏi gã bằng cách nhận một cái xác chết đuối là chồng mình, rồi ngay cả sau cái chết của gã, cô ta vẫn đè nặng lên gã, đè nặng tâm hồn gã như vậy. Tôi đã có thể đính chính, đó là sự thực, tuyên bố rằng mình còn sống, và… Nhưng rồi vào vị trí của tôi, có kẻ nào sẽ không hành xử như vậy? Tất cả, tất cả, cũng như tôi, vào thời điểm ấy, vào hoàn cảnh của tôi, hẳn sẽ cảm thấy may mắn lắm khi có thể bất chợt, ngoài mọi khả năng tính toán mà trốn chạy khỏi vợ, khỏi mẹ vợ, khỏi nợ nần, khỏi sự tồn tại tầm thường và thảm hại như tôi đã sống. Khi ấy, tôi nào có thể nghĩ được rằng ngay cả cái chết cũng không giải thoát tôi khỏi người vợ? Nàng, vâng, nàng thoát khỏi tôi, nhưng tôi thì nào có thoát khỏi nàng? Còn cuộc đời mà ngày ấy tôi những tưởng là tự do, tự do và tự do, rốt cục chỉ là một ảo ảnh, thứ ảo ảnh chẳng thể nào trở thành hiện thực, mà nếu có thể thì cũng chỉ hời hợt vô cùng tận. Hơn bao giờ hết ảo ảnh ấy sẽ lệ thuộc vào những lời giả tạo, những lời dối trá mà tôi buộc phải nói, dù cho tôi có ghê tởm chúng tới đâu. Nó cũng sẽ lệ thuộc vào nỗi sợ bị phát hiện, dù cho tôi chẳng phạm phải điều gì xấu xa.

Adriana biết rõ nàng thực sự chẳng có gì đáng để hài lòng trong căn nhà này; nhưng giờ đây… Rồi với đôi mắt và nụ cười rầu rĩ, nàng hỏi tôi có chăng nguyên do cho nỗi đau thương của nàng là thứ đang gây trở ngại cho tôi hay không. “Không phải vậy đâu, phải không?” Nàng hỏi bằng ánh nhìn ấy và nụ cười rầu rĩ ấy.

– Ôi, chúng ta phải trả tiền bác sĩ Ambrosini thôi! – Tôi thốt lên, vờ như bất chợt nhớ ra tờ hóa đơn và anh hầu đang chờ phía đằng kia. Tôi xé phong bì, và chẳng tốn chút thời gian, tôi gượng mình nói với một chất giọng đùa vui: – Sáu trăm lire! – Tôi nói. – Xem này, Adriana: Tự Nhiên vẽ ra một trong những trò lập dị của nàng ấy; bao năm trời nàng kết tội tôi phải mang theo con mắt mà chúng ta có thể nói là bất tuân thượng lệnh; tôi đã chịu biết bao khổ đau và tù túng để chữa lại lỗi lầm của nàng, và giờ tôi còn phải trả tiền nữa. Tiểu thư xem có công bằng hay không?

Adriana cười khổ não.

– Có lẽ, – nàng nói, – bác sĩ Ambrosini sẽ chẳng lấy làm vui vẻ gì nếu ngài bảo ông ấy đến đòi tiền Tự Nhiên. Tôi tin là ông ấy còn mong một lời cảm ơn, bởi con mắt…

– Tiểu thư thấy ổn chứ?

Nàng gắng gượng nhìn tôi, rồi nàng thấp giọng, lập tức cụp ngay đôi mắt:

– Vâng… Trông khác hẳn…

– Tôi hay con mắt?

– Ngài.

– Có thể vì bộ râu xấu xí này…

– Không… Tại sao cơ chứ? Nó hợp với ngài mà…

Tôi có thể móc ngay con mắt ấy ra! Nó nhìn thẳng được cũng đâu còn quan trọng gì với tôi nữa?

– Vậy nhưng, – tôi nói, – con mắt này, đối với bản thân nó mà nói, có lẽ trước đây nó hạnh phúc hơn. Giờ nó gây cho tôi đôi chút khó chịu… Vậy thôi. Rồi sẽ qua ấy mà!

Tôi đến chỗ tủ treo tường, nơi cất tiền. Lúc ấy Adriana chuẩn bị rời đi. Tôi thì ngu ngốc, đã giữ nàng lại. Nhưng hẳn rồi, làm sao tôi biết trước được cơ chứ? Như tôi đã kể trước đây, trong tất cả những mớ rắc rối của tôi, dù ít dù nhiều, tôi luôn luôn được may mắn cứu giúp. Giờ thì đây chính là cái cách mà may mắn, cả lần này, đã tới tương trợ tôi.

Lúc cố mở tủ, tôi nhận ra chìa khóa không xoay trong ổ: tôi đẩy nó nhè nhẹ và, ngay lập tức, chiếc cửa tủ bật tung: nó đã bị mở!

– Gì cơ! – tôi thốt lên. – Có thể nào mình lại để mở thế này?

Thấy tôi bất chợt căng thẳng, Adriana trở nên tái xanh. Tôi nhìn nàng, rồi nói:

– Ở đây… xem này, tiểu thư, có ai đã động tay vào đây rồi!

Trong tủ lộn xộn ghê gớm: những tờ giấy bạc đã bị lôi ra khỏi túi da, nơi tôi đã cất giữ chúng, và giờ chúng ở kia, rải rác khắp kệ tủ. Adriana bưng tay che mặt, kinh hoàng. Tôi run rẩy mà thu lại những tờ tiền rồi bắt đầu đếm.

– Có thể nào? – Tôi cảm thán, đôi bàn tay run run vuốt trán lạnh toát mồ hôi sau khi đếm xong.

Adriana chực ngất, nhưng rồi nàng tựa vào một chiếc bàn gần đó mà hỏi tôi với giọng mà tôi tưởng chừng chẳng phải của nàng:

– Bọn họ đã trộm mất sao?

– Chờ đã… chờ đã… Sao có thể? – Tôi nói.

Rồi tôi lại đếm, những ngón tay giận dữ cố gắng lật qua những tờ tiền, cứ như thể cọ xát chúng cuồng loạn có thể khiến những tờ tiền đã mất từ trong ấy nhảy xổ ra.

– Bao nhiêu? – Nàng hỏi tôi, quằn quại vì kinh hãi và ghê tởm, ngay khi tôi vừa đếm xong.

– Mười hai… mười hai ngàn lire… – tôi lắp bắp. – Trước có sáu mươi nhăm… giờ còn năm mươi ba! Tiểu thư đếm đi…

Nếu tôi chẳng kịp đỡ lấy nàng, Adriana tội nghiệp có lẽ đã ngã ra đất, hệt như phải đòn. Ấy thế nhưng, với một nỗ lực mãnh liệt, nàng một lần nữa hoàn hồn trở lại, rồi nàng nấc lên. Nàng cố vùng vẫy thoát khỏi tay tôi khi đang cố dìu nàng ngồi xuống ghế bành, rồi nàng cố sức vươn ra cửa:

– Để tôi gọi bố! Để tôi gọi bố!

– Đừng! – Tôi thét lên, kìm nàng lại và ép nàng ngồi xuống. -Xin đừng kích động như vậy, làm ơn đi! Tiểu thư làm tôi đau thêm đấy… Tôi không muốn, không muốn! Tiểu thư liên quan gì cơ chứ? Làm ơn, xin hãy bình tĩnh. Tiểu thư hãy để tôi kiểm tra lại đã, bởi… vâng, tủ bị mở, nhưng tôi không thể, tôi không muốn tin rằng có một vụ trộm tầm cỡ thế này… Ngoan nào, nín đi!

Và rồi một lần nữa, để đảm bảo chắc chắn, tôi đếm lại đống tiền; dù cho tôi biết chắc tất cả số tiền của mình đều trong cái tủ kia, tôi vẫn lục tung tất thảy, cả những nơi mà tôi không thể nào cất giữ một lượng tiền lớn như thế, trừ những phút giây điên loạn. Để biện minh cho cuộc tìm kiếm đang dần dần trở nên ngu ngốc và vô nghĩa, tôi ép mình nghĩ đến cái gan của tên trộm. Nhưng Adriana, gần như mê sảng, tay che mặt, nàng nói giọng nói đứt quãng bởi tiếng nấc:

– Vô ích! Vô ích! – Nàng rên rỉ. – Ăn trộm… ăn trộm… cả ăn trộm nữa!… Tất cả đã được lên kế hoạch trước… Trong bóng tối, tôi đã nghe thấy,… tôi đã nghi ngờ… nhưng tôi đã chẳng tin là hắn có thể hành động tới nước này…

Papiano, vâng: tên trộm nào có thể là ai khác ngoài hắn; là hắn, thông qua cậu em, trong những buổi gọi hồn kia…

– Nhưng tại sao, – nàng rên rỉ, đau đớn, – tại sao ngài lại giữ ngần ấy tiền trong nhà?

Choáng váng, tôi quay ra nhìn nàng. Tôi phải trả lời nàng thế nào đây? Tôi có thể bảo nàng rằng trong hoàn cảnh của tôi chẳng còn cách nào khác, vậy nên tôi phải giữ tiền trong người hay sao? Liệu tôi có thể bảo nàng rằng tôi không thể đầu tư vào một chỗ nào đó, hay gửi gắm cho một ai đó hay sao? Và rằng tôi cũng chẳng thể gửi ngân hàng, âu cũng bởi, nếu bỗng dưng có một khó khăn nào đó phát sinh khiến tôi phải rút tiền, tôi sẽ chẳng có cách nào mà chứng minh được quyền sở hữu của mình đối với số tiền ấy?

Rồi, để rũ bỏ vẻ ngu ngốc, tôi tỏ ra vô tình:

– Làm sao tôi ngờ được? – Tôi nói.

Adriana một lần nữa bưng tay che mặt, rên rỉ, đau đớn:

– Chúa ơi! Chúa ơi! Chúa ơi!

Nỗi bồn chồn công kích tên trộm khi hắn thực hiện hành vi của mình, thay vào đó, đã chiếm lấy tôi, khi tôi nghĩ tới những gì kéo theo sau đó. Papiano chắc hẳn đã đồ rằng tôi sẽ chẳng đổ lỗi vụ trộm ấy lên đầu chàng họa sĩ Tây Ban Nha hay ông Anselmo, cô Caporale hay bà người hầu hay linh hồn của Max: hắn biết chắc chắn tôi sẽ đổ lỗi cho hắn, hắn và cậu em hắn: vậy nhưng hắn vẫn làm, gần như thách thức tôi vậy.

Còn tôi? Tôi có thể làm gì? Tố cáo hắn? Bằng cách nào? Nhưng không gì hết, không gì hết, không gì hết! Tôi không thể làm gì hết! Một lần nữa, không gì hết! Tôi thấy như đâm sầm xuống đất, gục ngã. Đó là phát hiện thứ hai, chỉ trong một ngày! Tôi biết tên trộm là ai, nhưng tôi không thể tố cáo hắn. Tôi chẳng có quyền gì để được luật pháp bảo vệ? Tôi đứng ngoài mọi thứ luật lệ. Tôi là ai? Không ai cả! Đối với luật pháp, tôi không tồn tại. Bây giờ, bất kỳ kẻ nào đều có thể trộm đồ của tôi; còn tôi chỉ có thể im lặng!

Nhưng tất cả sự thể này, Papiano nào có thể biết được. Vậy thì sao?

– Làm thế nào mà hắn có thể? – Tôi lẩm bẩm. – Từ đâu mà hắn có cái gan làm điều đó?

Adriana ngẩng mặt lên và nhìn tôi ngỡ ngàng, như thể muốn nói: “Anh còn không biết sao?”

– Ôi, hẳn rồi! – Tôi nói, bất chợt hiểu ra.

– Ngài hãy tố cáo hắn đi! – Một lần nữa đứng dậy, nàng thốt lên. – Ngài hãy để tôi, xin ngài đấy, để tôi gọi bố… Ông ấy sẽ tố cáo hắn ngay lập tức!

Tôi kịp níu giữ nàng một lần nữa. Chẳng còn thiếu thứ gì nữa, khi mà giờ đây, cả Adriana cũng buộc tôi phải tố cáo vụ trộm! Bọn chúng cướp mất mười hai ngàn lire của tôi như không còn chưa đủ hay sao? Tôi còn phải sợ rằng vụ trộm sẽ vỡ lở; phải khẩn cầu, lạy lục Adriana đừng gào lên, đừng tiết lộ vụ trộm cho bất kỳ ai khác, thể như một ân huệ? Cay đắng thay! Adriana – giờ tôi đã hiểu rõ – nàng hoàn toàn không cho phép tôi giữ im lặng và buộc nàng cũng phải im lặng, nàng chẳng có cách nào chấp nhận một việc mà nàng tưởng là lòng vị tha của tôi. Nàng có nhiều lý do: trước vì tình yêu, rồi vì danh dự gia đình nàng, và cả vì tôi và vì sự ghét bỏ của nàng với ông anh rể.

Nhưng trong tình cảnh ấy, tôi thiết tưởng sự chống đối chính đáng của nàng có phần quá đà: bực bội, tôi thét:

– Tôi yêu cầu tiểu thư hãy im đi! Không được nói bất cứ thứ gì cho bất cứ ai, tiểu thư đã hiểu chưa? Tiểu thư muốn tạo một vụ bê bối hay sao?

– Không! Không! – Nàng vội vàng chống chế, khóc lóc, Adriana tội nghiệp. – Tôi muốn giải thoát gia đình mình khỏi tiếng xấu của kẻ kia mà thôi!

– Nhưng hắn sẽ chối! – Tôi nạt. – Và rồi tiểu thư, cả gia đình sẽ ra tòa… Tiểu thư không hiểu sao?

– Có, tôi rất hiểu! – Adriana bừng bừng đáp, toàn thân run run vì căm phẫn. – Hắn cứ chối, cứ việc chối đi! Chúng tôi, về phần mình, chúng tôi còn những thứ khác để chống lại hắn, xin ngài hãy tin! Ngài hãy tố cáo hắn, đừng ngại ngần gì, đừng lo sợ cho chúng tôi… Ngài sẽ làm cho chúng tôi một điều tốt, xin ngài hãy tin, một điều tốt lớn lao! Ngài sẽ trả thù cho chị gái tội nghiệp của tôi… Ngài phải hiểu rằng, ngài Meis, ngài sẽ xúc phạm tôi, nếu ngài không làm thế. Tôi muốn, tôi muốn ngài tố cáo hắn. Nếu ngài không làm, tôi sẽ làm! Sao ngài có thể để tôi cùng với bố tôi phải chịu sự sỉ nhục này! Không! Không! Không! Và rồi…

Tôi ôm nàng thật chặt vào lòng: tôi chẳng còn nghĩ gì đến số tiền đã mất, khi nhìn thấy nàng đau khổ, quằn quại và tuyệt vọng như vậy. Tôi hứa với nàng rằng tôi sẽ làm những gì nàng muốn, chỉ khi nào nàng bình tĩnh trở lại. Không, sỉ nhục gì chứ? Nàng và bố nàng chẳng phải chịu bất kỳ một sự sỉ nhục nào. Tôi biết kẻ có tội trong vụ trộm này. Papiano đã ước lượng rằng tình yêu của tôi đối với nàng trị giá hẳn mười hai ngàn lire, và tôi phải chứng minh cho hắn thấy điều ngược lại hay sao? Tố cáo hắn ư? Cũng được thôi, vâng, tôi sẽ làm, nhưng không phải vì bản thân, mà vì để gia đình nàng có thể rũ bỏ tên thối nát kia: vâng, nhưng với một điều kiện: rằng nàng trước tiên phải bình tĩnh, không được khóc thế này nữa. Thôi nào! Thôi nào! Và rồi, nàng phải thề với tôi bằng thứ mà nàng trân quý nhất thế gian, rằng nàng sẽ không tiết lộ vụ trộm với bất kỳ ai, bất kỳ ai, trước khi tôi đi tham khảo ý kiến luật sư để nắm bắt tất cả những hệ lụy mà, giữa muôn vàn kích động, cả tôi và nàng đều không thể lường trước.

– Tiểu thư thề với tôi chứ? Bằng thứ mà tiểu thư trân quý nhất?

Nàng thề với tôi, rồi với ánh nhìn giữa những giọt nước mắt, nàng tỏ cho tôi hiểu thứ nàng dùng cho lời thề, thứ mà nàng trân quý nhất.

Adriana tội nghiệp!

Còn lại trong phòng, tôi choáng váng, trống rỗng, khuất phục, thể như cả thế giới này đối với tôi đều trở nên vô nghĩa. Biết bao thời gian trôi qua tôi mới hoàn hồn? Và làm thế nào tôi hoàn hồn lại được? Đồ đần… đồ đần!… Như một thằng đần, tôi bước lại mà quan sát cánh cửa tủ, xem xem liệu có dấu vết cạy mở nào hay không. Không: không có bất cứ dấu vết nào: nó bị mở gọn gẽ với một chiếc nạy, trong khi tôi lưu giữ cẩn trọng biết bao chiếc chìa khóa trong túi mình.

- Ngài không cảm thấy, - ông Paleari đã hỏi tôi vào cuối buổi gọi hồn gần nhất, – ngài không cảm thấy như mình vừa bị lấy mất thứ gì đó hay sao?

Mười hai ngàn lire!

Một lần nữa suy nghĩ về sự bất lực tuyệt đối của bản thân, tính hư vô của bản thân, đã công kích tôi, nghiền nát tôi. Tôi chẳng thể nào lường trước được cái trường hợp mà chúng có thể trộm lấy của tôi và tôi buộc phải im lặng, thậm chí lo sợ vụ trộm sẽ bị phát hiện, cứ như thể kẻ thực hiện vụ trộm ấy là chính tôi chứ không phải là một tên trộm với người bị hại là tôi đây.

Mười hai ngàn lire? Ít thôi! Ít thôi! Chúng có thể trộm của tôi tất cả, thậm chí lột cả chiếc áo tôi đương mặc; còn tôi, tôi phải im lặng! Tôi có quyền gì mà lên tiếng? Câu hỏi đầu tiên mà chúng sẽ đặt ra cho tôi hẳn sẽ là: “Ngài là ai? Từ đâu mà ngài có số tiền ấy?” Tôi không thể tố cáo chuyện ấy được… Thử nghĩ mà xem! Nếu ngay tối nay tôi nắm lấy cổ áo hắn mà gào lên: “Đưa tất cả số tiền mày đã trộm ở chỗ cái tủ ra đây, quân ăn trộm!” Hắn sẽ ré lên; hắn sẽ chối; có thể hắn sẽ nói: “Vâng thưa ngài, đây, tôi lấy nhầm…” Và rồi? Nhưng có khả năng hắn sẽ tố cáo tôi vì tội hạ nhục nhân phẩm. Im lặng, vậy thì tôi phải im lặng! Tôi những tưởng may mắn làm sao khi người ta tin rằng mình đã chết ư? Vậy đấy, tôi thực sự đã chết hẳn. Chết? Còn tồi tệ hơn cái chết. Ông Anselmo đã nhắc tôi nhớ: người chết sẽ không phải chết thêm lần nữa, nhưng tôi thì có: tôi còn sống để chờ cái chết và đã chết đối với cuộc sống. Rốt cục thì có cuộc sống nào cho tôi? Nhàm chán là trước tiên, và rồi đơn độc, chỉ riêng mình tôi với tôi.

Tôi giấu mặt trong hai lòng bàn tay và buông mình xuống chiếc ghế bành.

Ôi, ước gì tôi là một tên vô lại! Nếu vậy, tôi có thể sẽ quen với cuộc sống thế này, lơ lửng giữa vận mệnh chao đảo, buông mình cho số phận, lộ mặt với những hiểm nguy liên hồi, không một điểm tựa, không chút nhất quán. Nhưng tôi? Tôi lại không phải. Vậy thì làm gì? Bỏ đi? Đi đâu? Còn Adriana? Nhưng tôi có thể làm gì cho nàng? Không gì cả… không gì cả… Thế nhưng tôi làm sao có thể cứ thế mà đi, không một lời giải thích, sau tất cả những sự việc đã xảy ra? Nàng hẳn sẽ kiếm tìm nguyên nhân từ vụ trộm kia; nàng hẳn sẽ nói: “Cớ sao ngài muốn cứu vớt kẻ tội đồ kia, và trừng phạt người vô tội là tôi đây?” Ôi không, không, Adriana tội nghiệp! Nhưng mặt khác, bản thân chẳng thể làm gì thì sao tôi có thể hy vọng sẽ khiến nàng đỡ muộn phiền vì tôi? Tôi buộc phải tỏ ra vô lý và tàn nhẫn. Vô lý và tàn nhẫn chính là một phần số phận tôi, và tôi là nạn nhân đầu tiên của chúng. Thậm chí đến tên trộm là Papiano, khi thực hiện vụ trộm kia, hắn đã có lý và đỡ tàn nhẫn hơn so với những điều mà, đáng tiếc thay, tôi phải tỏ ra.

Hắn muốn lấy Adriana, để không phải trả lại cho bố vợ số tiền hồi môn nhận được từ người vợ đầu. Tôi còn muốn tước đi Adriana hay sao? Vậy thì chính tôi phải trả lại số tiền hồi môn cho ông Paleari.

Hoàn toàn có lý đối với tên trộm kia!

Tên trộm? Nhưng cũng đâu hẳn: bởi rốt cục sự mất mát của tôi cũng chỉ mang tính hình thức. Thực chất, khi biết rõ bản tính chân thành của Adriana, hắn nào có thể nghĩ rằng tôi muốn biến nàng thành người tình của mình. Tôi chắc chắn sẽ muốn cưới nàng làm vợ: vậy thì tôi sẽ lấy lại được số tiền trên danh nghĩa hồi môn của Adriana, và hơn thế nữa tôi sẽ có được một cô vợ nhỏ nhắn, thông thái và tốt bụng: tôi còn mong gì hơn?

Ôi, tôi chắc rằng nếu chúng tôi có thể chờ đợi, và nếu Adriana có khả năng giữ được bí mật, hẳn Papiano sẽ giữ lời hứa hoàn trả số tiền hồi môn của người vợ đã mất, thậm chí trước cả kỳ hạn một năm.

Nhưng sự thực là số tiền ấy sẽ không thể đến tay tôi nữa, bởi Adriana không thể nào trở thành của tôi được: nhưng nó sẽ về tay nàng, nếu nàng biết nghe theo lời khuyên của tôi mà giữ mồm giữ miệng, và nếu tôi có thể lưu lại đó một khoảng thời gian nữa. Tôi sẽ phải áp dụng thực nhiều, thực nhiều chiêu trò. Và rồi nếu không có chuyện gì khác, Adriana sẽ được hoàn trả số tiền hồi môn.

Trong dòng suy tư như vậy, tôi yên lòng đôi chút, ít nhất là vì nàng. Ôi, không phải vì tôi! Với tôi chỉ còn lại sự trắng trợn của trò lường gạt mà tôi ảo tưởng, bấy giờ đã bị phanh phui. Đứng trước trò lường gạt ấy, vụ trộm mười hai ngàn lire chẳng còn nghĩa lý gì, mà thậm chí còn là một điều tốt, nếu rốt cục nó có thể trở mình thành một cái lợi cho Adriana.

Tôi thấy mình mãi mãi bị tách rời khỏi sự sống mà chẳng bao giờ có thể quay trở lại bên trong. Với trái tìm rặt những đau thương, với trải nghiệm đã qua ấy, giờ đây hẳn tôi sẽ rời khỏi căn nhà kia, nơi tôi đã từng cư ngụ, nơi tôi đã tìm thấy chút bình yên, đã gần như dựng thành tổ ấm. Một lần nữa tôi phải ra đường, không điểm đến, không mục đích, trong hư vô. Sợ hãi rơi vào vòng vây của cuộc đời một lần nữa, tôi sẽ giữ mình tránh xa khỏi loài người, đơn độc, đơn độc, hoàn toàn đơn độc. Tôi sẽ cảnh giác, lẩn mình trong bóng tối. Vậy là sự tra tấn dành cho Tantalus1 một lần nữa lại dành cho tôi.

Tôi ra khỏi nhà, thể như một kẻ điên. Được một lúc tôi tới đường Flaminia, gần cầu Molle. Tôi đến đó làm gì? Tôi nhìn xung quanh; rồi con mắt tôi dính chặt lấy cái bóng của thân thể mình. Tôi ngừng lại giây lát mà ngắm nghía nó; sau rốt tôi giậm một giậm tức tối lên cái bóng ấy. Nhưng tôi không thể, không thể nào giẫm đạp nó cho được, cái bóng của tôi.

Kẻ nào là cái bóng giữa hai chúng tôi? Tôi hay nó?

Hai cái bóng!

Đằng kia, đằng kia phía dưới đất; bất kỳ kẻ nào cũng có thể giẫm lên; có thể đè bẹp cái đầu tôi, đè bẹp trái tim tôi: còn tôi, im lặng; cái bóng, im lặng.

Cái bóng của một kẻ đã chết: ấy chính là cuộc sống của tôi…

Một cỗ xe chạy qua: tôi cố tình dừng bước: trước là con ngựa, với bốn vó, rồi bánh xe.

– Đó, như vậy! Mạnh vào, trên cổ ấy! Ôi, ôi, cả mày nữa sao, chú chó bé bỏng? Nào, giỏi lắm, đúng rồi: nhấc một cẳng lên! nhấc một cẳng lên!

Tôi bật cười hiểm ác. Chú chó nọ khiếp hãi chạy mất. Người đánh xe quay lại nhìn tôi. Thế rồi tôi di chuyển, với cái bóng cùng tôi phía trước. Tôi rảo bước, khoan khoái đẩy cái bóng xuống dưới gầm những cỗ xe khác, dưới chân những kẻ bộ hành. Một nỗi đê mê tồi tệ chiếm lấy tôi, bấu chặt lấy ruột gan tôi. Sau rốt, chẳng thể chịu được khi nhìn thấy cái bóng ở phía trước, tôi muốn rũ nó khỏi chân mình. Tôi quay người; nhưng kìa: bây giờ nó lại ở phía sau tôi.

“Và nếu mình bắt đầu chạy” tôi nghĩ, “nó sẽ chạy theo mình!”

Tôi bấu mạnh trán mình, sợ rằng bản thân sắp phát điên, sợ rằng mình sẽ bị ám ảnh. Nhưng đúng rồi! Sự thể là vậy đấy! Cái bóng chính là biểu tượng, là hồn ma bám lấy cuộc sống tôi. Chính tôi đang nằm phía dưới đất đằng kia, mặc cho những kẻ khác giẫm đạp. Đó chính là những thứ còn sót lại của Mattia Pascal, kẻ đã chết ở khu Lồng gà: cái bóng của anh ta trên đường phố Roma.

Cái bóng kia có một trái tim, nhưng nó chẳng thể nào yêu ai. Cái bóng kia có tiền, nhưng bất kỳ kẻ nào cũng có thể trộm được của nó. Cái bóng kia có một cái đầu, nhưng chỉ để nghĩ và hiểu được rằng nó là cái đầu của một cái bóng, chứ không phải là cái bóng của một cái đầu. Chính vậy đấy!

Thế rồi tôi tưởng như nó là một vật thể sống, và tôi đau đớn thay nó, như thể con ngựa và bánh xe và chân những kẻ bộ hành đã thực sự giẫm chết nó vậy. Tôi không muốn bỏ mặc nó lại đó, lồ lộ phía dưới đất. Một chiếc tàu điện chạy qua, và tôi bước lên.

Tôi quay trở về nhà…

1. Tantalus (thần thoại Hy Lạp); do ý định trộm đồ ăn thức uống của các thần trên đỉnh Olympus mang về giúp người dân của mình có được sự trường sinh bất tử, Tantalus bị đày xuống khỏi Olympus và bị tra tấn trong một hồ nước, dưới một cành cây. Mỗi khi đói khát, Tantalus vươn mình lên hái quả thì cành cây rụt lại, thò tay xuống vớt nước thì nước vơi đi.