Ý tưởng, hay nói đúng hơn, lời khuyên viết ra câu chuyện của mình đến với tôi từ người bạn đáng kính, don Eligio Pellegrinotto. Hiện thời, ông là người trông coi những cuốn sách của Đức ông Boccamazza và cũng là người mà tôi sẽ gửi gắm câu chuyện của mình ngay khi nó hoàn thành, nếu ngày ấy thực sự tới.

Tôi viết câu chuyện của mình tại đây, trong nhà thờ hoàn tục nhỏ bé, dưới ánh sáng của chiếc đèn lồng từ mái vòm trên cao rọi xuống. Chính tại nơi đây tôi viết, trong hậu đường dành riêng cho thủ thư, gói gọn trong một hàng rào bằng cột gỗ, trong khi don Eligio vẫn đang nỗ lực hết mình vì sứ mệnh lập lại chút trật tự cho khu vườn treo Babylon đầy rẫy sách vở này. Sứ mệnh ấy tôi e rằng bất khả. Trước ông, chẳng có kẻ nào để tâm đến việc lướt qua gáy sách để biết chí ít một cách khái quát những di sản mà Đức ông nọ để lại hậu thế thuộc thể loại gì. Người ta cho rằng tất cả, hay hầu như tất cả những cuốn sách ấy đều nói về tôn giáo. Giờ thì ông bạn Pellegrinotto của tôi đã có thể thở phào nhẹ nhõm khi khám phá ra một lượng sách khổng lồ thuộc đủ thể loại khác nhau trong thư viện của Đức ông. Chẳng bút nào tả được sự hỗn loạn trong thư viện, khi mà những cuốn sách cứ được đưa qua đưa lại trong nhà kho, để rồi vì tiện tay mà bị xáo trộn lung tung. Giữa những cuốn sách ấy tồn tại những tình bạn vượt qua cả khái niệm về sự đặc biệt: ví như, có lần don Eligio Pellegrinotto kể với tôi rằng ông đã tốn không ít công sức để tách cuốn chuyên luận diễm tình Nghệ thuật tán tỉnh phụ nữ, cuốn sách thứ ba của Anton Muzio Porro viết vào năm 1571 khỏi cuốn Cuộc đời và cái chết của Faustino Materucci dòng Benedictine ở Polirone, mà nhiều người cho là cao cả, cuốn tự truyện xuất bản tại Mantova vào năm 1625. Vì ẩm ướt mà bìa của hai cuốn dính chặt với nhau. Đáng chú ý là cuốn sách thứ hai của tập chuyên luận vô liêm sỉ kia còn bàn về cuộc đời và những chuyến du ngoạn của các thầy tu.

Trên chiếc thang dùng để thắp đèn trong thư viện, don Eligio Pellegrinotto đã câu được trên giá sách biết bao cuốn sách bí hiểm và thú vị hết đỗi. Mỗi khi thấy một cuốn như vậy, từ trên cao, ông duyên dáng quăng nó xuống một chiếc bàn to oành đặt chính giữa phòng. Nhà thờ cũ nát đã lâu lại rung lên mỗi bận như vậy; hai hay ba con nhện sợ sệt tỏa ra từ lớp bụi. Những lúc như vậy, tôi sẽ tức tốc từ hậu đường nhảy vượt qua hàng rào. Thoạt tiên tôi sẽ cầm chính cuốn sách kia mà đuổi lũ nhện đang lúc nhúc trên mặt bàn phủ đầy bụi; sau rồi, tôi giở cuốn sách ra và bắt đầu gặm nhấm từng con chữ.

Dần dà tôi trở nên thích thú với kiểu đọc như vậy. Don Eligio khuyên tôi nên viết theo mẫu của những cuốn sách mà ông khai quật được trong thư viện, vì mỗi cuốn đều mang hương vị riêng của mình. Nhún vai, tôi đáp rằng điều ấy chẳng có gì khó cả. Thế nhưng điều gì đó kìm tôi lại.

Don Eligio trèo xuống cầu thang, mình đầy mồ hôi và bụi bặm. Ông bước ra hít đầy một hơi cái không khí trong vườn rau mà bằng cách nào đó ông đã trồng được sau hậu đường, rào gai cọc từng vòng, từng vòng xung quanh.

– Này, ông bạn đáng kính của tôi ơi, – tôi ngồi bệt xuống nền nhà, tựa cằm vào đầu cây ba toong của mình; và trong lúc ông đang săn sóc đám rau diếp, tôi cất lời. – Bây giờ chẳng phải lúc để viết lách đâu, ngay cả khi viết để giải trí. Còn về văn học, cũng như tất cả những thứ khác, tôi buộc phải nhai lại cái câu nhàm chán này: Quỷ tha ma bắt Copernicus1!

– Này này này, Copernicus thì liên quan gì? – Don Egilio rướn mình, mặt mũi bừng bừng dưới cái mũ rơm xấu xí mà thốt lên.

– Liên quan chứ, don Eligio. Bởi vì, cái thời mà trái đất không quay…

– Thôi nào! Nhưng trái đất vẫn luôn quay cơ mà!

– Chẳng phải vậy đâu. Ngày trước, con người không biết điều ấy, vậy thì cũng giống như trái đất không quay thôi. Thậm chí đối với nhiều người bây giờ, trái đất cũng không quay. Hôm kia, tôi đã kể với một lão nông dân chuyện trái đất quay, và ông biết lão ấy đã trả lời thế nào không? Lão đáp rằng đó chỉ là lời ngụy biện của bọn say xỉn. Vả lại, thứ lỗi cho tôi, ngay cả ông cũng chẳng thể tranh cãi được việc Joshua đã dừng mặt trời lại2. Nhưng chúng ta hãy quên chuyện này đi. Tôi đang nói về cái thời mà trái đất không quay, con người ăn vận theo lối Hy Lạp hay La Mã đẹp đẽ, vô cùng tự tin và mãn nguyện với phẩm giá của chính mình. Lúc ấy tôi tin chắc rằng con người ta có thể dễ dàng chấp nhận một câu chuyện đầy rẫy những tiểu tiết chẳng đâu vào đâu. Cũng giống như chính những điều ngài đã từng dạy tôi về Quintilianus3 đó thôi, rằng lịch sử nhằm mục đích kể lại chứ đâu phải để kiểm chứng?

– Tôi không phủ nhận điều đó, – don Eligio đáp, – thế nhưng sự thật là chẳng có sách vở nào viết chi tiết như thế, thậm chí… như ngài nói, kể từ khi trái đất bắt đầu quay.

– Được thôi! Ngài Bá tước bật mình trở dậy, vào tám rưỡi đúng… Bá tước phu nhân bận một bộ váy tím hồng với một mớ ren quanh cổ… Teresina quằn quại vì cơn đói… Lucrezia đắm chìm trong tình ái… Hỡi Chúa nhân từ! Còn ông, ông muốn tôi trân trọng điều đó hay sao? Rằng chúng ta đang ngồi trên một con quay vô hình mà đón nhận những tia nắng mặt trời nóng bỏng, trên một hạt cát điên rồ cứ quay, quay và quay, mà chẳng biết tại sao, chẳng biết số phận mình rồi sẽ thế nào. Cứ như thể chúng ta thích quay như vậy để đôi lúc thấy nóng một chút, thấy lạnh một chút và cũng để chết đi sau năm mươi hay sáu mươi vòng quay, thường là khi nhận thức ra bản thân đã phạm phải một loạt những điều nhỏ nhặt ngu xuẩn. Copernicus, don Eligio của tôi ơi, chính Copernicus đã hủy hoại nhân loại một cách chẳng thể vãn hồi. Giờ đây, tất cả chúng ta đã dần quen với cái khái niệm mới, rằng chúng ta vô cùng nhỏ bé, thậm chí gần như chẳng là gì trong Vũ trụ, bất chấp những khám phá hay phát minh vĩ đại của chúng ta. Vậy thì tin tức, ý tôi không phải tin tức về những thứ vụn vặt tầm thường, mà là về thiên tai đại họa kia, phỏng còn có nghĩa lý gì? Câu chuyện của chúng ta giờ thực ra chỉ là câu chuyện của những loài giòi bọ. Ông đã đọc về cái thảm họa nho nhỏ ở Antilles4 hay chưa? Chẳng có gì cả. Trái đất, thật tội nghiệp, nàng mệt mỏi vì cứ phải quay mòng mòng không rõ mục đích như lời lão thầy tu người Ba Lan kia. Rốt cục, nàng cựa mình mất kiên nhẫn và thở ra chút lửa từ một trong số rất nhiều cái miệng của mình. Chẳng rõ cơn giận dữ của nàng đã tàn phá những gì đi nữa. Có chăng sự ngu độn của loài người chưa bao giờ nhàm chán như bây giờ cả. Đủ rồi. Vài ngàn con giòi bọ bị nướng lên thôi. Và rồi chúng ta lại lùi về phía trước. Còn ai nhắc đến chuyện đó nữa đâu?

Thế nhưng, don Eligio lại chỉ cho tôi thấy rằng, dù cho chúng ta có gắng sức thế nào nhằm một mục tiêu cay đắng là dỡ bỏ và phá hủy những ảo ảnh mà thiên nhiên thông thái đã ưu ái ban tặng, chúng ta cũng chẳng thể nào làm nổi điều ấy. May mắn thay, loài người thực dễ xao nhãng.

Thực vậy. Vào những đêm được lên lịch trước, Chính quyền thị trấn chúng tôi sẽ chẳng cho thắp đèn, và nếu trời có mây thì thường chúng tôi sẽ bị bỏ mặc trong bóng tối.

Điều đó có nghĩa là xét cho cùng, ngay cả thời bây giờ chúng ta vẫn tin rằng mặt trăng chẳng có nhiệm vụ nào khác trên bầu trời ngoài việc thắp sáng, cũng như mặt trời vào ban ngày, còn các vì sao cũng chỉ như một màn trình diễn mỹ lệ. Hẳn vậy. Và rồi chúng ta thường hay sẵn lòng quên đi rằng bản thân chỉ là những phân tử nhỏ bé đến cùng cực, chỉ để tôn trọng và ngưỡng mộ lẫn nhau.

Chúng ta có khả năng đấu tranh chỉ để giành lấy một mảnh đất nhỏ bé hay vật vã vì một vài việc nào đó, mà nếu chúng ta thực sự biết mình là ai, những điều ấy sẽ trở thành muôn vàn những chuyện vặt vãnh.

Dẫu vậy, bên cạnh tính chất lạ lùng trong câu chuyện của tôi, nhờ có sự xao nhãng thiên định kể trên, tôi sẽ thuật lại cuộc đời mình, nhưng bằng một cách ngắn gọn nhất có thể. Nói cách khác, tôi sẽ chỉ đưa ra những thông tin mà bản thân cho là cần thiết.

Tất nhiên, có một vài chi tiết chẳng khiến tôi lấy làm vinh dự gì; thế nhưng giờ đây tôi đã rơi vào một tình cảnh chẳng giống ai, mà ở đó tôi có thể tự coi mình nằm ngoài sự sống; vậy nên tôi chẳng có bất cứ ràng buộc hay ngần ngại gì cả.

Hãy bắt đầu thôi.

1. Copernicus (1473 – 1543): nhà thiên văn học người Ba Lan, cha đẻ của thuyết Nhật tâm.

2. Theo Kinh Cựu ước (Joshua 10:12-14): Joshua đã cầu Chúa cho mặt trời dừng lại để quân Israel có thể truy đuổi quân thù và có được chiến thắng toàn vẹn.

3. Quintilianus (35 – 100): nhà hùng biện người La Mã.

4. Antilles: quần đảo thuộc vùng biển Caribe.