Một hôm, đang trên đường đi săn, tôi dừng lại, ngơ ngác đến lạ lùng trước một ụ rơm to bè thấp thấp, chóp đỉnh có úp một cái nồi.

– Ta biết ngươi, – tôi bảo nó, – ta biết ngươi…

Và rồi đột nhiên tôi thốt lên:

– Ngươi! Batta Malagna.

Tôi nhặt một cái bồ cào ở dưới đất lên rồi đâm lủng bụng lão với niềm khoái lạc cực độ. Được một lúc mà cái nồi úp trên đỉnh vẫn chẳng chịu rơi. Chính là lão, Batta Malagna, đầu đội chiếc mũ đang tản bộ, mình đẫm mồ hôi, miệng hổn hển.

Thế rồi tất cả đổ sập: nào lông mày, nào mắt rụng rơi lả tả khỏi khuôn mặt to bự; chiếc mũi lủng lẳng giữa hàng ria mép vĩ đại và bộ râu dê; đôi vai rời ra khỏi cổ; cái bụng ỏng, phệ xệ xuống gần chạm đất, đè nặng lên đôi chân ngắn cụt lủn. Bằng cách nào đó mà lão thợ may đã thiết kế được chiếc quần vô cùng thoải mái cho đôi chân ngắn ngủn ấy. Từ đằng xa, trông lão Malagna hệt như chỉ mặc mỗi một chiếc áo vét, bụng thì gần như chấm đất.

Giờ thì, với bộ mặt cũng như cái thân hình kiểu vậy, làm thế nào mà lão Malagna trở thành một tên trộm bất lương, tôi cũng chẳng rõ. Tôi thiết nghĩ, ngay cả lũ trộm cũng phải có cái dáng người nhất định nào đó, không như lão Malagna. Lão bước đi chậm rãi với cái bụng phệ, tay vắt ra sau lưng, mỏi mệt thở ra cái giọng lè nhè, như rên rỉ. Tôi thực lòng muốn biết lão tự vấn lương tâm kiểu gì, sau biết bao lần lão ăn trộm của chúng tôi. Như tôi đã nói, lão chẳng có nhu cầu phải đi ăn trộm, vậy thì ít nhất lão phải có một lý do để thỏa hiệp với lương tâm mình. Tôi thiết tưởng có lẽ lão làm cái việc trộm cắp ấy chỉ để cho khuây khỏa, lão già tội nghiệp.

Thế nhưng trong thâm tâm, hẳn lão phải chịu đựng ghê gớm lắm một trong những mụ vợ mà nhiệm vụ duy nhất trong cuộc đời là khiến người khác tôn trọng.

Lão đã phạm cái sai lầm là chọn cho mình một mụ vợ có xuất thân cao hơn lão, trong khi bản thân lão chẳng cao sang gì. Nếu rước được cho mình một tấm chồng môn đăng hộ đối, hẳn người đàn bà này đã chẳng khó chịu đến thế. Giờ ở với lão, mụ đương nhiên tìm đủ mọi cơ hội dù là nhỏ nhặt nhất để nhắc cho lão biết mụ xuất thân từ một gia đình quyền quý và rằng ở nhà mụ, mọi chuyện phải làm thế này thế kia. Thế là lão Malagna ngoan ngoãn làm thế này thế kia, hệt như lời mụ vợ – để tỏ ra mình cũng là một quý ông. – Thế nhưng lão phải trả giá rất đắt! Người lão lúc nào cũng ướt đẫm mồ hôi.

Kết hôn được một thời gian, quý bà Guendalina mắc phải một chứng bệnh vô phương cứu chữa. Hoặc giả, để vượt qua cơn bệnh này, mụ phải chịu một sự hy sinh vượt quá khả năng của mình: từ bỏ đống bánh ngọt làm từ nấm cục, thứ luôn khiến mụ nhểu nước miếng, cả những đồ ăn béo ngậy tương tự và trên hết là rượu vang. Mụ uống không nhiều; tôi cam chắc! Mụ xuất thân cao quý mà: thế nhưng mụ cũng chẳng uống ít ỏi gì cho cam, vậy đó.

Hồi còn trẻ, tôi và Berto đã vài lần được mời đến nhà lão Malagna dùng bữa trưa. Cảnh tượng thực thú vị. Lão vừa ân cần nhắc nhở mụ vợ phải kiềm chế, vừa liên tục tọng vào mồm cơ man nào là cao lương mỹ vị:

– Tôi không đồng tình, – lão nói, – với việc ta phải chịu khổ nguyên cả ngày trời, chỉ để thỏa mãn cái hứng thú nhất thời mà ta cảm thấy trước một đống đồ ăn, ví dụ như này này (và rồi lão nuốt trọn cả miếng thức ăn). Nước sốt gì đây? Chắc chắn một lúc nữa thôi tôi sẽ cảm thấy đau đớn dữ dội cho mà xem. Rosina! – (lão gọi cô người hầu) - Lấy cho tôi ít nữa. Sốt mayonnaise này ngon quá!

- Mayonnaise! - Mụ vợ lồng lộn thét lên. – Đủ rồi! Tôi chỉ ước Chúa cho ông biết cảm giác đau dạ dày là như thế nào. Ông sẽ học được cách yêu thương vợ mình ngay.

– Sao cơ, Guendalina! Tôi không thương mình sao? – Lão Malagna vừa rót rượu vừa thốt lên.

Để trả lời câu hỏi, mụ vợ đứng dậy, giật phăng cái cốc từ tay lão mà quăng thẳng ra ngoài cửa sổ.

– Tại sao? – Lão rên rỉ nhưng vẫn ngồi yên.

Mụ vợ nói:

– Bởi vì đối với tôi thì rượu là thuốc độc! Ông mà thấy tôi rót chút rượu, cứ giật lấy rồi quăng ra ngoài cửa sổ, như tôi vừa làm ấy, biết chưa?

Lão sững sờ, rầu rĩ. Rồi lão nhoẻn miệng, cười một chút với Berto, một chút với tôi, một chút với cái cửa sổ, một chút với cái cốc rượu. Thế rồi lão nói:

– Chúa ơi, bà có phải trẻ con nữa đâu? Với tôi, bạo lực như thế mà được à? Đừng thế, vợ yêu quý của tôi ơi. Chính bà mới phải kiềm chế đi chút ít…

– Gì cơ? – Mụ vợ gào lên. – Kiềm chế khi mà ở ngay trước mắt tôi, ông uống thùng uống vại, rồi ông lại nhấm nháp tí một, ông đưa cốc lên trước sáng mà ngắm nghía, ông hành hạ tôi? Đừng hòng! Nếu là một người chồng khác, để tôi không phải chịu khổ thì ông ta đã…

Ấy vậy nên lão Malagna đã đi tới quyết định: lão bỏ rượu, để làm tấm gương giúp mụ vợ kiềm chế và cũng để khỏi giày vò mụ thêm nữa.

Nhưng rồi – lão đi ăn trộm… Hẳn rồi! Lão cần phải làm cái gì đó.

Thế nhưng chỉ ít lâu sau, lão phát hiện ra mụ Guendalina uống vụng sau lưng lão. Cứ như thể chỉ cần ông chồng không biết thì mụ sẽ chẳng ốm đau gì cả. Và thế là cả lão cũng bắt đầu uống rượu trở lại, chỉ là lão không uống ở nhà để tránh làm mụ vợ tổn thương.

Lão vẫn tiếp tục trộm, đó là sự thực. Thế nhưng tôi biết lão vẫn hy vọng bằng cả trái tim mình rằng một ngày kia mụ sẽ đền bù cho lão vì những đau khổ vô bờ mà mụ gây ra. Lão mong mỏi rằng vào một ngày đẹp trời, mụ sẽ sinh cho lão một thằng cu con. Đó! Thói trộm cắp của lão lúc ấy sẽ có mục đích, có lý do. Người ta đâu có từ bất cứ thứ gì vì con cái mình?

Thế nhưng mụ vợ cứ héo dần héo mòn theo năm tháng, làm lão Malagna chẳng dám hé lộ cái ao ước cháy bỏng của mình. Có thể mụ bẩm sinh đã chẳng thể có con. Để chữa chứng ấy, hẳn mụ sẽ phải được chăm sóc kĩ càng. Nhỡ đâu Chúa khiến mụ chết khi đang lâm bồn?… Và rồi cả nguy cơ mụ sẽ chẳng cho nổi đứa con ra đời.

Vậy nên lão buông xuôi.

Lão thật lòng hay chăng? Khi mụ Guendalina chết, chẳng phải lão đã thể hiện đủ tấm lòng thành ấy. Đúng là lão khóc thương mụ, hỡi ôi, lão khóc thương mụ vô vàn. Lão vẫn nhắc tới mụ với lòng kính trọng tận hiến, rằng lão chẳng muốn một người đàn bà khác thay thế vị trí của mụ – Ôi! Ôi! – Hẳn mụ sẽ yên lòng về lão, khi lão đã giàu có như bây giờ. Nhưng rồi lão cưới con gái một ông nông dân, một cô nàng khỏe mạnh và vui tươi. Chỉ có như vậy lão mới có thể đảm bảo chắc chắn rằng sẽ có được những đứa con mà lão hằng mong muốn. Nếu lão có vội vàng đôi chút thì có sao… cần phải biết rằng lão chẳng còn trẻ trung gì, và thời gian không đứng về phía lão.

*

Lão cưới Oliva, con gái của Pietro Salvoni, một lão nông ở Đôi bờ. Tôi biết rõ nàng từ ngày còn bé.

Chẳng rõ lý do vì sao mà mẹ tôi những tưởng tôi đã tỉnh ngộ và hứng thú với cái công việc đồng áng. Vì quá đau buồn mà mẹ tôi chẳng hiểu gì cả. Thật tội nghiệp! Thế nhưng một ngày nọ, cô Scolastica tồi tệ khiến mẹ tôi trắng mắt:

– Bà chị ngu muội của tôi ơi, chị không thấy là nó suốt ngày chạy đến khu Đôi bờ hay sao?

– Chị biết, để thu hoạch ô liu mà.

– Chỉ một quả ô liu1 thôi, một quả ô liu duy nhất mà thôi, bà chị ngu muội ạ!

Nghe vậy, mẹ tôi bụng dạ sục sôi mà lên lớp tôi một tràng dài, rằng tôi nên biết rõ mình sắp phạm phải tội lỗi chẳng thể dung thứ, dụ dỗ nàng bằng niềm ham muốn và mãi mãi đánh mất một cô bé đáng thương, vân vân và vân vân…

Thế nhưng vốn chẳng có nguy hại gì cả. Oliva là cô gái đứng đắn, một sự đứng đắn bất khả xâm phạm đã ăn sâu bén rễ trong lương tâm nàng trước điều tồi tệ đang diễn ra. Chính cái lương tâm ấy đã gột bỏ cho nàng những sự ngại ngùng giả dối, khiến cho nàng được mạnh mẽ và tự do.

Hỡi ôi nụ cười của nàng! Đôi môi tựa hoa anh đào. Và hàm răng nữa!

Thế nhưng từ đôi môi ấy tôi chẳng nhận được bất kỳ nụ hôn nào. Từ hàm răng, vâng, thực là tôi có nhận được một vài vết cắn, khi nàng trừng phạt tôi vì cứ níu tay nàng, chẳng để nàng xa rời nếu không cho tôi chí ít được hôn lên mái tóc.

Chẳng có gì khác nữa.

Giờ đây, xinh đẹp như vậy, trẻ trung và tràn đầy sức sống tới vậy, nàng trở thành vợ lão Batta Malagna… Hỡi ôi! Có ai đủ dũng khí mà quay lưng lại với cái gia tài thế kia? Mà ấy là khi Oliva đã biết rõ lão giàu lên bằng cách nào! Có hôm nàng đã kể xấu lão với tôi nhiều biết bao nhiêu; và rồi cũng chính vì sự giàu có ấy mà nàng cưới lão.

Đám cưới trôi qua một năm, rồi hai năm, chẳng có đứa con nào chào đời.

Từ lâu lão Malagna đã tin rằng chỉ vì cái bệnh vô sinh và những trận ốm triền miên của bà vợ đầu tiên mà lão chẳng thể có con. Giờ lão chẳng thể nhồi nhét vào đầu cái ý tưởng dù chỉ nhỏ nhất, rằng mọi tội lỗi đều tự lão mà ra. Lão bắt đầu mặt nặng mày nhẹ với Oliva:

– Vẫn chẳng có gì sao?

– Vẫn chẳng có gì.

Lão chờ thêm một năm nữa. Năm thứ ba: vô vọng. Lão công khai mạt sát nàng. Và cuối cùng, thêm một năm nữa trôi qua, lão chìm trong tuyệt vọng. Khi giận dữ lên tới đỉnh điểm, lão chẳng mảy may thương tiếc mà đánh đập nàng, thét vào mặt nàng rằng bằng cái nét tươi trẻ hiển hiện kia, nàng đã lừa lão, lừa lão, lừa lão; và rằng chỉ vì mong muốn có một đứa con mà lão đặt nàng vào địa vị của một quý bà, một quý bà đích thực và nếu chẳng vì cái sự chẳng thể có con thì lão đã không làm cái việc sai trái đó khi ký ức về người vợ trước hãy còn vẹn nguyên.

Oliva đáng thương chẳng đáp nổi. Nàng chẳng biết nói gì. Nàng thường tới nhà tôi để giãi bày với mẹ tôi. Những lúc ấy, mẹ tôi sẽ an ủi nàng với những lời nói có cánh, rằng nàng vẫn nên hy vọng, bởi nàng còn trẻ, quá trẻ:

– Con mới hai mươi?

– Hai mươi hai ạ…

Vậy thì chẳng có gì mà phải lo nghĩ! Đã có biết bao trường hợp phải chờ đến mười năm, thậm chí mười lăm năm sau ngày cưới để đón một đứa con chào đời.

– Mười lăm năm? Thế còn ông ấy? Ông ấy đã có tuổi rồi, và nếu…

Từ năm đầu tiên, Oliva đã nghi ngờ rằng giữa lão và nàng -nói thế nào nhỉ? – nguyên nhân sự việc là lỗi tại lão nhiều hơn là lỗi tại nàng, bất chấp việc lão luôn phủ nhận điều đó. Thế nhưng làm thế nào để chứng minh được? Cưới lão, Oliva đã thề với lòng sẽ giữ cho mình trong sạch. Nàng chẳng muốn phải phá vỡ lời thề ấy, ngay cả vì đem lại sự bình yên cho gia đình mình.

Làm thế nào mà tôi biết được những chuyện này? Ôi trời, thế nào mà tôi lại biết được!… Tôi đã bảo rằng nàng thường tới nhà tôi để giãi bày với mẹ tôi, và rằng tôi đã biết nàng từ hồi nàng còn là một cô bé. Giờ đây, khi thấy nàng phải khóc lóc vì cái cách hành xử thô bạo với lời buộc tội gay gắt và xuẩn ngốc của lão già thối tha ấy, và… Tôi còn phải kể tất cả ra à? Thế nhưng, nàng từ chối tôi; và mọi chuyện chấm dứt.

Tôi chẳng bận tâm được lâu. Tôi có, hoặc tôi tin là mình có (cũng như nhau cả thôi) thực nhiều thứ chiếm trọn cả tâm trí. Tôi có chút tiền, và tiền – cộng thêm những thứ khác nữa – tạo cho bạn những ý tưởng mà nếu không có tiền, bạn hẳn đã không nghĩ tới chúng. Gerolamo II Pomino đã giúp tôi tiêu xài cái khoản tiền mà hắn chẳng bao giờ có đủ, âu cũng vì sự cần kiệm thông thái của ông bố.

Mino tựa như cái bóng của chúng tôi. Khi thì hắn theo tôi, khi lại theo Berto. Mino thực hành cái tài bắt chước tuyệt đỉnh của hắn với Berto và tôi. Khi dính lấy Berto, hắn lập tức trở thành một công tử; và ông bố hắn, vốn coi trọng sự tinh tế, nới hầu bao ra thêm chút. Thế nhưng Berto chẳng chịu được hắn lâu. Khi thấy hắn bắt chước đến cả cách bước đi, Berto lập tức mất kiên nhẫn, có lẽ vì cảm thấy lố bịch. Anh đã đối xử tàn tệ với hắn và đuổi hắn đi. Vậy là Mino quay sang bám dính lấy tôi, còn ông bố thì thắt hầu bao lại.

Tôi kiên nhẫn với hắn hơn, bởi tôi sẵn sàng đón nhận sự tôn trọng của hắn. Sau đó tôi hối hận. Tôi nhận ra rằng vì hắn mà có đôi lần tôi đã quá đà, gắng thể hiện bản thân chỉ để làm hắn choáng ngợp, thế rồi khiến hắn gặp phải rắc rối và dĩ nhiên là tôi cũng phải gánh chịu hậu quả.

Một hôm trong lúc đi săn, khi tôi đang kể cho hắn nghe về lão Malagna và những chiến công của lão với vợ, Mino rỉ tai tôi rằng hắn đang để ý đến một người con gái, hẳn là con gái của em họ lão Malagna. Vì nàng, hắn sẵn sàng làm những trò ngu ngốc đần độn nào đó. Hắn dám lắm, và cũng bởi có vẻ như nàng chẳng ngại ngần gì. Chỉ có điều hắn chẳng biết bằng cách nào để có thể bắt chuyện với nàng.

– Cái thằng nhát cáy! – Tôi vừa cười vừa nói.

Mino chối. Thế nhưng mặt hắn đỏ dừ khi phủ nhận.

– Tao đã nói chuyện với bà người hầu nhà ấy, – hắn nhanh nhảu nói tiếp. – Và tao biết được kha khá chuyện rồi đấy, mày biết không? Bà ấy bảo tao rằng chính cái lão bệnh tật2 của mày suốt ngày xuống nhà ấy. Nghe đồn lão đang tính toán cái gì đó với mụ em họ. Mụ này là một loại phù thủy già.

– Tính toán cái gì?

– Bà người hầu kể lão xuống mà khóc thương cho cái số phận hẩm hiu của lão, rằng lão chẳng thể có con. Mụ già kia nghiêm nghị mà nói rằng lão chẳng phải lo lắng gì về bản thân cả. Có vẻ như lúc vợ đầu của lão Malagna chết, mụ già này tính kế và làm mọi cách ghép đôi cho lão với chính con gái mình. Sau đấy, vì thất vọng, mụ rêu rao khắp nơi khắp chốn rằng lão là một tên béo ị ngu đần, kẻ thù của người thân trong gia đình, kẻ phản bội chính dòng máu mình, vân vân và vân vân… Mụ cũng mạt sát đứa con gái ra trò vì đã không quyến rũ được ông bác. Bây giờ, khi lão đã hối hận vì chẳng làm tới với đứa cháu gái, ai mà biết được mụ già kia có thể nghĩ ra bao trò quỷ quyệt hơn nữa.

Tôi lấy tay bịt chặt tai mà gào lên với Mino:

– Im đi!

Suy cho cùng thì hồi ấy tôi quá ngây thơ, dù cho bây giờ tôi không như thế nữa. Thế nhưng – bản thân tường tận những gì đã và đang xảy ra tại nhà lão Malagna – tôi thiết nghĩ sự nghi ngờ của bà người hầu nhà ấy là có cơ sở. Vì muốn tốt cho Oliva, tôi muốn thử xem mình có thể kiểm chứng được điều gì hay chăng. Tôi hỏi Mino địa chỉ nhà mụ già kia. Mino nhắc tôi rằng cô con gái là của hắn.

– Chớ có lo, – tôi đáp. – Chết tiệt, tao sẽ để dành nàng cho mày.

Ngay ngày hôm sau, với một tờ giấy ghi nợ mà tình cờ sáng hôm ấy mẹ tôi nhắc đã đáo hạn, tôi chạy đi lùng lão Malagna ở nhà mụ góa Pescatore.

Tôi chạy xồng xộc vào nhà, người nóng bừng bừng, ướt đẫm mồ hôi:

– Ông Malagna, tờ giấy ghi nợ!

Nếu như chưa biết cái lương tâm của lão chỉ để chó gặm, tôi hẳn sẽ biết ngay lúc ấy. Lão bật dậy, mặt trắng bệch, biến dạng hẳn đi. Lão lắp bắp:

– Giấy… giấy nợ… giấy ghi nợ nào?

– Tờ này này, hôm nay đáo hạn. Mẹ sai tôi tới. Bà đang lo lắm!

Batta Malagna ngồi phịch xuống ghế. Cùng với tiếng thở hắt ra cái âm “a” tưởng như vô tận, mọi nỗi lo sợ trong giây phút trước của lão hoàn toàn tan biến.

– Xong rồi!… Tôi liệu xong hết rồi!… Thật là, cậu làm tôi hết hồn đấy… Tôi đã gia hạn, ba tháng là trả hết cả lãi. Cậu chạy một mạch xuống đây chỉ vì chút chuyện cỏn con đấy sao?

Rồi lão cười nắc nẻ, cái bụng phệ rung lên bật xuống. Lão mời tôi ngồi, rồi lão giới thiệu tôi.

– Mattia Pascal. Còn đây là Marianna Dondi, góa phụ nhà Pescatore, em họ tôi. Romilda, cháu gái tôi.

Thấy tôi khát khô cổ vì chạy tới, lão muốn cho tôi uống chút gì đó.

– Romilda, nếu cháu không phiền…

Cứ như nhà lão vậy.

Romilda đứng dậy rồi quay qua bà mẹ để dọ hỏi cách hành xử đúng đắn. Thế rồi một lúc sau, bất chấp những lời phản đối của tôi, nàng quay lại với một cái khay, trên đó đựng một chiếc cốc với một chai Vermouth. Bà mẹ lập tức bật dậy, cáu kỉnh nói với đứa con gái:

– Không! Không! Đưa đây!

Mụ giật ngay cái khay của đứa con gái rồi đi ra ngoài. Một lúc sau mụ quay lại với một cái khay khác, sơn véc-ni mới cứng, trên đó là một chai Rosolio: một con voi bằng bạc, trên lưng cõng một cái thùng với vài cái chén đính xung quanh kêu vui tai.

Tôi thích chai Vermouth hơn. Tôi uống chai Rosolio. Cả lão Malagna và bà mẹ cũng uống. Romilda chỉ ngồi đó.

Lần đầu tiên gặp mặt đó, tôi kiềm chế không ngồi lâu để có cớ quay lại: tôi bèn bảo rằng mình phải tức tốc trấn an mẹ tôi về cái khoản nợ kia và vài ngày nữa tôi sẽ quay lại để có thể thoải mái bầu bạn cùng quý bà và quý cô đây.

Chừng như Marianna Dondi, mụ góa Pescatore chẳng mặn mà mấy với thông tin tôi sẽ trở lại lần nữa: mụ chìa tay ra, bàn tay lạnh băng, khô khốc, thô ráp và vàng vọt; mắt mụ hạ thấp và môi mím chặt. Con gái mụ bù đắp cho tôi bằng một nụ cười trìu mến, một nụ cười hứa hẹn sự đón tiếp nồng hậu, và một ánh nhìn từ đôi mắt kia, ngọt ngào nhưng phảng phất ánh buồn xưa cũ, đã hớp hồn tôi ngay tức thì: mắt nàng có màu xanh lục thực lạ, trầm tối, được hàng lông mi dài thướt tha che chắn; đôi mắt của buổi đêm, dưới làn tóc rẽ ngôi đen óng tựa gỗ mun, xoăn xoăn lượn sóng, buông dài qua trán và thái dương làm nổi lên màu trắng tinh khôi của làn da nàng.

Ngôi nhà thực khiêm nhường; thế nhưng giữa những đồ đạc cũ kỹ đã xuất hiện những thành viên mới bắt mắt, khoe mẽ đến kệch cỡm. Ví như hai chiếc đèn bàn lớn bằng sành vẫn còn nguyên vẹn, hình thù kỳ dị, được đặt trên một cái giá bằng đá cẩm thạch thấp tịt đã ố vàng. Ngự trị trên chiếc giá ấy là một chiếc gương xám xịt có khung tròn, đôi chỗ rạn nứt, hiện ra giữa căn phòng tựa như một cái miệng đang ngáp vì đói ăn. Ngoài ra còn có một chiếc bàn nho nhỏ trước cái đi văng xập xệ, bốn chân bịt vàng, mặt làm bằng sứ với màu sơn sinh động. Rồi thì trên tường gắn một chiếc tủ được trang hoàng bằng sơn Nhật, vân vân và vân vân… Đôi mắt lão Malagna dừng lại trên những đồ vật mới mẻ này với một sự thích thú hiển hiện, cũng như mụ góa Pescatore với chai Rosolio của mình.

Những bức tường trong phòng được khoác lên mình những tấm giấy dán tường cũ nhưng tuyệt nhiên không hề xấu xí. Lão Malagna cho tôi chiêm ngưỡng đôi tấm, ba hoa rằng ấy chính là tuyệt tác của Francesco Antonio Pescatore, em họ lão, một thợ in tài hoa vô hạn (lão chầm chậm kể rằng ông Pescatore phát điên mà chết ở Torino). Lão cũng cho tôi xem cả chân dung của ông em nữa.

– Bức tự họa được chính tay ông ấy thực hiện trước gương.

Bấy giờ tôi mới nhìn Romilda và bà mẹ. Trước đó tôi đã thầm nghĩ rằng: “Hẳn nàng giống bố!”. Chiêm ngưỡng bức tự họa của ông bố xong, tôi chẳng còn gì phải băn khoăn nữa.

Tôi chẳng muốn đánh liều mà đặt ra những giả thiết quá đáng, đúng vậy, dù cho tôi nghĩ rằng Marianna Dondi, góa phụ nhà Pescatore, là một người đàn bà có khả năng làm đủ mọi chuyện. Thế nhưng làm thế nào mà một người đàn ông, thậm chí là điển trai, có thể đem lòng yêu mụ? Trừ phi ông chồng là thằng điên nhất trong những thằng điên.

Tôi thuật lại cho Mino chi tiết chuyến viếng thăm đầu tiên ấy. Tôi kể về Romilda với vẻ hồ hởi và ngưỡng mộ, khiến hắn mặt rạng mày ngời hẳn ra. Hắn vui sướng khi thấy ngay cả tôi cũng cảm mến nàng đến vậy và có được sự ủng hộ của tôi.

Tôi bèn dò hỏi dự định của hắn: bà mẹ đích thực có cái khí chất của một mụ phù thủy; thế nhưng tôi dám thề rằng người con gái nhất mực thánh thiện. Mục tiêu đen tối của lão Malagna thì chẳng còn gì phải bàn cãi. Vậy thì bằng mọi giá, và sớm nhất có thể, ta phải giải thoát người con gái.

– Bằng cách nào? – Pomino hỏi tôi, nín thở chờ đợi câu trả lời.

– Bằng cách nào ư? Xem nào. Trước tiên phải xác nhận một số thứ đã; phải đi đến tận cùng; tìm hiểu cho ra nhẽ. Mày phải hiểu là đưa ra một quyết định võ đoán trong trường hợp này là không ổn. Cứ để tao: tao sẽ giúp mày. Tao đặc biệt khoái những câu chuyện phiêu lưu tình ái kiểu này.

– Ừm… nhưng… – Pomino lên tiếng. Hắn ngại ngùng, bắt đầu thấy ngứa ngáy khi tôi tỏ ra hào hứng như vậy. – Mày nói xem, tao sẽ phải cưới nàng à?

– Giờ tao chẳng thể nói gì được. Hay là mày sợ?

– Không, sao lại sợ?

– Sao mày cứ vội vàng thế làm gì. Bình tĩnh lại mà ngẫm nghĩ xem. Nếu biết được đích xác nàng giống với những gì ta nhận định: xinh đẹp, thông minh, tiết hạnh (xinh đẹp thì khỏi phải nói, mày thích nàng mà, không phải sao?) – Ôi! Vậy ta sẽ cho nàng biết rằng nàng đang đứng trước một hiểm họa khôn lường, một vũng lầy không đáy, chỉ vì cái sự gian giảo của bà mẹ cũng như của lão già hạ cấp kia. Lúc ấy mày sẽ trốn tránh nhiệm vụ giải cứu thánh thiện đó hay sao?

– Tao thì không… Không! – Pomino đáp. – Nhưng… còn bố tao thì sao?

– Ông ấy sẽ phản đối ư? Vì lý do gì? Vì của hồi môn, có phải không? Chẳng còn lý do gì khác cả! Sao lại là nàng, mày biết không? Nàng là con gái một nghệ nhân, một thợ in tài hoa. Nói chung là ông ấy chết rồi, ở Torino… Thế nhưng bố mày giàu, mà ông ấy chỉ có độc mày là đứa con duy nhất để chăm lo: thế nên mày cứ vui lên đi, đừng có lo nghĩ gì về chuyện của hồi môn! Mà kể cả khi với những lý do cao cả, mày vẫn không thể thuyết phục được bố. Vậy thì có sao? Mày biến khỏi nhà một thời gian là mọi chuyện sẽ đâu vào đấy ngay thôi. Pomino, yên tâm chưa?

Pomino cười. Thế rồi tôi giải thích hai năm rõ mười với hắn rằng hắn sinh ra đã là chồng, như một vài kẻ sinh ra đã là nhà thơ vậy. Tôi dùng những ngôn từ có cánh, sống động mà cuốn hút để mô tả cho hắn cuộc sống vợ chồng với Romilda, sự trân trọng, tình yêu thương, lòng biết ơn của nàng đối với vị cứu tinh của đời mình là hắn.

– Mày đó, – tôi kết luận, – phải tìm cách nào để làm nàng để ý tới mày, để có thể bắt chuyện hay viết thư cho nàng. Mày xem, vào thời điểm này, lá thư của mày biết đâu lại là điểm tựa tình thần cho nàng giữa cái mớ bòng bong mà nàng đang mắc phải ấy. Trong lúc đấy, tao sẽ thường ghé thăm nhà nàng. Tao sẽ xem xét, tìm cơ hội để giới thiệu mày. Hiểu chưa?

– Hiểu rồi.

Cớ sao tôi lại nóng lòng ghép đôi cho Romilda đến vậy? -Chẳng vì sao cả. Tôi xin nhắc lại: vì tôi muốn làm Pomino choáng ngợp. Tôi cứ nói và nói, thế rồi tất cả các khó khăn đều như tan biến đi hết thảy. Tôi là một loại bốc đồng, tôi coi mọi chuyện nhẹ tựa lông hồng. Có lẽ vì điều này mà phụ nữ yêu tôi, bất chấp con mắt hiếng hay thân hình cục mịch của tôi. Thế nhưng, lần này thì – tôi phải nói rằng – lòng nhiệt thành của tôi xuất phát từ mong muốn phá tan cái mạng nhện thảm hại của lão già chết giẫm kia để cho lão sáng mắt ra; và cũng bởi tôi nghĩ cho Oliva tội nghiệp; và cũng vì – tại sao không chứ – cái hy vọng được làm chút điều tốt đẹp cho người con gái đã để lại trong tôi một ấn tượng vô cùng sâu sắc kia.

Thử hỏi tôi có lỗi gì nếu Pomino quá ngại ngần mà không dám theo đuổi những gì tôi khuyên bảo? Tôi có lỗi gì nếu Romilda, thay vì đem lòng yêu Pomino, lại phải lòng tôi, ngay cả khi tôi chỉ toàn ba hoa về hắn? Và rốt cục tôi có lỗi gì nếu như sự quỷ quyệt của Marianna Dondi, mụ góa Pescatore, làm tôi tin rằng bằng nghệ thuật đặc trưng của mình mà chẳng mấy chốc tôi có thể vượt qua rào chắn lạnh lùng của mụ và tạo nên điều kỳ diệu: làm mụ nở nụ cười bằng mấy câu bông đùa quái đản nào đó. Tôi sẽ khiến mụ dần dần buông bỏ khí giới; tôi sẽ được đón tiếp nồng nhiệt. Tôi thiết nghĩ, nếu có một chàng trai trẻ giàu có trong nhà (tôi vẫn tin bản thân mình giàu có), mà việc chàng trai ấy đem lòng yêu con gái mình là chẳng thể chối cãi, mụ sẽ từ bỏ cái ý tưởng xảo quyệt kia đi, nếu thực lòng mụ đã từng nghĩ qua cái ý tưởng ấy. Đó: thậm chí tôi còn bắt đầu nghi ngờ rằng có thực là mụ có cái ý tưởng ấy hay không nữa.

Đáng lẽ tôi phải để ý rằng tôi sẽ chẳng thể cứ đi tìm lão Malagna ở nhà mụ mãi được, và rằng không dưng mà mụ chỉ tiếp tôi vào buổi sáng. Thế nhưng ai mà biết được? Mọi chuyện với tôi vẫn bình thường, bởi có đôi lần, để được thoải mái hơn, tôi đề xuất một chuyến đi dạo quanh vùng đồng quê, và mọi người sẽ vui vẻ mà đồng ý. Thế rồi ngay cả tôi cũng đem lòng yêu Romilda, trong khi miệng suốt ngày nhắc đến Pomino. Tôi yêu điên dại đôi mắt long lanh, chiếc mũi nhỏ xinh, cái miệng ấy, tôi yêu tất thảy, thậm chí yêu cả cái mụn hột cơm nho nhỏ đằng sau gáy nàng, vết sẹo tưởng như vô hình trên bàn tay nàng, đôi bàn tay mà tôi hôn lên, hôn lên… vì Pomino, đáng tiếc thay.

Thế nhưng sẽ chẳng có gì nghiêm trọng nếu không phải vào một buổi sáng (chúng tôi đang ở khu Lồng gà và bỏ mặc bà mẹ nàng ngắm nghía cối xay bột), Romilda bỗng dưng im bặt câu bông đùa dai dẳng về người tình nhút nhát xa xăm của mình. Nàng chợt rung mình lên mà khóc, hai tay quàng lấy cổ tôi, khẩn khoản cầu xin tôi hãy thương lấy nàng mà đem nàng đi thật xa, xa khỏi ngôi nhà kia, xa khỏi bà mẹ tồi tệ, xa khỏi tất cả mọi người, ngay lập tức, ngay lập tức, ngay lập tức…

Xa ư? Làm thế nào mà tôi có thể đưa nàng đi xa ngay lập tức cho được?

Vâng, vài ngày sau, lòng vẫn tràn đầy say mê, tôi quyết tâm tìm phương pháp giải quyết tất cả mọi chuyện một cách trung thực nhất. Tôi đã dần hé lộ cho mẹ về cái đám cưới cận kề của tôi, bấy giờ không thể thoái lui được nữa, cốt để giữ lấy lương tâm thanh thản. Thế nhưng tôi chẳng biết lý do tại sao mà một ngày nọ, Romilda viết cho tôi một bức thư khô khốc mà nói rằng tôi chẳng phải bận tâm gì tới nàng, rằng tôi đừng tìm đến nhà nàng nữa, và mối quan hệ của chúng tôi coi như vĩnh viễn chấm dứt.

Vậy là sao? Sao lại thế được? Xảy ra chuyện gì rồi?

Cũng ngày hôm ấy, Oliva chạy đến nhà tôi mà khóc lóc với mẹ tôi rằng nàng là người phụ nữ bất hạnh nhất trần gian, và rằng tổ ấm bình yên của nàng đã mãi mãi bị phá hủy. Người đàn ông của nàng đã chứng minh được lão vẫn có cái khả năng sinh con; lão đã đường hoàng mà tuyên bố với nàng như vậy.

Tôi tận mắt chứng kiến cảnh tượng ấy. Làm thế nào mà tôi kiềm chế được bản thân mình, tôi chẳng biết nữa, có chăng vì lòng tôn kính đối với mẹ. Cảm giác giận dữ, buồn nôn chiếm trọn lấy bản thân. Tôi trốn một mình trong phòng, vò đầu bứt tóc tự hỏi tại sao sau bao chuyện xảy ra giữa hai chúng tôi, Romilda có thể làm được trò đáng khinh bỉ như thế! Hỡi ôi, thực là mẹ nào con nấy! Hai mẹ con nhà này chẳng những đã lừa gạt không thương tiếc lão già kia, mà luôn cả tôi, cả tôi! Cũng giống như bà mẹ, cả cô nàng cũng đểu giả mà lợi dụng tôi vì cái mục đích bẩn thỉu, vì cái mong muốn tham lam kia! Trong khi ấy, Oliva tội nghiệp! Thảm hại, thực thảm hại…

Tôi ra khỏi phòng trước khi trời tối, toàn thân vẫn còn run rẩy. Tôi đến thẳng nhà Oliva với bức thư của Romilda trong túi.

Oliva thu dọn đồ đạc, khuôn mặt tràn đầy nước mắt. Nàng muốn trở về với bố mình. Vì thận trọng nên cho tới giờ, nàng vẫn chưa kể cho ông về những gì bản thân phải chịu đựng.

– Bây giờ em vẫn phải tiếp tục mối quan hệ này hay sao? -Nàng bảo tôi. – Tất cả đã kết thúc rồi! Nếu ít nhất lão ấy ăn nằm với người phụ nữ khác, có thể…

– A, vậy là em biết, – tôi dò hỏi, – lão đã ăn nằm với ai sao?

Nàng cúi đầu giữa những tiếng nấc nghẹn, giấu mặt giữa đôi bàn tay.

– Một đứa con gái! – Nàng giơ tay mà thốt lên – Còn bà mẹ! Bà mẹ! Bà mẹ! Bà mẹ đồng ý, anh hiểu chưa? Chính bà mẹ đồng ý!

– Em còn nói với tôi điều ấy hay sao? – Tôi đáp. – Đây, cầm lấy mà đọc đi.

Tôi đưa nàng bức thư.

Oliva ngây dại nhìn bức thư; thế rồi nàng nhận lấy và hỏi:

– Thế này là sao?

Nàng chẳng biết đọc mấy. Nàng dò hỏi qua ánh mắt tôi xem liệu trong thời khắc ấy, nàng có nhất thiết phải nỗ lực đến vậy hay không.

– Em đọc đi. – Tôi yêu cầu.

Thế rồi nàng lau khô mắt. Nàng giở tờ giấy ra mà chầm chậm đánh vần, luận từng chữ từng chữ một. Được vài từ đầu tiên, đôi mắt nàng vụt chạy xuống phần chữ ký. Nàng nhướng mắt nhìn tôi:

– Vậy chính là anh ư?

– Đưa đây, – tôi nói với nàng, – tôi sẽ đọc cho em nghe tất cả.

Thế nhưng nàng ôm chặt tờ giấy vào ngực mình:

– Không! – Nàng thét lên – Em sẽ không trả lại anh đâu! Bây giờ em cần cái này!

– Em cần nó để làm gì? – Tôi cười chua xót mà hỏi. – Em muốn cho lão xem ư? Thế nhưng trong cả bức thư chẳng có lấy một từ có thể khiến lão chồng em tin tưởng hơn những gì lão ấy đang hạnh phúc mà tin tưởng. Thôi đi. Bọn chúng lừa em một vố đẹp rồi.

– A, đúng thật! Đúng thật! – Oliva rên rỉ. – Vậy mà lão đã đánh em mà thét rằng em nên biết điều, đừng nghi ngờ danh dự của cháu gái lão.

– Vậy thì sao? – Tôi vừa nói vừa cười cay đắng. – Em thấy chưa? Em có tung hê hết tất thảy thì phỏng có ích lợi gì. Em phải biết điều! Em phải nói rằng đúng, lão có thể có con, điều ấy là không thể chối cãi… Em hiểu chưa?

Giờ thì cớ sao mà sau một tháng, lão Malagna lại giận dữ mà đánh vợ thậm tệ, rồi miệng sùi bọt mép mà chạy đến nhà tôi, kêu gào đòi hỏi một sự bù đắp thỏa đáng vì tôi đã cướp mất danh dự, đã đảo lộn cuộc sống cháu gái lão, một đứa trẻ mồ côi cha tội nghiệp? Lão còn nói thêm rằng trước đó, chỉ vì không muốn gây tai tiếng nên lão đã định im lặng. Vì lòng thương với đứa cháu gái tội nghiệp trong khi bản thân lão lại chẳng có con, lão đã quyết sẽ đón cái sinh vật ấy về khi nó chào đời và nuôi nấng nó như thể con ruột mình vậy. Thế nhưng giờ Chúa đã rủ lòng thương mà cho lão một đứa con ruột của lão, đứa con mà chính vợ lão sinh ra, thì trong thâm tâm, lão không thể nào nhận nuôi thêm cả đứa con của cháu lão nữa.

– Mattia phải chịu trách nhiệm! Mattia phải bù đắp! – Lão bừng bừng giận dữ mà nói nốt. – Ngay lập tức! Hãy nghe lời tôi ngay lập tức! Đừng để tôi phải nói nhiều thêm nữa, đừng để tôi phải làm điều gì đáng tiếc.

Đến điểm này của câu chuyện, chúng ta hãy cùng lý luận một chút. Tôi đã trải qua nhiều chuyện với đủ thể loại người. Việc bị coi là một tên đốn mạt hay tệ hơn thế nữa, đối với tôi chẳng hề gì. Xin nhắc lại là tôi đã đứng ngoài vòng xoay của sự sống, chẳng thiết gì nữa cả. Vậy nên nếu đến điểm này, tôi muốn lý luận, âu cũng chỉ vì cái tính logic của nó thôi.

Tôi xét thấy hiển nhiên rằng Romilda đã chẳng làm gì ghê tởm, chí ít là trong màn lừa gạt ông bác. Nếu không, lão Malagna làm sao có thể nhục mạ Oliva vì sự phản bội của nàng và buộc tội tôi trước mặt mẹ tôi vì đã đi quá giới hạn với cháu gái lão?

Thực ra, Romilda kể rằng chỉ ít lâu sau chuyến đi dạo của chúng tôi ở Lồng gà, khi nghe được lời thú nhận tình yêu khăng khít giữa hai chúng tôi từ chính miệng nàng, bà mẹ đã nổi trận lôi đình, thét vào mặt nàng rằng mụ sẽ không bao giờ để nàng cưới một thằng phá gia chi tử đang bên bờ vực thẳm. Bấy giờ, trong khi nàng đã tự rước cho mình sự tồi tệ nhất trong các sự tồi tệ, một bà mẹ cẩn trọng chỉ còn cách tính toán làm sao để được lợi nhất từ tình hình này. Vậy đâu là cách dễ dàng nhất để thoát khỏi mớ bòng bong này, mụ hiển nhiên biết rõ. Cứ đúng vào giờ bình thường mà lão Malagna hay ghé, mụ sẽ kiếm cớ ra ngoài, để mặc đứa con gái một mình với ông bác. Romilda kể rằng nàng đã rỏ những giọt nước mắt nóng hổi, phủ phục dưới chân lão mà giãi bày cái tình thế nan giải của mình và những gì mà bà mẹ đã yêu cầu nàng tuân phục. Nàng khẩn khoản cầu xin lão cứu giúp, xin lão hãy cho mẹ nàng những lời khuyên chân thành, bởi nàng đã thuộc về một người đàn ông khác và nàng muốn giữ mình trong sạch với kẻ đó.

Lão Malagna động lòng – nhưng chỉ tới một mức độ nào đó. Lão nhắc rằng nàng hẵng còn vị thành niên, chịu sự bảo hộ của bà mẹ. Nếu muốn, mụ ta hoàn toàn có thể lấy luật pháp mà gây khó dễ cho tôi. Vả khi đối diện với lương tâm, lão cũng sẽ không chấp thuận đám cưới của nàng và một tên hư hỏng như tôi, một kẻ tiêu xài vô độ không biết nghĩ, vậy nên lão cũng không thể khuyên bà mẹ nàng đồng ý được. Rồi lão bảo rằng để phản đối lại quyền tự nhiên vốn có của bà mẹ, nàng phải chấp nhận hy sinh một thứ gì đó để đổi lại số phận đang chờ nàng phía trước. Sau cùng, lão kết luận rằng bản thân chẳng thể làm gì khác ngoài việc chu cấp – nếu mọi thứ được giữ kín tuyệt đối – chu cấp cho đứa con sắp chào đời của nàng và nhận nó làm con, đó, cũng bởi lão chẳng có con cái gì mà từ lâu lão đã thèm khát một đứa.

Có thể nào, – tôi tự hỏi, – mọi thứ lại công bằng tới vậy?

Đó: mọi thứ lão cướp của người cha, lão sẽ trả lại cho người con sắp chào đời.

Nếu kẻ vô ơn là tôi muốn phá vỡ cái niềm hạnh phúc của lão, thử hỏi lão còn tội lỗi gì?

Lão phải nuôi hai đứa con ư, không! Hai đứa, chắc chắn không, chết tiệt!

Đối với lão như vậy là quá nhiều. Như tôi đã nói, Roberto được ưu ái một hôn sự có lợi, vậy nên lão tính rằng anh chẳng làm lão tổn hại gì nhiều đến mức phải kéo anh vào chuyện này.

Suy cho cùng – giữa bao con người tốt đẹp thế này – thành thử mọi tội lỗi có vẻ như đều tự tôi mà ra. Và tôi phải đền bù cho những tội lỗi ấy.

Lòng tự trọng bị tổn thương, tôi từ chối. Thế nhưng, trước những lời thỉnh cầu của mẹ, khi bà đã thấy gia đình tôi bị đảo lộn và hy vọng rằng bằng cách cưới cháu gái của kẻ thù, tôi sẽ cứu vớt được chính mình, tôi buông xuôi và làm đám cưới.

Cơn giận của Marianna Dondi, mụ góa nhà Pescatore, hẵng còn treo lơ lửng trên đầu tôi.

1. Trong tiếng Italia, tên cô gái Oliva cũng có nghĩa là quả ô liu.

2. Ám chỉ Malagna vì malanno (bệnh tật) đồng âm với Malagna.