Sau những buổi huấn luyện, và sau cả những đêm dài miệt mài học thuộc các chiến thuật, Pitou thường lang thang quanh bìa rừng Boursonne để xem Catherine trung thành đến mức nào với những cuộc hẹn hò lãng mạn của nàng.

Tranh thủ chắt chiu một hai giờ đồng hồ sau những công việc đồng áng và việc nhà, cô gái lại tìm đến một căn chòi săn nhỏ nằm trong khu nuôi thỏ thuộc Trang viên Boursonne để gặp gỡ chàng Isidore hạnh phúc, người đàn ông lúc nào cũng đầy vẻ kiêu hãnh và bảnh bao, ngay cả khi cả đất nước đang chìm trong đau khổ.

Nỗi đau đớn nào đang gặm nhấm Pitou tội nghiệp, và những suy ngẫm buồn bã nào đã khiến anh phải tự vấn về sự bất công của tạo hóa đối với hạnh phúc con người.

Người mà các cô gái xinh đẹp vốn thầm thương trộm nhớ, nay lại thích đến đây ủ rũ như một con chó bị đánh đòn vì dám chạy theo chủ quá xa nhà, đứng thập thò trước cửa căn nhà mùa hè nơi đôi tình nhân đang quấn quýt bên nhau.

Tất cả cũng chỉ vì anh quá yêu Catherine, yêu đến mức tôn sùng nàng như một bậc bề trên. Anh không xem việc nàng yêu người khác là tội lỗi, bởi Isidore Charny giờ đây đã chẳng còn là đối tượng để anh ghen tuông. Hắn là một quý tộc, bảnh bao và xứng đáng được yêu: nhưng Catherine, phận con gái nhà thường dân, lẽ nào lại vì thế mà làm hoen ố gia đình hay đẩy Pitou vào đường cùng tuyệt vọng.

Những suy tư ấy cứa vào lòng anh đau nhói, sắc lẹm.

“Nàng chẳng chút bận tâm khi để ta rời khỏi nông trại,” anh tự nhủ, “và từ lúc ta đi, nàng cũng chẳng hề hỏi han xem ta có chết đói hay không. Cha Billet sẽ nói sao nếu biết bạn bè của ông bị xua đuổi như thế này, và công việc của ông bị bỏ bê? Ông sẽ nói sao nếu nghe tin, thay vì lo quán xuyến công việc, con gái ông lại đi hẹn hò với gã quý tộc, Ngài Charny? Chắc ông sẽ chẳng nói nhiều đâu, nhưng ông sẽ giết nó. Có trong tay phương tiện để trả thù cũng hay thật đấy,” Pitou nghĩ.

Nhưng cao thượng hơn là không dùng đến chúng.

Dẫu vậy, Pitou cũng đã hiểu ra rằng làm việc tốt cũng chẳng ích lợi gì nếu người được giúp không hề hay biết.

Liệu có cách nào để Catherine biết rằng anh đang âm thầm giúp đỡ nàng?

Anh biết nàng thường đi xuyên qua khu rừng để đến căn chòi săn, và việc anh ẩn nấp dưới mấy tán cây, tay cầm cuốn sách như đang chăm chú học tập, ngay trên đường nàng đi qua, là điều vô cùng dễ dàng.

Quả nhiên, khi anh đang giả vờ dán mắt vào cuốn “Người Vệ Quốc Hoàn Hảo” sau khi đã theo dõi nàng đến điểm hẹn, anh nghe thấy tiếng cửa đóng khẽ. Tiếp đó là tiếng sột soạt của xiêm y trong bụi rậm. Đầu của Catherine ló ra trên những bụi cây, nàng nhìn quanh với vẻ lo âu, sợ có ai đó phát hiện ra mình.

Nàng chỉ cách người thờ phụng tội nghiệp của mình mười bước chân. Pitou vẫn ngồi bất động, cuốn sách trên đầu gối, nhưng anh chẳng còn nhìn vào trang giấy nữa mà nhìn thẳng vào nàng, để nàng biết rằng anh đã thấy nàng.

Nàng thốt lên một tiếng kêu nhỏ, nghẹn lại vì hoảng hốt, rồi khi nhận ra anh, nàng tái mét mặt mày như thể tử thần vừa lướt qua chạm vào người mình. Sau một thoáng chần chừ lộ rõ qua cái run rẩy và cái nhún vai, nàng vội vã lao vào bụi rậm, tìm đến con ngựa đang buộc ở trong rừng, rồi leo lên phi nước đại bỏ chạy.

Cái bẫy của Pitou đã được giăng rất khéo, và nàng đã rơi vào đó.

Anh trở về nhà, vừa sợ hãi lại vừa đắc ý.

Anh chợt nhận ra những chi tiết vô cùng đáng lo ngại trong kế hoạch vừa thực hiện xong.

Chủ nhật tuần tiếp theo được ấn định cho một cuộc duyệt binh lớn tại Haramont. Sau khi đã được huấn luyện đầy đủ, đội quân Haramont dự định sẽ phô diễn những màn thao diễn quân sự. Một vài ngôi làng đối thủ, vốn cũng đang tập tành quân sự, sẽ đến để tranh tài cùng họ trên đấu trường vũ khí.

Lời thông báo đã thu hút một đám đông lớn, và người dân trong những bộ quần áo lễ hội tụ tập trên bãi cỏ, nơi họ cùng nhau thưởng thức những món bánh tự làm và trái cây, rửa trôi bằng nước suối mát lành.

Trong số khán giả có cả giới quý tộc và các điền chủ, họ đến để cười nhạo đám hề đang tập làm lính.

Haramont đã trở thành một trung tâm, vì bốn toán Vệ binh của các làng khác cũng kéo đến đây, dẫn đầu là tiếng sáo và tiếng trống.

Trong số những nông dân đến dự, có cả Catherine và bà Billet trên lưng ngựa.

Đúng lúc đó, Đội Vệ binh Quốc gia Haramont tiến vào, cũng với tiếng sáo, tiếng trống, và Chỉ huy Pitou oai vệ trên lưng một con ngựa trắng đi mượn, để cho giống hệt với Tướng Lafayette khi ông duyệt binh Đội Vệ binh Quốc gia ở Paris.

Không đùa đâu, dù trông anh không hẳn là bóng bẩy hay quý tộc, nhưng anh thật cao quý, dũng mãnh và đáng ngưỡng mộ.

Đội quân này có những khẩu súng sáng loáng, những đóa hoa cài huy hiệu quốc gia, và hành quân đều tăm tắp theo nhịp, hai hàng dọc thẳng tắp. Họ đã giành được sự tán thưởng ngay cả khi chưa đến bãi duyệt binh.

Từ khóe mắt, Pitou thấy Catherine biến sắc. Kể từ giây phút đó, buổi duyệt binh trở nên thú vị đối với anh hơn bất cứ điều gì trên đời.

Anh điều khiển quân lính thực hiện những động tác tháo lắp súng cơ bản, và họ thực hiện nhanh gọn, dứt khoát đến mức nhận được những tràng pháo tay nồng nhiệt.

Ngược lại, các đối thủ thì trang bị lộn xộn và chưa hề được huấn luyện bài bản. Số khác lại quá tự phụ, phóng đại những gì đáng lẽ họ phải làm cho ra hồn.

Kết quả chung là sự thiếu hoàn hảo.

Trong đội hình lớn, Pitou bị lép vế về thâm niên so với một trung sĩ quân đội, người đã nắm quyền chỉ huy tổng thể; nhưng thật không may, ông ta ôm đồm quá mức khả năng của mình: ông ta làm đội hình rối loạn, mất kiểm soát một số hàng ngũ, để mặc một đại đội đi lạc dưới những hàng cây xung quanh, và cuối cùng thì mất bình tĩnh khiến chính binh lính của ông ta bắt đầu lầm bầm phàn nàn.

Từ phía Haramont vang lên một tiếng hét:

“Để Pitou thử xem!”

“Đúng rồi, Pitou đi!” những dân làng khác cũng hùa theo, họ tức giận vì sự kém cỏi của mình đang bị bộc lộ qua chính các huấn luyện viên của họ.

Pitou nhảy lên lưng con ngựa trắng, quay lại vị trí dẫn đầu đội quân, trở thành điểm tựa cho cả đoàn quân nhỏ, anh thét lên một khẩu lệnh oai vệ đến mức những cây sồi như rung chuyển. Ngay lập tức, như có phép màu, trật tự được thiết lập lại: các chuyển động khớp với nhau một cách nhịp nhàng đến mức sự nhiệt tình không làm phá vỡ tính quy củ. Pitou đã vận dụng lý thuyết trong sách hướng dẫn và kinh nghiệm thực chiến của lão Clovis tốt đến mức anh đã đạt được thành công vang dội.

Được tập hợp thành một khối vuông rỗng, cả đội quân đồng thanh hô vang và phong anh làm Đại tá ngay tại chỗ.

Đẫm mồ hôi và say trong men chiến thắng, Pitou xuống ngựa và đón nhận những lời chúc mừng của mọi người.

Nhưng cùng lúc đó, anh đưa mắt tìm kiếm Catherine. Anh nghe thấy giọng nàng ngay bên cạnh; anh không cần phải đi tìm nàng nữa, vì nàng đã tự tìm đến anh. Thật là một vinh quang tột đỉnh.

“Anh không có lời nào dành cho chúng tôi sao, Đại úy Pitou?” nàng hỏi, với vẻ cười cợt nhưng khuôn mặt nhợt nhạt đã tố cáo điều ngược lại; “Tôi cho là từ khi trở thành đại tướng, anh đã trở nên kiêu ngạo rồi sao?”

“Ồ, không,” anh đáp, chào kiểu quân đội, “Tôi không phải là tướng lĩnh gì cả, chỉ là một gã tội nghiệp yêu đất nước và mong muốn được phục vụ nó.”

Câu trả lời này đã được làn sóng đám đông đón nhận và được ca tụng là cao thượng trong những tiếng reo hò đồng thanh.

“Ange, em muốn nói chuyện với anh,” Catherine thì thầm. “Anh hãy về nông trại cùng mẹ và em đi.”

“Được thôi.”

Catherine đã sắp xếp để họ có thể ở riêng với nhau trên đường đi. Nàng đã lôi kéo mẹ vào đám đông những người hàng xóm và những bà tám đang trò chuyện rôm rả, để nàng có thể đi bộ xuyên rừng với anh chàng Vệ binh Quốc gia.

“Sao anh lại tránh mặt ở nông trại lâu đến thế?” Catherine bắt đầu khi họ đã đi dưới những tán cây sồi già cỗi. “Anh cư xử tệ thật đấy.”

Pitou im lặng, vì anh đau lòng khi nghe Catherine nói dối.

“Nhưng em còn có chuyện khác muốn nói,” nàng tiếp tục, khi thấy anh đang tránh né ánh mắt thẳng thắn và chân thành thường thấy của nàng. “Hôm nọ em thấy anh trong bụi rậm. Anh có nhận ra em không?”

“Ban đầu thì không, nhưng sau đó thì có.”

“Anh làm gì trong đó mà phải lén lút thế?”

“Tại sao tôi phải lén lút? Tôi đang nghiên cứu sách quân sự.”

“Em chỉ nghĩ là do tò mò…”

“Tôi không phải là kẻ rình mò.”

Nàng giậm chân vẻ bực dọc.

“Anh lúc nào cũng cắm cúi ở đó, mà đó đâu phải là chỗ cho người học hành.”

“Nó rất hẻo lánh—không ai làm phiền được mình ở đó.”

“Không ai sao? Anh ở đó bao lâu?”

“Đôi khi cả ngày.”

“Và anh thường xuyên lui tới chỗ đó sao?” nàng hỏi dồn.

“Cũng khá lâu rồi.”

“Thật ngạc nhiên là em không thấy anh sớm hơn,” nàng nói, nói dối một cách trơ trẽn khiến Pitou suýt nữa thì tin.

Nhưng anh cảm thấy xấu hổ thay cho nàng; vì yêu mà anh trở nên nhút nhát, và điều đó khiến anh phải dè chừng.

“Có lẽ tôi đã thiếp đi,” anh trả lời; “chuyện đó vẫn xảy ra khi tôi suy nghĩ quá nhiều.”

“Thế thì trong lúc ngủ, chắc anh không để ý thấy em đi đâu để tránh nắng đâu nhỉ—em thường đi tận ra tới mấy bức tường của cái chòi săn cũ.”

“Chòi nào?” Pitou hỏi.

“Chòi săn Charny,” nàng đáp, đỏ mặt vì sự ngây thơ của anh quá đỗi gượng ép đến mức đáng ngờ. “Ở đó mọc nhiều cây sen đá nhất vùng. Em bị bỏng khi đang ủi đồ nên muốn lấy chúng đắp thuốc.”

Như thể muốn tin nàng, anh nhìn vào tay cô gái.

“Không, không phải tay, là chân em,” nàng nói nhanh. “Em… em đánh rơi bàn ủi: nhưng nó đỡ rồi; anh thấy đấy, em đâu có đi tập tễnh.”

“Lúc băng qua rừng như con nai con, nàng có thấy tập tễnh chút nào đâu,” Ange nghĩ thầm.

Nàng tưởng mình đã thành công và Pitou chẳng thấy hay nghe được gì. Để mặc cho sự đắc thắng chiếm hữu, vốn rất hèn mọn trong một tâm hồn cao đẹp, nàng nói:

“Vậy là Đại úy Pitou đang lên mặt đó sao; tự hào vì cấp bậc mới, anh khinh thường đám người nhà quê chúng tôi vì anh đã là một sĩ quan quân đội.”

Pitou cảm thấy bị tổn thương. Ngay cả một sự hy sinh thầm lặng cũng cần được đền đáp, và vì Catherine chỉ toàn lừa dối hoặc chế nhạo anh, chắc hẳn là để so sánh anh với gã Charny thông minh kia, nên mọi thiện chí trong lòng anh đều tan biến. Lòng tự trọng là một con rắn bị mê hoặc, mà nếu giẫm lên nó thì thật nguy hiểm, trừ khi bạn nghiền nát nó một lần cho xong.

“Có vẻ như người kiêu ngạo là cô mới đúng,” anh đáp lại, “vì cô đã đuổi tôi khỏi nông trại với lý do là không có việc cho tôi làm. Cho đến giờ tôi vẫn chưa nói với ông Billet rằng ơn Chúa, tôi vẫn có đôi tay để kiếm cơm! Dù sao thì cô cũng là chủ dưới mái nhà của mình. Tóm lại, cô đã đuổi tôi đi. Do đó, khi cô thấy tôi ở Chòi Charny, và chúng ta không phải là kẻ thù, thì đáng lẽ cô nên nói chuyện với tôi thay vì chạy trốn như một thằng bé đi ăn trộm táo vậy.”

Con rắn độc đã cắn; Catherine đánh mất vẻ bình tĩnh.

“Tôi, chạy trốn sao?” nàng thốt lên.

“Như thể là nông trại bị cháy vậy. Tôi còn chưa kịp gấp sách lại thì cô đã ngồi trên lưng con Younker rồi, trong khi nó đang nấp trong lùm cây, sau khi đã gặm vỏ một cái cây tần bì và làm hỏng nó.”

“Anh nói làm hỏng là ý gì?”

“Chính xác là vậy đó,” Pitou tiếp tục: “trong khi cô hái sen đá, con Younker đã gặm vỏ cây, và trong một giờ thì một con ngựa có thể ăn hết cả đống. Hẳn là nó phải mất cả tiếng đồng hồ mới gặm trụi vỏ cái cây to cỡ đó. Chắc cô phải hái được đủ số cây thuốc để chữa lành tất cả vết thương trong trận công phá ngục Bastille ấy chứ—thuốc đắp tốt thật!”

Tái mét và tuyệt vọng, Catherine không tìm được từ nào để nói. Pitou cũng im lặng, vì anh đã nói đủ rồi.

Bà Billet, dừng lại ở ngã ba đường, đang chào tạm biệt những người bạn già.

“Viên sĩ quan nói gì thế?” bà hỏi.

“Anh ấy nói chúc mẹ ngủ ngon, bà Billet ạ.”

“Chưa đâu,” Catherine kêu lên với giọng tuyệt vọng. “Nói cho em biết sự thật đi—chúng ta không còn là bạn nữa sao?”

Pitou cảm thấy bí mật của mình dâng lên tận môi: nhưng nếu nói ra thì mọi chuyện với anh sẽ chấm dứt; nên anh chỉ cúi đầu lặng lẽ với sự kính trọng khiến trái tim nàng rung động; tặng bà Billet một nụ cười dễ mến, rồi biến mất vào khu rừng rậm rạp.

“Đó gọi là tình yêu sao?” Pitou tự vấn; “đôi khi thật ngọt ngào rồi lại đắng cay.”

Anh trở về Haramont, miệng hát những bản ballad đồng quê thê lương nhất với những giai điệu buồn bã nhất.

May thay, các chiến binh của anh không ở trong tâm trạng như vậy. Ngược lại, họ đang chuẩn bị cho một bữa tiệc và đã dành riêng chiếc ghế danh dự cho Caesar của họ, người vừa đánh bại những Pompey của các ngôi làng khác.

Bị các sĩ quan lôi vào phòng tiệc, anh im lặng chào lại những lời chúc tụng, và với sự điềm tĩnh vốn có, anh tấn công món bê quay và khoai tây. Hành động này kéo dài đến mức “cái máy tiêu hóa” của anh đã đầy ắp trong khi trái tim anh được giải tỏa khỏi sự cay đắng. Sau vài giờ, anh nhận ra nỗi buồn của mình chẳng tồi tệ hơn chút nào.

Anh đứng dậy khi những người bạn nhậu của mình không thể đứng vững được nữa, trong khi các quý bà đã bỏ chạy trước khi món tráng miệng được dọn ra. Anh đọc một bài diễn văn về sự tiết độ của người Spartan—trong khi tất cả mọi người đều đã say mèm. Anh nói rằng đi dạo còn tốt cho sức khỏe hơn là ngủ gục dưới gầm bàn.

Một mình anh nêu gương; anh hỏi những bóng đêm dưới tán cây, tại sao anh lại phải nghiêm khắc đến thế với một cô gái trẻ, sinh ra là để yêu, để duyên dáng và dịu dàng; một người cũng có thể ấp ủ một mối tình vào thuở đầu đời? Than ôi, tại sao nàng không yêu anh?

Tại sao một kẻ thô kệch, xấu xí như anh lại có thể gợi lên tình cảm lãng mạn nơi một cô gái xinh đẹp, khi một quý tộc trẻ bảnh bao—một con công thực sự so với anh—đang ở đó để tỏa sáng và mê hoặc?

Anh lý luận rằng, bị mê hoặc bởi sự rực rỡ của Charny, nàng sẽ không thấy được giá trị thực sự của Pitou nếu anh cư xử thô bạo với nàng. Do đó, anh nên cư xử tử tế với nàng.

Tâm hồn nhân hậu ấy, bị đốt nóng bởi rượu và tình yêu, thề sẽ làm cho Catherine phải xấu hổ vì đã coi thường tình cảm của một người tình chân thành như anh.

Anh không thể chấp nhận rằng Catherine xinh đẹp, trong trắng và kiêu hãnh lại là một thứ đồ chơi cho gã hào hoa phong nhã kia, hay một cô nàng lẳng lơ, mỉm cười với những dải ren và đôi ủng thúc ngựa.

Một ngày nào đó, Ngài Isidore sẽ đến thành phố để cưới một nữ bá tước, và mối tình lãng mạn sẽ kết thúc bằng việc hắn chẳng bao giờ thèm nhìn đến Catherine nữa.

Để chứng minh cho cô gái ấy thấy mình không xấu xí, anh quyết định sẽ rút lại mọi lời khắc nghiệt mà mình đã nói; để làm được điều đó, anh cần phải gặp nàng.

Anh bắt đầu băng qua rừng về phía Nông trại Billet, vung gậy chém vào bụi rậm—những bụi cây cũng trả đòn lại anh bằng những cú quất ngược.

Trong khi đó, Catherine đang trầm ngâm theo chân mẹ.

Cách nông trại vài bước chân là một vùng đầm lầy. Con đường ở đó thu hẹp lại khiến hai con ngựa khó có thể đi song song. Bà Billet đã đi qua và cô gái định theo sau thì nghe thấy tiếng huýt sáo.

Trong bóng tối, nàng thoáng thấy chiếc mũ viền ren của người hầu nhà Isidore. Nàng để mẹ cưỡi ngựa đi trước và chờ người đưa tin.

“Ngài chủ muốn gặp cô rất gấp tối nay lúc mười một giờ, ở bất cứ nơi nào cô muốn,” gã nói.

“Lạy Chúa, có chuyện gì tồi tệ xảy ra với ngài ấy không?” nàng hỏi.

“Tôi không biết; nhưng ngài ấy đã nhận được một lá thư từ thành phố đóng dấu sáp đen. Tôi đã đợi cô cả tiếng đồng hồ rồi.”

Chuông nhà thờ làng điểm mười giờ. Catherine nhìn quanh.

“Chỗ này tối tăm và khuất nẻo,” nàng nói; “tôi sẽ đợi ngài chủ của anh ở đây.”

Đúng giờ hẹn, nàng chạy ra điểm hẹn, được báo trước bởi tiếng vó ngựa phi nước đại. Đó là Isidore, đi cùng người hầu, hắn dừng lại ở một khoảng trống trong khi vị quý tộc tiến tới mà không xuống ngựa.

Hắn dang tay ra với nàng, kéo nàng lên bàn đạp, hôn nàng và nói:

“Anh trai Valence của ta đã bị giết ngày hôm qua ở Versailles và anh cả của ta gọi ta về. Ta phải đi đây, Catherine!”

“Ồ,” nàng rên rỉ đau đớn, khi ôm chầm lấy hắn cuồng nhiệt, “nếu họ đã giết anh ấy, họ cũng sẽ giết cả anh nữa.”

“Catherine, dù có chuyện gì xảy ra, anh cả vẫn đang đợi ta; Catherine, em biết là ta yêu em mà.”

“Ồ, ở lại, hãy ở lại đi,” nàng khóc nức nở, chỉ biết mỗi một điều—người yêu của nàng đang nói đến việc bỏ nàng đi.

“Nhưng, danh dự, Catherine ạ—anh trai ta bị sát hại! sự trả thù!”

“Ôi, em là cô gái bất hạnh biết bao,” nàng rên rỉ, gục xuống, người run lên bần bật nhưng vẫn cứng đờ trong vòng tay của người kỵ sĩ.

Cam chịu, vì cuối cùng nàng cũng hiểu rằng lệnh triệu tập của người anh là một mệnh lệnh, nàng trượt xuống đất sau nụ hôn từ biệt.

Hắn quay đầu lại, thở dài và ngập ngừng một lát; nhưng, bị cuốn đi bởi mệnh lệnh khẩn thiết đã nhận, hắn thúc ngựa phi nước đại, và ném lại cho Catherine một lời từ biệt cuối cùng.

Gã đầy tớ đi theo hắn băng qua cánh đồng.

Catherine vẫn nằm trên mặt đất, nơi nàng đã ngã xuống, chắn ngang đường bằng cơ thể mình.

Gần như ngay lập tức, một người đàn ông xuất hiện trên đồi, sải bước về phía nông trại. Trong bước đi vội vã, anh không thể không vấp phải thân người kia. Anh loạng choạng và lăn ra khi ngã, và đôi tay quờ quạng của anh chạm vào hình hài bất động.

“Catherine—đã chết!” anh thét lên khiến lũ chó trong nông trại đồng loạt hú vang. “Ai đã giết Catherine?”

Anh quỳ xuống, nhợt nhạt và lạnh lẽo như băng, bên cạnh thân xác bất động với phần đầu nằm trên đầu gối mình.